Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ಧೂಮನಸ್ಯಕವಲಗ್ರಹಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
View original
अथातो धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
40. dhūmanasyakavalagrahacikitsitam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಧೂಮಃ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಃ, ಸ್ನೈಹಿಕೋ, ವೈರೇಚನಿಕಃ, ಕಾಸಘ್ನೋ, ವಾಮನೀಯಶ್ಚೇತಿ ||೩||
View original
धूमः पञ्चविधो भवति; तद्यथा- प्रायोगिकः, स्नैहिको, वैरेचनिकः, कासघ्नो, वामनीयश्चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತತ್ರೈಲಾದಿನಾ ಕುಷ್ಠತಗರವರ್ಜ್ಯೇನ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟೇನ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಶರಕಾಣ್ಡಮಙ್ಗುಲಿಪರಿಣಾಹಂ ಕ್ಷೌಮೇಣಾಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಂ ವೇಷ್ಟಯಿತ್ವಾ ಲೇಪಯೇದೇಷಾ ವರ್ತಿಃ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕೇ , ಸ್ನೇಹಫಲಸಾರಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಸರ್ಜರಸಗುಗ್ಗುಲುಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಸ್ನೇಹಮಿಶ್ರೈಃ ಸ್ನೈಹಿಕೇ, ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯೈರ್ವೈರೇಚನೇ, ಬೃಹತೀಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾತ್ರಿಕಟುಕಾಸಮರ್ದಹಿಙ್ಗ್ವಿಙ್ಗುದೀತ್ವಙ್ಮನಃಶಿಲಾಚ್ಛಿನ್ನರುಹಾಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗೀಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಕಾಸಹರೈಶ್ಚ ಕಾಸಘ್ನೇ, ಸ್ನಾಯುಚರ್ಮಖುರಶೃಙ್ಗಕರ್ಕಟಕಾಸ್ಥಿಶುಷ್ಕಮತ್ಸ್ಯವಲ್ಲೂರಕೃಮಿಪ್ರಭೃತಿಭಿರ್ವಾಮನೀಯೈಶ್ಚ ವಾಮನೀಯೇ ||೪||
View original
तत्रैलादिना कुष्ठतगरवर्ज्येन श्लक्ष्णपिष्टेन द्वादशाङ्गुलं शरकाण्डमङ्गुलिपरिणाहं क्षौमेणाष्टाङ्गुलं वेष्टयित्वा लेपयेदेषा वर्तिः प्रायोगिके , स्नेहफलसारमधूच्छिष्टसर्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नेहमिश्रैः स्नैहिके, शिरोविरेचनद्रव्यैर्वैरेचने, बृहतीकण्टकारिकात्रिकटुकासमर्दहिङ्ग्विङ्गुदीत्वङ्मनःशिलाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीप्रभृतिभिः कासहरैश्च कासघ्ने, स्नायुचर्मखुरशृङ्गकर्कटकास्थिशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर्वामनीयैश्च वामनीये ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ತತ್ರ ಬಸ್ತಿನೇತ್ರದ್ರವ್ಯೈರ್ಧೂಮನೇತ್ರದ್ರವ್ಯಾಣಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ ಭವನ್ತಿ | ಧೂಮನೇತ್ರಂ ತು ಕನಿಷ್ಠಿಕಾಪರಿಣಾಹಮಗ್ರೇ ಕಲಾಯಮಾತ್ರಸ್ರೋತೋ ಮೂಲೇಽಙ್ಗುಷ್ಠಪರಿಣಾಹಂ ಧೂಮವರ್ತಿಪ್ರವೇಶಸ್ರೋತೋಽಙ್ಗುಲಾನ್ಯಷ್ಟಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕೇ, ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ ಸ್ನೇಹನೇ, ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರ್ವೈರೇಚನೇ, ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಂ ಕಾಸಘ್ನೇ ವಾಮನೀಯೇ ಚ | ಏತೇಽಪಿ ಕೋಲಾಸ್ಥಿಮಾತ್ರಚ್ಛಿದ್ರೇ ಭವತಃ | ವ್ರಣನೇತ್ರಮಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಂ ವ್ರಣಧೂಪನಾರ್ಥಂ ಕಲಾಯಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಕುಲತ್ಥವಾಹಿಸ್ರೋತ ಇತಿ ||೫||
View original
तत्र बस्तिनेत्रद्रव्यैर्धूमनेत्रद्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति | धूमनेत्रं तु कनिष्ठिकापरिणाहमग्रे कलायमात्रस्रोतो मूलेऽङ्गुष्ठपरिणाहं धूमवर्तिप्रवेशस्रोतोऽङ्गुलान्यष्टचत्वारिंशत् प्रायोगिके, द्वात्रिंशत् स्नेहने, चतुर्विंशतिर्वैरेचने, षोडशाङ्गुलं कासघ्ने वामनीये च | एतेऽपि कोलास्थिमात्रच्छिद्रे भवतः | व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलं व्रणधूपनार्थं कलायपरिमण्डलं कुलत्थवाहिस्रोत इति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
ಅಥ ಸುಖೋಪವಿಷ್ಟಃ ಸುಮನಾ ಋಜ್ವಧೋದೃಷ್ಟಿರತನ್ದ್ರಿತಃ ಸ್ನೇಹಾಕ್ತದೀಪ್ತಾಗ್ರಾಂ ವರ್ತಿಂ ನೇತ್ರಸ್ರೋತಸಿ ಪ್ರಣಿಧಾಯ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್ ||೬|| ಮುಖೇನ ತಂ ಪಿಬೇತ್ ಪೂರ್ವಂ ನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಂ ತತಃ ಪಿಬೇತ್ | ಮುಖಪೀತಂ ಮುಖೇನೈವ ವಮೇತ್ ಪೀತಂ ಚ ನಾಸಯಾ ||೭|| ಮುಖೇನ ಧೂಮಮಾದಾಯ ನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಂ ನ ನಿರ್ಹರೇತ್ | ತೇನ ಹಿ ಪ್ರತಿಲೋಮೇನ ದೃಷ್ಟಿಸ್ತತ್ರ ನಿಹನ್ಯತೇ ||೮|| ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಂ ಘ್ರಾಣೇನಾದದೀತ, ಸ್ನೈಹಿಕಂ ಮುಖನಾಸಾಭ್ಯಾಂ, ನಾಸಿಕಯಾ ವೈರೇಚನಿಕಂ, ಮುಖೇನೈವೇತರೌ ||೯||
View original
अथ सुखोपविष्टः सुमना ऋज्वधोदृष्टिरतन्द्रितः स्नेहाक्तदीप्ताग्रां वर्तिं नेत्रस्रोतसि प्रणिधाय धूमं पिबेत् ||६|| मुखेन तं पिबेत् पूर्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् | मुखपीतं मुखेनैव वमेत् पीतं च नासया ||७|| मुखेन धूममादाय नासिकाभ्यां न निर्हरेत् | तेन हि प्रतिलोमेन दृष्टिस्तत्र निहन्यते ||८|| विशेषतस्तु प्रायोगिकं घ्राणेनाददीत, स्नैहिकं मुखनासाभ्यां, नासिकया वैरेचनिकं, मुखेनैवेतरौ ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
ತತ್ರ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕೇ ವರ್ತಿಂ ವ್ಯಪಗತಶರಕಾಣ್ಡಾಂ ನಿವಾತಾತಪಶುಷ್ಕಾಮಙ್ಗಾರೇಷ್ವವದೀಪ್ಯ ನೇತ್ರಮೂಲಸ್ರೋತಸಿ ಪ್ರಯುಜ್ಯ ಧೂಮಮಾಹರೇತಿ ಬ್ರೂಯಾತ್; ಏವಂ ಸ್ನೇಹನಂ ವೈರೇಚನಿಕಂ ಚ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ | ಇತರಯೋರ್ವ್ಯಪೇತಧೂಮಾಙ್ಗಾರೇ ಸ್ಥಿರೇ ಸಮಾಹಿತೇ ಶರಾವೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ವರ್ತಿಂ ಮೂಲಚ್ಛಿದ್ರೇಣಾನ್ಯೇನ ಶರಾವೇಣ ಪಿಧಾಯ ತಸ್ಮಿನ್ ಛಿದ್ರೇ ನೇತ್ರಮೂಲಂ ಸಂಯೋಜ್ಯ ಧೂಮಮಾಸೇವೇತ, ಪ್ರಶಾನ್ತೇ ಧೂಮೇ ವರ್ತಿಮವಶಿಷ್ಟಾಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪುನರಪಿ ಧೂಮಂ ಪಾಯಯೇದಾದೋಷವಿಶುದ್ಧೇಃ; ಏಷ ಧೂಮಪಾನೋಪಾಯವಿಧಿಃ ||೧೦||
