Adhikarana vAtadUShita-pittadUShita-kaphadUShita-dvandvaduShTa-tridoShaduShTastanyapAnajanyabAlarogalakShaNam (1-3) · Śloka 4
atha bālarōganidānam |
vātaduṣṭaṁ śiśuḥ stanyaṁ piban vātagadāturaḥ |
kṣāmasvaraḥ kr̥śāṅgaḥ syādbaddhaviṇmūtramārutaḥ ||1||
svinnō bhinnamalō bālaḥ kāmalāpittarōgavān |
tr̥ṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṁ payaḥ piban ||2||
kaphaduṣṭaṁ piban kṣīraṁ lālāluḥ ślēṣmarōgavān |
nidrānvitō jaḍaḥ śūnavaktrākṣaśchardanaḥ śiśuḥ ||3||
dvandvajē dvandvajaṁ rūpaṁ sarvajē sarvalakṣaṇam |4|
View original
अथ बालरोगनिदानम् |
वातदुष्टं शिशुः स्तन्यं पिबन् वातगदातुरः |
क्षामस्वरः कृशाङ्गः स्याद्बद्धविण्मूत्रमारुतः ||१||
स्विन्नो भिन्नमलो बालः कामलापित्तरोगवान् |
तृष्णालुरुष्णसर्वाङ्गः पित्तदुष्टं पयः पिबन् ||२||
कफदुष्टं पिबन् क्षीरं लालालुः श्लेष्मरोगवान् |
निद्रान्वितो जडः शूनवक्त्राक्षश्छर्दनः शिशुः ||३||
द्वन्द्वजे द्वन्द्वजं रूपं सर्वजे सर्वलक्षणम् |४|
Adhikarana shishorvaktumakShamasyAntargatavedanAj~jAnopAyAH (4-7) · Śloka 7
śiśōstīvrāmatīvrāṁ ca rōdanāllakṣayēdrujam ||4||
sa yaṁ spr̥śēdbhr̥śaṁ dēśaṁ yatra ca sparśanākṣamaḥ |
tatra vidyādrujaṁ mūrdhni rujaṁ cākṣinimīlanāt ||5||
hr̥di jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ |
kōṣṭhē vibandhavamathustanadaṁśāntrakūjanaiḥ |
ādhmānapr̥ṣṭhanamanajaṭharōnnamanairapi ||6||
bastau guhyē ca viṇmūtrasaṅgatrāsadigīkṣaṇaiḥ |
srōtāṁsyaṅgāni sandhīṁśca paśyēdyatnānmuhurmuhuḥ ||7||
View original
शिशोस्तीव्रामतीव्रां च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम् ||४||
स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः |
तत्र विद्याद्रुजं मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात् ||५||
हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः |
कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः |
आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि ||६||
बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गत्रासदिगीक्षणैः |
स्रोतांस्यङ्गानि सन्धींश्च पश्येद्यत्नान्मुहुर्मुहुः ||७||
Adhikarana kukUNakalakShaNam (8-9) · Śloka 9
kukūṇakaḥ kṣīradōṣācchiśūnāmēva vartmani |
jāyatē tēna tannētraṁ kaṇḍūraṁ ca sravēnmuhuḥ ||8||
śiśuḥ kuryāllalāṭākṣikūṭanāsāvagharṣaṇam |
śaktō nārkaprabhāṁ draṣṭuṁ na vartmōnmīlanakṣamaḥ ||9||
View original
कुकूणकः क्षीरदोषाच्छिशूनामेव वर्त्मनि |
जायते तेन तन्नेत्रं कण्डूरं च स्रवेन्मुहुः ||८||
शिशुः कुर्याल्ललाटाक्षिकूटनासावघर्षणम् |
शक्तो नार्कप्रभां द्रष्टुं न वर्त्मोन्मीलनक्षमः ||९||
Adhikarana pArigarbhikalakShaNam (10-11) · Śloka 11
mātuḥ kumārō garbhiṇyāḥ stanyaṁ prāyaḥ pibannapi |
kāsāgnisādavamathutandrākārśyārucibhramaiḥ ||10||
yujyatē kōṣṭhavr̥ddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam |
rōgaṁ paribhavākhyaṁ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam ||11||
