૫૩. વિસ્ફોટનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પ્રાયેણ દોષદૂષ્યચિકિત્સાસામ્યાદ્વિસ્ફોટનિદાનમાહ– કટ્વિત્યાદિ| અજીર્ણાધ્યશનાતપૈશ્ચેતિ અજીર્ણાશનમપક્વદ્રવ્યસ્યાશનમ્, અધ્યશનમજીર્ણે ભોજનમ્; અથવા અજીર્ણં સ્વરૂપતો હેતુરધ્યશનં ચ| ઋતુદોષેણેતિ શીતોષ્ણાદીનામતિયોગેન| વિપર્યયેણેતિ ઋતુવિપર્યયશ્ચ ઋતુસ્વભાવસ્યાન્યથાભાવઃ| એભિર્હેતુભિર્યથાસમ્ભવં પ્રત્યેકં દોષત્રયપ્રકોપો બોદ્ધવ્યઃ| જ્વરપુરઃસરાનિત્યનેન જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપતાં દર્શયતિ||૧-૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પ્રાયેણ દોષદૂષ્યચિકિત્સિતત્વતુલ્યત્વાદતોઽનન્તરં વિસ્ફોટનિદાનારમ્ભઃ, તસ્ય નિદાનમાહ– કટ્વિત્યાદિ| અજીર્ણાશનમપક્વદ્રવ્યાશનમ્| અધ્યશનમજીર્ણભોજનમ્| અથર્તુદોષેણ વિપર્યયેણેતિ શીતોષ્ણાદેરતિયોગેન ઋતુદોષઃ, ઋતુવિપર્યયઃ ઋતુસ્વભાવસ્યાન્યથાભાવાત્; એભિર્હેતુભિઃ યથાસમ્ભવં પ્રત્યેકં દોષત્રયપ્રકોપો બોદ્ધવ્યઃ| વિસ્ફોટકસમ્પ્રાપ્તિમાહ– ત્વચમિત્યાદિ| જ્વરપુરઃસરાનિત્યનેન જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપતાં દર્શયતિ||૧-૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિસ્ફોટસ્વરૂપમાહ– અગ્નિદગ્ધનિભા ઇત્યાદિ| રક્તપિત્તજા ઇતિ સર્વત્રૈવ વિસ્ફોટે રક્તપિત્તયોરવ્યભિચારિત્વં, યથા શૂલે વાતસ્ય; વાતાનુબન્ધોઽપ્યત્ર બોદ્ધવ્યઃ| યદાહ ભોજઃ– “યદા રક્તં ચ પિત્તં ચ વાતેનાનુગતં ત્વચિ| અગ્નિદગ્ધનિભાન્ સ્ફોટાન્ કુરુતઃ સર્વદેહગાન્|| સજ્વરાન્ સપરીદાહાન્ વિદ્યાદ્વિસ્ફોટકાંસ્તુ તાન્||” ઇતિ||૩-૭||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિસ્ફોટકસામાન્યલિઙ્ગમાહ– અગ્નીત્યાદિ| સજ્વરા ઇતિ જ્વરસ્તેષાં પૂર્વરૂપત્વેન જ્ઞેયઃ| રક્તપિત્તજા ઇતિ સર્વવિસ્ફોટેષુ રક્તપિત્તયોરવ્યભિચારિત્વં સૂચિતં શૂલેષુ વાતસ્યેવ| યદુક્તં ભોજે– “યદા રક્તં ચ પિત્તં ચ વાતેનાનુગતં ત્વચિ| અગ્નિદગ્ધનિભાન્ સ્ફોટાન્કુરુતઃ સર્વદેહગાન્|| સજ્વરાન્સપરીદાહાન્ વિદ્યાદ્વિસ્ફોટકાંસ્તુ તાન્|” ઇતિ| ક્વચિદિતિ ક્વચિચ્છરીરદેશે| વાતિકવિસ્ફોટમાહ– શિર