22. vātavyādhinidānam

Adhikarana vAtarogasya nidAnaM samprAptishca (1-4) · Śloka 4

अथ वातव्याधिनिदानम्| रूक्षशीताल्पलघ्वन्नव्यवायातिप्रजागरैः | विषमादुपचाराच्च दोषासृक्स्रवणादपि ||१|| लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामादिविचेष्टितैः | धातूनां सङ्क्षयाच्चिन्ताशोकरोगातिकर्षणात् ||२|| वेगसन्धारणादामादभिघातादभोजनत् | मर्माबाधाद्गजोष्ट्राश्वशीघ्रयानापतंसनात् ||३|| देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली | करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रयान् ||४|| (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana vAtavyAdheH pUrvarUpAdayaH (5) · Śloka 5

अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम् | आत्मरूपं तु यद्व्यक्तमपायो लघुता पुनः ||५|| (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana vAtavyAdheH sAmAnyali~ggaM, vAyorhetvAdivisheShAdrogavisheShakartRutvaM ca (6-8) · Śloka 8

सङ्कोचः पर्वणां स्तम्भो भङ्गोऽस्थ्नां पर्वणामपि | रोमहर्षः प्रलापश्च पाणिपृष्ठशिरोग्रहः ||६|| खाञ्ज्यपाङ्गुल्यकुब्जत्वं शोथोऽङ्गानामनिद्रता | गर्भशुक्ररजोनाशः स्पन्दनं गात्रसुप्तता ||७|| शिरोनासाक्षिजत्रूणां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम् | भेदस्तोदोऽर्तिराक्षेपो मुहुश्चायास एव च ||८||

Adhikarana kupitavAyoH hetusthAnavisheShAt rogavisheShakartRutvam (9) · Śloka 9

एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः | हेतुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत् ||९|| (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana koShThAshritavAtalakShaNaM, sarvA~ggakupitavAtalakShaNaM ca (10-11) · Śloka 11

तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः | ब्रध्नहृद्रोगगुल्मार्शःपार्श्वशूलं च मारुते ||१०|| सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जनम् | वेदनाभिः परीताश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः ||११|| (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana gudasthitavAtalakShaNam AmAshayasthavAtalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13

ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः | जङ्घोरुत्रिकपात्पृष्ठरोगशोषौ गुदे स्थिते ||१२|| रुक् पार्श्वोदरहृन्नाभेस्तृष्णोद्गारविसूचिकाः | कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयस्थिते ||१३|| (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana pakvAshayasthavAtalakShaNaM shrotrAdigatavAtalakShaNaM ca (14) · Śloka 14

पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च | कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् ||१४|| श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्याद्दुष्टसमीरणः | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana tvaggatavAtalakShaNam (15) · Śloka 15

त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते | आतन्यते सरागा च पर्वरुक् त्वग्गतेऽनिले ||१५|| (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana asRuggatavAtalakShaNam (16) · Śloka 16

रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः | गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले ||१६|| (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana mAMsamedogatavAtalakShaNaM majjAsthigatavAtalakShaNaM ca (17-18) · Śloka 18

गुर्वङ्गं तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा | सरुक् श्रमितमत्यर्थं मांसमेदोगतेऽनिले ||१७|| भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः | अस्वप्नः सन्तता रुक् च मज्जास्थिकुपितेऽनिले ||१८|| (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana shukrasthavAtalakShaNam (19) · Śloka 19

क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा | विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः ||१९|| (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana sirAgatavAtalakShaNaM snAyugatavAtalakShaNaM ca (20) · Śloka 20

कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम् | (सु. नि. अ. १) | स बाह्याभ्यन्तरायामं खल्लीं कौब्ज्यमथापि वा ||२०|| सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः | (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana sandhigatavAtalakShaNam (21) · Śloka 21

हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलाटोपौ करोति च ||२१|| (सु. नि. अ. १७) |

Adhikarana pittakaphAvRutAnAM prANAdInAM lakShaNAni (22-26) · Śloka 27

(प्राणोदानौ समानश्च व्यानश्चापान एव च | स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम्) | (सु. नि. अ. १) | प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते | दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैरस्यं च कफावृते ||२२|| (सु. नि. अ. १) | उदाने पित्तयुक्ते तु दाहो मूर्छा भ्रमः क्लमः | अस्वेदहर्षौ मन्दोऽग्निः शीतता च कफावृते ||२३|| स्वेददाहौष्ण्यमूर्छाः स्युः समाने पित्तसंवृते | कफेन सक्ते विण्मूत्रे गात्रहर्षश्च जायते ||२४|| अपाने पित्तयुक्ते तु दाहौष्ण्यं रक्तमूत्रता | अधःकाये गुरुत्वं च शीतता च कफावृते ||२५|| व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः | स्तम्भनो दण्डकश्चापि शूलशोथौ कफावृते ||२६|| (सु. नि. अ. १) |२७|