View original
मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायः पिबन्नपि |
कासाग्निसादवमथुतन्द्राकार्श्यारुचिभ्रमैः ||१०||
युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम् |
रोगं परिभवाख्यं च युञ्ज्यात्तत्राग्निदीपनम् ||११||
Adhikarana tAlukaNTakalakShaNam (12-13) · Śloka 13
tālumāṁsē kaphaḥ kruddhaḥ kurutē tālukaṇṭakam |
tēna tālupradēśasya nimnatā mūrdhni jāyatē ||12||
tālupātaḥ stanadvēṣaḥ kr̥cchrāt pānaṁ śakr̥ddravam |
tr̥ḍakṣikaṇṭhāsyarujā grīvādurdharatā vamiḥ ||13||
View original
तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् |
तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते ||१२||
तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृद्द्रवम् |
तृडक्षिकण्ठास्यरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः ||१३||
Adhikarana mahApadmanAmno visarpasya lakShaNam (14) · Śloka 15
visarpastu śiśōḥ prāṇanāśanō bastiśīrṣajaḥ |
padmavarṇō mahāpadmanāmā dōṣatrayōdbhavaḥ ||14||
śaṅkhābhyāṁ hr̥dayaṁ yāti hr̥dayādvā gudaṁ vrajēt |15|
View original
विसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनो बस्तिशीर्षजः |
पद्मवर्णो महापद्मनामा दोषत्रयोद्भवः ||१४||
शङ्खाभ्यां हृदयं याति हृदयाद्वा गुदं व्रजेत् |१५|
Adhikarana bAlaroge katicit kShudrarogANAM kathanam (15) · Śloka 15
kṣudrarōgē ca kathitē tvajagallyahipūtanē ||15||
View original
क्षुद्ररोगे च कथिते त्वजगल्ल्यहिपूतने ||१५||
Adhikarana bAlaroge kAyacikitsoktajvarAdirogANAM nirdeshaH (16) · Śloka 16
jvarādyā vyādhayaḥ sarvē mahatāṁ yē purēritāḥ |
bāladēhē'pi tē tadvadvijñēyāḥ kuśalaiḥ sadā ||16||
View original
ज्वराद्या व्याधयः सर्वे महतां ये पुरेरिताः |
बालदेहेऽपि ते तद्वद्विज्ञेयाः कुशलैः सदा ||१६||
Adhikarana grahajuShTAnAM sAmAnyalakShaNam (17-19) · Śloka 20
kṣaṇādudvijatē bālaḥ kṣaṇāttrasyati rōditi |
nakhairdantairdārayati dhātrīmātmānamēva vā ||17||
ūrdhvaṁ nirīkṣatē dantān khādēt kūjati jr̥mbhatē |
bhruvau kṣipati dantauṣṭhaṁ phēnaṁ vamati cāsakr̥t ||18||
kṣāmō'ti niśi jāgarti śūnākṣō bhinnaviṭsvaraḥ |
māṁsaśōṇitagandhiśca na cāśnāti yathā purā ||19||
sāmānyaṁ grahajuṣṭānāṁ lakṣaṇaṁ samudāhr̥tam |20|
View original
क्षणादुद्विजते बालः क्षणात्त्रस्यति रोदिति |
नखैर्दन्तैर्दारयति धात्रीमात्मानमेव वा ||१७||
ऊर्ध्वं निरीक्षते दन्तान् खादेत् कूजति जृम्भते |
भ्रुवौ क्षिपति दन्तौष्ठं फेनं वमति चासकृत् ||१८||
क्षामोऽति निशि जागर्ति शूनाक्षो भिन्नविट्स्वरः |
मांसशोणितगन्धिश्च न चाश्नाति यथा पुरा ||१९||
सामान्यं ग्रहजुष्टानां लक्षणं समुदाहृतम् |२०|
Adhikarana skandagrahagRuhItalakShaNam (20-21) · Śloka 22
ēkanētrasya gātrasya srāvaḥ spandanakampanam ||20||
ūrdhvaṁ dr̥ṣṭyā nirīkṣēta vakrāsyō raktagandhikaḥ |
dantān khādati vitrastaḥ stanyaṁ naivābhinandati ||21||
skandagrahagr̥hītānāṁ rōdanaṁ cālpamēva ca |22|
View original