ઇત્યાદિ| શૂલં શરીરસ્ય તોદરૂપં, પર્વભેદનં સન્ધિસ્ફુટનમ્| પૈત્તિકમાહ– જ્વરેત્યાદિ| સુગમમ્| શ્લૈષ્મિકમાહ– છર્દીત્યાદિ| વાતપૈત્તિકમાહ– વાતેત્યાદિ સુગમમ્| કફજપ્રસઙ્ગાત્ કફપૈત્તિકમાહ– કણ્ડૂરિત્યાદિ| એતૈર્લક્ષણૈઃ કફપૈત્તિકો જ્ઞેયઃ| કફવાતિકમાહ– કણ્ડ્વિતિ| સ્તૈમિત્યમિતિ નિશ્ચલત્વમ્||૩-૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાન્નિપાતિકલક્ષણમાહ– મધ્ય ઇત્યાદિ| મધ્યે નિમ્નોન્નતોઽન્તે ચેતિ મધ્યે નિમ્નોઽન્તે ચોન્નત ઇત્યર્થઃ| નિમ્નોન્નત ઇતિ પ્રયોગોઽસિદ્ધસ્યાનિત્યત્વેન| એવં સમ્પૂર્ણલક્ષણો યસ્ત્રિદોષજઃ સોઽસાધ્યઃ||૮-૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્રિદોષજમાહ– મધ્ય ઇતિ| મધ્યે નિમ્નઃ, અન્તે ચોન્નત ઇત્યર્થઃ| અલ્પપ્રપાકત ઇતિ અલ્પપાકવાનિત્યર્થઃ| મોહ ઇન્દ્રિયાણામ્| એવં સમ્પૂર્ણલક્ષણો યસ્ત્રિદોષજઃ સોઽસાધ્યઃ||૮-૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રક્તજલક્ષણમાહ– રક્તા ઇત્યાદિ| રક્તસમુત્થાના ઇતિ લક્ષ્યપદં, વેદિતવ્યાસ્તુ રક્તેનેતિ લક્ષણપદમ્, અશ્મરીહેતુઃ તત્પૂર્વમિતિ યથા; અયમર્થઃ– રક્તસમુત્થાનાશ્ચ વિસ્ફોટા ભવન્તિ તે ચ કથં વિજ્ઞેયા ઇત્યત ઉક્તમ્– વેદિતવ્યાસ્તુ રક્તેનતિ; અથવા રક્તસમુત્થાના ઇતિ રક્તં સમુત્થાપયન્તીતિ નિરુચ્ય રક્તચ્છર્દનમભિમતમાચાર્યસ્ય, વેદિતવ્યાસ્તુ રક્તેનેતિ પદસ્ય કારણદ્યોતકસ્યાવ્યવસ્થાનાત્| ઘોરોઽત્યન્તદુઃખદઃ| ભૂર્યુપદ્રવ ઇતિ અત્ર વિસર્પોક્ત એવોપદ્રવો જ્ઞેયઃ||૧૦-૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તજમાહ– રક્તા ઇત્યાદિ| રક્તા રક્તવર્ણાઃ, રક્તસમુત્થાના ઇતિ રક્તસમુત્થાનાશ્ચ વિસ્ફોટા ભવન્તીત્યર્થઃ| તે ચ પિત્તહેતુભિઃ કુપિત્તેન રક્તેન વેદિતવ્યાઃ, રક્તેનેતિ લક્ષણપદં, યથાઽશ્મરીહેતુ તત્પૂર્વમિતિ| ઘોર ઇતિ અત્યન્તદુઃખપ્રદઃ| ભૂર્યુપદ્રવ ઇતિ બહૂપદ્રવઃ, અત્ર વિસર્પોક્તા એવોપદ્રવા જ્ઞેયાઃ||૧૦-૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વિસ્ફોટનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં વિસ્ફોટનિદાનમ્||૫૩||