View original
तत्र प्रायोगिके वर्तिं व्यपगतशरकाण्डां निवातातपशुष्कामङ्गारेष्ववदीप्य नेत्रमूलस्रोतसि प्रयुज्य धूममाहरेति ब्रूयात्; एवं स्नेहनं वैरेचनिकं च कुर्यादिति | इतरयोर्व्यपेतधूमाङ्गारे स्थिरे समाहिते शरावे प्रक्षिप्य वर्तिं मूलच्छिद्रेणान्येन शरावेण पिधाय तस्मिन् छिद्रे नेत्रमूलं संयोज्य धूममासेवेत, प्रशान्ते धूमे वर्तिमवशिष्टां प्रक्षिप्य पुनरपि धूमं पाययेदादोषविशुद्धेः; एष धूमपानोपायविधिः ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11) · Śloka 11
ತತ್ರ ಶೋಕಶ್ರಮಭಯಾಮರ್ಷೌಷ್ಣ್ಯವಿಷರಕ್ತಪಿತ್ತಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹಪಿಪಾಸಾಪಾಣ್ಡುರೋಗತಾಲುಶೋಷಚ್ಛರ್ದಿಶಿರೋಽಭಿಘಾತೋದ್ಗಾರಾಪತರ್ಪಿತ- ತಿಮಿರಪ್ರಮೇಹೋದರಾಧ್ಮಾನೋರ್ಧ್ವವಾತಾರ್ತಾ ಬಾಲವೃದ್ಧದುರ್ಬಲವಿರಿಕ್ತಾಸ್ಥಾಪಿತಜಾಗರಿತಗರ್ಭಿಣೀರೂಕ್ಷಕ್ಷೀಣಕ್ಷತೋರಸ್ಕ- ಮಧುಘೃತದಧಿದುಗ್ಧಮತ್ಸ್ಯಮದ್ಯಯವಾಗೂಪೀತಾಲ್ಪಕಫಾಶ್ಚ ನ ಧೂಮಮಾಸೇವೇರನ್ ||೧೧||
View original
तत्र शोकश्रमभयामर्षौष्ण्यविषरक्तपित्तमदमूर्च्छादाहपिपासापाण्डुरोगतालुशोषच्छर्दिशिरोऽभिघातोद्गारापतर्पित- तिमिरप्रमेहोदराध्मानोर्ध्ववातार्ता बालवृद्धदुर्बलविरिक्तास्थापितजागरितगर्भिणीरूक्षक्षीणक्षतोरस्क- मधुघृतदधिदुग्धमत्स्यमद्ययवागूपीताल्पकफाश्च न धूममासेवेरन् ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
ಅಕಾಲಪೀತಃ ಕುರುತೇ ಭ್ರಮಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಶಿರೋರುಜಮ್ | ಘ್ರಾಣಶ್ರೋತ್ರಾಕ್ಷಿಜಿಹ್ವಾನಾಮುಪಘಾತಂ ಚ ದಾರುಣಮ್ ||೧೨||
View original
अकालपीतः कुरुते भ्रमं मूर्च्छां शिरोरुजम् | घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वानामुपघातं च दारुणम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
ಆದ್ಯಾಸ್ತು ತ್ರಯೋ ಧೂಮಾ ದ್ವಾದಶಸು ಕಾಲೇಷೂಪಾದೇಯಾಃ | ತದ್ಯಥಾ- ಕ್ಷುತದನ್ತಪ್ರಕ್ಷಾಲನನಸ್ಯಸ್ನಾನಭೋಜನದಿವಾಸ್ವಪ್ನಮೈಥುನಚ್ಛರ್ದಿಮೂತ್ರೋಚ್ಚಾರಹಸಿತರುಷಿತಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಾನ್ತೇಷ್ವಿತಿ | ತತ್ರ ವಿಭಾಗೋ- ಮೂತ್ರೋಚ್ಚಾರಕ್ಷವಥುಹಸಿತರುಷಿತಮೈಥುನಾನ್ತೇಷು ಸ್ನೈಹಿಕಃ, ಸ್ನಾನಚ್ಛರ್ದನದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾನ್ತೇಷು ವೈರೇಚನಿಕಃ, ದನ್ತಪ್ರಕ್ಷಾಲನಸ್ಯ ಸ್ನಾನಭೋಜನಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಾನ್ತೇಷು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಇತಿ ||೧೩||
View original