Adhikarana AkShepakasya sAmAnyalakShaNAni (27) · Śloka 27

यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः | तदाऽऽक्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चरः ||२७|| मुहुर्मुहुश्चाक्षेपणादाक्षेपक इति स्मृतः | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana apatantrakalakShaNam apatAnakalakShaNaM ca (28-31) · Śloka 31

क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रवर्तते ||२८|| पीडयन् हृदयं गत्वा शिरःशङ्खौ च पीडयन् | धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्याक्षिपेन्मोहयेत्तदा ||२९|| स कृच्छ्रादुच्छ्वसेच्चापि स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः | कपोत इव कूजेच्च निःसञ्ज्ञः सोऽपतन्त्रकः ||३०|| दृष्टिं संस्तभ्य सञ्ज्ञां च हत्वा कण्ठेन कूजति | हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः ||३१|| वायुना दारुणं प्राहुरेके तदपतानकम् | (च. सि. अ. १) |

Adhikarana daNDApatAnakalakShaNam (32) · Śloka 32

कफान्वितो भृशं वायुस्तास्वेव यदि तिष्ठति ||३२|| दण्डवत् स्तम्भयेद्देहं स तु दण्डापतानकः | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana dhanuHstambhalakShaNam (33) · Śloka 33

धनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुःस्तम्भसञ्ज्ञकः ||३३|| (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana abhyantarAyAmalakShaNaM bAhyAyAmalakShaNaM ca (34-36) · Śloka 36

अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्वक्षोगलसंश्रितः | स्नायुप्रतानमनिलो यदाऽऽक्षिपति वेगवान् ||३४|| विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन् | अभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवम् ||३५|| तदाऽस्याभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली | बाह्यस्नायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च ||३६|| तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षःकट्यूरुभञ्जनम् | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana abhighAtajAkShepakalakShaNam (37) · Śloka 37

( हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमशः सरुक् | क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्यात् तदा तं कुब्जमादिशेत्) | कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः ||३७|| कुर्यादाक्षेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana apatAnakasyAsAdhyalakShaNam (38) · Śloka 38

गर्भपातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः ||३८|| अभिघातनिमित्तश्च न सिध्यत्यपतानकः | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana pakShavadhasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (39-41) · Śloka 41

गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च ||३९|| पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन् | कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः ||४०|| एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः | सर्वाङ्गरोगस्तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले ||४१|| (वा. नि. अ. १५) |

Adhikarana pakShavadhasya sAdhyAsAdhyavicAraH (42-43) · Śloka 43

दाहसन्तापमूर्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते | शैत्यशोथगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफान्विते ||४२|| शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः | साध्यमन्येन संयुक्तमसाध्यं क्षयहेतुकम् ||४३|| (सु. नि. अ. १) | (गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्स्रुते | पक्षाघातं परिहरेत् वेदनारहितो यदि) |

Adhikarana arditasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (44-46) · Śloka 46

उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि वा | हसतो जृम्भतो वाऽपि भाराद्विषमशायिनः ||४४|| शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः | अर्दयत्यनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यतः | वक्रीभवति वक्त्रार्धं ग्रीवा चाप्यपवर्तते ||४५|| शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतम् | ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे च वेदना ||४६|| (यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलम् | वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रहः) | तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविचक्षणाः | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana arditasyAsAdhyalakShaNam (47) · Śloka 47

क्षीणस्यानिमिषक्षस्य प्रसक्ताव्यक्तभाषिणः ||४७|| न सिध्यत्यर्दितं गाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana AkShepakAdInAM vegashAntau svasthatvam (48) · Śloka 48

गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकादिषु ||४८|| (वा. नि. अ. १५) |

Adhikarana hanugrahalakShaNam (49-50) · Śloka 50

जिह्वानिर्लेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः | कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनुम् ||४९|| करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् | हनुग्रहः स तेन स्यात् कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् ||५०|| (वा. नि. अ. १५) |

Adhikarana manyAstambhalakShaNam (51) · Śloka 51

दिवास्वप्नासनस्थानविवृतोर्ध्वनिरीक्षणैः | मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्माणऽऽवृतः ||५१|| (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (52) · Śloka 52

वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः | जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता ||५२|| (वा. नि. अ. १५) |

Adhikarana sirAgrahasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (53) · Śloka 53

रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्धधराः सिराः | रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात् सिराग्रहः ||५३|| (वा. नि. अ. १५) |

Adhikarana gRudhrasIlakShaNam (54) · Śloka 54

स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात् | गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः ||५४|| वाताद्वातकफात्तन्द्रागौरवारोचकान्विता | (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana gRudhrasyA visheShalakShaNam (55-56) · Śloka 56

वातजायां भवेत्तोदो देहस्यापि प्रवक्रता | जानुकट्यूरुसन्धीनां स्फुरणं स्तब्धता भृशम् ||५५|| वातश्लेष्मोद्भवायां तु निमित्तं वह्निमार्दवम् | तन्द्रा मुखप्रसेकश्च भक्तद्वेषस्तथैव च ||५६||