एकनेत्रस्य गात्रस्य स्रावः स्पन्दनकम्पनम् ||२०||
ऊर्ध्वं दृष्ट्या निरीक्षेत वक्रास्यो रक्तगन्धिकः |
दन्तान् खादति वित्रस्तः स्तन्यं नैवाभिनन्दति ||२१||
स्कन्दग्रहगृहीतानां रोदनं चाल्पमेव च |२२|
Adhikarana skandApasmAralakShaNam (22) · Śloka 22
naṣṭasañjñō vamēt phēnaṁ sañjñāvānatirōditi |
pūyaśōṇitagandhitvaṁ skandāpasmāralakṣaṇam ||22||
View original
नष्टसञ्ज्ञो वमेत् फेनं सञ्ज्ञावानतिरोदिति |
पूयशोणितगन्धित्वं स्कन्दापस्मारलक्षणम् ||२२||
Adhikarana shakunigrahagRuhItalakShaNam (23) · Śloka 23
srastāṅgō bhayacakitō vihaṅgagandhiḥ sāsrāvavraṇaparipīḍitaḥ samantāt |
sphōṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñēyō bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā ||23||
(su. u. taṁ. a. 27) |
View original
स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः सास्रावव्रणपरिपीडितः समन्तात् |
स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या ||२३||
(सु. उ. तं. अ. २७) |
Adhikarana revatI-pUtanA-andhapUtanA-shItapUtanA-mukhamaNDikA-naigameyagrahagRuhItalakShaNam (24-30) · Śloka 30
vraṇaiḥ sphōṭaiścitaṁ gātraṁ paṅkagandhaṁ sravēdasr̥k |
bhinnavarcā jvarī dāhī rēvatīgrahalakṣaṇam ||24||
atīsārō jvarastr̥ṣṇā tiryakprēkṣaṇarōdanam |
naṣṭanidrastathōdvignō grastaḥ pūtanayā śiśuḥ ||25||
chardiḥ kāsō jvarastr̥ṣṇā vasāgandhō'tirōdanam |
stanyadvēṣō'tisāraśca andhapūtanayā bhavēt ||26||
vēpatē kāsatē kṣīṇō nētrarōgō vigandhitā |
chardyatīsārayuktaśca śītapūtanayā śiśuḥ ||27||
prasannavarṇavadanaḥ sirābhirabhisaṁvr̥taḥ |
mūtragandhī ca bahvāśī mukhamaṇḍikayā bhavēt ||28||
chardispa(sya)ndanakaṇṭhāsyaśōṣamūrchāvigandhitāḥ |
ūrdhvaṁ paśyēddaśēddantān naigamēyagrahaṁ vadēt ||29||
prastabdhākṣaḥ stanadvēṣī muhyatē cāniśaṁ muhuḥ |
taṁ bālamacirāddhanti grahaḥ sampūrṇalakṣaṇaḥ |
viparītatamaṁ sādhyaṁ cikitsēdacirārditam ||30||
View original
व्रणैः स्फोटैश्चितं गात्रं पङ्कगन्धं स्रवेदसृक् |
भिन्नवर्चा ज्वरी दाही रेवतीग्रहलक्षणम् ||२४||
अतीसारो ज्वरस्तृष्णा तिर्यक्प्रेक्षणरोदनम् |
नष्टनिद्रस्तथोद्विग्नो ग्रस्तः पूतनया शिशुः ||२५||
छर्दिः कासो ज्वरस्तृष्णा वसागन्धोऽतिरोदनम् |
स्तन्यद्वेषोऽतिसारश्च अन्धपूतनया भवेत् ||२६||
वेपते कासते क्षीणो नेत्ररोगो विगन्धिता |
छर्द्यतीसारयुक्तश्च शीतपूतनया शिशुः ||२७||
प्रसन्नवर्णवदनः सिराभिरभिसंवृतः |
मूत्रगन्धी च बह्वाशी मुखमण्डिकया भवेत् ||२८||
छर्दिस्प(स्य)न्दनकण्ठास्यशोषमूर्छाविगन्धिताः |
ऊर्ध्वं पश्येद्दशेद्दन्तान् नैगमेयग्रहं वदेत् ||२९||
प्रस्तब्धाक्षः स्तनद्वेषी मुह्यते चानिशं मुहुः |
तं बालमचिराद्धन्ति ग्रहः सम्पूर्णलक्षणः |
विपरीततमं साध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम् ||३०||
Adhikarana puShpikA · Śloka 68
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē bālarōganidānaṁ samāptam ||68||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने बालरोगनिदानं समाप्तम् ||६८||