आद्यास्तु त्रयो धूमा द्वादशसु कालेषूपादेयाः | तद्यथा- क्षुतदन्तप्रक्षालननस्यस्नानभोजनदिवास्वप्नमैथुनच्छर्दिमूत्रोच्चारहसितरुषितशस्त्रकर्मान्तेष्विति | तत्र विभागो- मूत्रोच्चारक्षवथुहसितरुषितमैथुनान्तेषु स्नैहिकः, स्नानच्छर्दनदिवास्वप्नान्तेषु वैरेचनिकः, दन्तप्रक्षालनस्य स्नानभोजनशस्त्रकर्मान्तेषु प्रायोगिक इति ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ತತ್ರ ಸ್ನೈಹಿಕೋ ವಾತಂ ಶಮಯತಿ, ಸ್ನೇಹಾದುಪಲೇಪಾಚ್ಚ; ವೈರೇಚನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯಾಪಕರ್ಷತಿ, ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದೌಷ್ಣ್ಯಾದ್ವೈಶದ್ಯಾಚ್ಚ; ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮುತ್ಕ್ಲೇಶಯತ್ಯುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಚಾಪಕರ್ಷತಿ ಶಮಯತಿ ವಾತಂ ಸಾಧಾರಣತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ||೧೪||
View original
तत्र स्नैहिको वातं शमयति, स्नेहादुपलेपाच्च; वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्यापकर्षति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्वैशद्याच्च; प्रायोगिकः श्लेष्माणमुत्क्लेशयत्युत्क्लिष्टं चापकर्षति शमयति वातं साधारणत्वात् पूर्वाभ्यामिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ನರೋ ಧೂಮೋಪಯೋಗಾಚ್ಚ ಪ್ರಸನ್ನೇನ್ದ್ರಿಯವಾಙ್ಮನಾಃ | ದೃಢಕೇಶದ್ವಿಜಶ್ಮಶ್ರುಃ ಸುಗನ್ಧಿವಿಶದಾನನಃ ||೧೫|| ತಥಾ ಕಾಸಶ್ವಾಸಾರೋಚಕಾಸ್ಯೋಪಲೇಪಸ್ವರಭೇದಮುಖಾಸ್ರಾವಕ್ಷವಥುವಮಥುಕ್ರಥತನ್ದ್ರಾನಿದ್ರಾಹನುಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಾಃ ಪೀನಸಶಿರೋರೋಗಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಶೂಲಾ ವಾತಕಫನಿಮಿತ್ತಾಶ್ಚಾಸ್ಯ ಮುಖರೋಗಾ ನ ಭವನ್ತಿ ||೧೬||
View original
भवति चात्र- नरो धूमोपयोगाच्च प्रसन्नेन्द्रियवाङ्मनाः | दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिविशदाननः ||१५|| तथा कासश्वासारोचकास्योपलेपस्वरभेदमुखास्रावक्षवथुवमथुक्रथतन्द्रानिद्राहनुमन्यास्तम्भाः पीनसशिरोरोगकर्णाक्षिशूला वातकफनिमित्ताश्चास्य मुखरोगा न भवन्ति ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
ತಸ್ಯ ಯೋಗಾಯೋಗಾತಿಯೋಗಾ ವಿಜ್ಞಾತವ್ಯಾಃ | ತತ್ರ ಯೋಗೋ ರೋಗಪ್ರಶಮನಃ, ಅಯೋಗೋ ರೋಗಾಪ್ರಶಮನಃ, ತಾಲುಗಲಶೋಷಪರಿದಾಹಪಿಪಾಸಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಮದಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡದೃಷ್ಟಿನಾಸಾರೋಗದೌರ್ಬಲ್ಯಾನ್ಯತಿಯೋಗೋ ಜನಯತಿ ||೧೭||
View original
तस्य योगायोगातियोगा विज्ञातव्याः | तत्र योगो रोगप्रशमनः, अयोगो रोगाप्रशमनः, तालुगलशोषपरिदाहपिपासामूर्च्छाभ्रममदकर्णक्ष्वेडदृष्टिनासारोगदौर्बल्यान्यतियोगो जनयति ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಂ ತ್ರೀಂಸ್ತ್ರೀನುಚ್ಛ್ವಾಸಾನಾದದೀತ ಮುಖನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯಾಂಸ್ತ್ರೀಂಶ್ಚತುರೋ ವೇತಿ, ಸ್ನೈಹಿಕಂ ಯಾವದಶ್ರುಪವೃತ್ತಿಃ, ವೈರೇಚನಿಕಮಾದೋಷದರ್ಶನಾತ್, ತಿಲತಣ್ಡುಲಯವಾಗೂಪೀತೇನ ಪಾತವ್ಯೋ ವಾಮನೀಯಃ, ಗ್ರಾಸಾನ್ತರೇಷು ಕಾಸಘ್ನ ಇತಿ ||೧೮||