Adhikarana vishvAcIlakShaNam (57) · Śloka 57

तलं प्रत्यङ्गुलीनां याः कण्डरा बाहुपृष्ठतः ||५७|| बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाची चेति सोच्यते | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana kroShTukashIrShalakShaNam (58) · Śloka 58

वातशोणितजः शोथो जानुमध्ये महारुजः ||५८|| ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत् | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana kha~jjalakShaNam (59) · Śloka 59

वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा ||५९|| खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (60) · Śloka 60

प्रक्रामन् वेपते यस्तु खञ्जन्निव च गच्छति ||६०|| कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana vAtakaNTakalakShaNam (61) · Śloka 61

रुक् पादे विषमेन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा ||६१|| वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम् | (वा. नि. अ. १५) |

Adhikarana pAdadAhalakShaNam (62) · Śloka 62

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः ||६२|| विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत् | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana pAdaharShalakShaNam (63) · Śloka 63

हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ ||६३|| पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपतः | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana aMsashoShalakShaNam (64) · Śloka 64

अंसदेशस्थितो वायुः शोषयेदंसबन्धनम् ||६४|| (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana avabAhukalakShaNam (65) · Śloka 65

सिराश्चाकुञ्च्य तत्रस्थो जनयेदवबाहुकम् |६५| (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana mUkAdInAM lakShaNam (65) · Śloka 65

आवृत्य वायुः सकफो धमनीः शब्दवाहिनीः ||६५|| नरान् करोत्यक्रियकान्मूकमिन्मिनगद्गदान् | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana tUnIlakShaNam (66) · Śloka 66

अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता ||६६|| भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूनी नाम नामतः | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana pratitUnIlakShaNam (67) · Śloka 67

गुदोपस्थोत्थिता या तु प्रतिलोमं प्रधाविता ||६७|| वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सोच्यते | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana AdhmAnalakShaNaM, pratyAdhmAnalakShaNaM ca (68-69) · Śloka 69

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् ||६८|| आध्मानमिति तं विद्याद् घोरं वातनिरोधजम् | विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् ||६९|| प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम् | (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana aShThIlAlakShaNaM, pratyaShThIlAlakShaNaM ca (70-72) · Śloka 72

नाभेरधस्तात् सञ्जातः सञ्चारी यदि वाऽचलः ||७०|| अष्ठीलावद्घनो ग्रन्थिरूर्ध्वमायत उन्नतः | वाताष्ठीलां विजानीयाद्बहिर्मार्गावरोधिनीम् ||७१|| एतामेव रुजोपेतां वातविण्मूत्ररोधिनीम् | प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम् ||७२|| (सु. नि. अ. १) |

Adhikarana bastau pratilome vAyau vividhamUtrarodhakavikArasambhavaH (73) · Śloka 73

मारुतेऽनुगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक् प्रवर्तते | विकारा विविधाश्चात्र प्रतिलोमे भवन्ति च ||७३|| (सु. नि. अ. ३) |

Adhikarana vepathulakShaNam (74) · Śloka 74

सर्वाङ्गकम्पः शिरसो वायुर्वेपथुसञ्ज्ञकः |७४|

Adhikarana khallIlakShaNam, UrdhvavAtalakShaNaM ca (74) · Śloka 74

खल्ली तु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटनी ||७४|| (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana UrdhvavAtalakShaNam (75) · Śloka 75

अधः प्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन वा | करोत्युद्गारबाहुल्यमूर्ध्ववातः स उच्यते ||७५||

Adhikarana anuktavAtarogasa~ggrahaH (76-77) · Śloka 77

स्थाननामानुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत् | सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत् ||७६|| (च. चि. अ. २८) | हनुस्तम्भार्दिताक्षेपपक्षाघातापतानकाः | कालेन महता वाता यत्नात् सिध्यन्ति वा न वा ||७७|| नरान् बलवतस्त्वेतान् साधयेन्निरुपद्रवान् | (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana pUrvoktavAtarogANAM sAdhyAsAdhyavicAraH, upadravAshca (78-79) · Śloka 79

विसर्पदाहरुक्सङ्गमूर्छारुच्यग्निमार्दवैः ||७८|| क्षीणमांसबलं वाता घ्नन्ति पक्षवधादयः | शूनं सुप्तत्वचं भग्नं कम्पाध्माननिपीडितम् | रुजार्तिमन्तं च नरं वातव्याधिर्विनाशयेत् ||७९|| (सु. सू. अ. ३३) |

Adhikarana prakRutisthasya vAyorli~ggaM kAryaM ca (80) · Śloka 80

अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतिस्थितः | वायुः स्यात् सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम् ||८०|| (च. चि. अ. २८) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वातव्याधिनिदानं समाप्तम् ||२२||