View original
प्रायोगिकं त्रींस्त्रीनुच्छ्वासानाददीत मुखनासिकाभ्यां च पर्यायांस्त्रींश्चतुरो वेति, स्नैहिकं यावदश्रुपवृत्तिः, वैरेचनिकमादोषदर्शनात्, तिलतण्डुलयवागूपीतेन पातव्यो वामनीयः, ग्रासान्तरेषु कासघ्न इति ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20
ವ್ರಣಧೂಮಂ ಶರಾವಸಮ್ಪುಟೋಪನೀತೇನ ನೇತ್ರೇಣ ವ್ರಣಮಾನಯೇತ್, ಧೂಮಪಾನಾದ್ವೇದನೋಪಶಮೋ ವ್ರಣವೈಶದ್ಯಮಾಸ್ರಾವೋಪಶಮಶ್ಚ ಭವತಿ ||೧೯|| ವಿಧಿರೇಷ ಸಮಾಸೇನ ಧೂಮಸ್ಯಾಭಿಹಿತೋ ಮಯಾ | ನಸ್ಯಸ್ಯಾತಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವಿಧಿಂ ನಿರವಶೇಷತಃ ||೨೦||
View original
व्रणधूमं शरावसम्पुटोपनीतेन नेत्रेण व्रणमानयेत्, धूमपानाद्वेदनोपशमो व्रणवैशद्यमास्रावोपशमश्च भवति ||१९|| विधिरेष समासेन धूमस्याभिहितो मया | नस्यस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं निरवशेषतः ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
ಔಷಧಮೌಷಧಸಿದ್ಧೋ ವಾ ಸ್ನೇಹೋ ನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಂ ದೀಯತ ಇತಿ ನಸ್ಯಮ್ | ತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ, ಸ್ನೇಹನಂ ಚ | ತದ್ದ್ವಿವಿಧಮಪಿ ಪಞ್ಚಧಾ | ತದ್ಯಥಾ- ನಸ್ಯಂ, ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ, ಪ್ರತಿಮರ್ಶೋ, ಅವಪೀಡಃ, ಪ್ರಧಮನಂ ಚ | ತೇಷು ನಸ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಂ ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಚ; ನಸ್ಯವಿಕಲ್ಪಃ ಪ್ರತಿಮರ್ಶಃ, ಶಿರೋವಿರೇಚನವಿಕಲ್ಪೋಽವಪೀಡಃ ಪ್ರಧಮನಂ ಚ; ತತೋ ನಸ್ಯಶಬ್ದಃ ಪಞ್ಚಧಾ ನಿಯಮಿತಃ ||೨೧||
View original
औषधमौषधसिद्धो वा स्नेहो नासिकाभ्यां दीयत इति नस्यम् | तद्द्विविधं शिरोविरेचनं, स्नेहनं च | तद्द्विविधमपि पञ्चधा | तद्यथा- नस्यं, शिरोविरेचनं, प्रतिमर्शो, अवपीडः, प्रधमनं च | तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनं च; नस्यविकल्पः प्रतिमर्शः, शिरोविरेचनविकल्पोऽवपीडः प्रधमनं च; ततो नस्यशब्दः पञ्चधा नियमितः ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
ತತ್ರ ಯಃ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಂ ಶೂನ್ಯಶಿರಸಾಂ ಗ್ರೀವಾಸ್ಕನ್ಧೋರಸಾಂ ಚ ಬಲಜನನಾರ್ಥಂ ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಜನನಾರ್ಥಂ ವಾ ಸ್ನೇಹೋ ವಿಧೀಯತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ವೈಶೇಷಿಕೋ ನಸ್ಯಶಬ್ದಃ | ತತ್ತು ದೇಯಂ ವಾತಾಭಿಭೂತೇ ಶಿರಸಿ ದನ್ತಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಪ್ರಪಾತದಾರುಣಕರ್ಣಶೂಲಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡತಿಮಿರಸ್ವರೋಪಘಾತ- ನಾಸಾರೋಗಾಸ್ಯಶೋಷಾವಬಾಹುಕಾಕಾಲಜವಲೀಪಲಿತಪ್ರಾದುರ್ಭಾವದಾರುಣಪ್ರಬೋಧೇಷು ವಾತಪೈತ್ತಿಕೇಷು ಮುಖರೋಗೇಷ್ವನ್ಯೇಷು ಚ ವಾತಪಿತ್ತಹರದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧೇನ ಸ್ನೇಹೇನೇತಿ ||೨೨||
View original
तत्र यः स्नेहनार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां च बलजननार्थं दृष्टिप्रसादजननार्थं वा स्नेहो विधीयते तस्मिन् वैशेषिको नस्यशब्दः | तत्तु देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपातदारुणकर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरोपघात- नासारोगास्यशोषावबाहुकाकालजवलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रबोधेषु वातपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु च वातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनेति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಽಭಿವ್ಯಾಪ್ತತಾಲುಕಣ್ಠಶಿರಸಾಮರೋಚಕಶಿರೋಗೌರವಶೂಲಪೀನಸಾರ್ಧಾವಭೇದಕ- ಕೃಮಿಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾಪಸ್ಮಾರಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನೇಷ್ವನ್ಯೇಷುಚೋರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗತೇಷು ಕಫಜೇಷು ವಿಕಾರೇಷು ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯೈಸ್ತತ್ಸಿದ್ಧೇನ ವಾ ಸ್ನೇಹೇನೇತಿ ||೨೩||
View original
शिरोविरेचनं श्लेष्मणाऽभिव्याप्ततालुकण्ठशिरसामरोचकशिरोगौरवशूलपीनसार्धावभेदक- कृमिप्रतिश्यायापस्मारगन्धाज्ञानेष्वन्येषुचोर्ध्वजत्रुगतेषु कफजेषु विकारेषु शिरोविरेचनद्रव्यैस्तत्सिद्धेन वा स्नेहेनेति ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
ತತ್ರೈತದ್ದ್ವಿವಿಧಮಪ್ಯಭುಕ್ತವತೋಽನ್ನಕಾಲೇ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮರೋಗಿಣಾಂ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಪಿತ್ತರೋಗಿಣಾಂ, ಅಪರಾಹ್ಣೇ ವಾತರೋಗಿಣಾಮ್ ||೨೪||
View original
तत्रैतद्द्विविधमप्यभुक्तवतोऽन्नकाले पूर्वाह्णे श्लेष्मरोगिणां, मध्याह्ने पित्तरोगिणां, अपराह्णे वातरोगिणाम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (25-27) · Śloka 27
ಅಥ ಪುರುಷಾಯ ಶಿರೋವಿರೇಚನೀಯಾಯ ತ್ಯಕ್ತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಯ ಭುಕ್ತವತೇ ವ್ಯಭ್ರೇ ಕಾಲೇ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಧೂಮಪಾನಾಭ್ಯಾಂ ವಿಶುದ್ಧವಕ್ತ್ರಸ್ರೋತಸೇ ಪಾಣಿತಾಪಪರಿಸ್ವಿನ್ನಮೃದಿತಗಲಕಪೋಲಲಲಾಟಪ್ರದೇಶಾಯ ವಾತಾತಪರಜೋಹೀನೇ ವೇಶ್ಮನ್ಯುತ್ತಾನಶಾಯಿನೇ ಪ್ರಸಾರಿತಕರಚರಣಾಯ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರವಿಲಮ್ಬಿತಶಿರಸೇ ವಸ್ತ್ರಾಚ್ಛಾದಿತನೇತ್ರಾಯ ವಾಮಹಸ್ತಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಗ್ರೋನ್ನಾಮಿತನಾಸಾಗ್ರಾಯ ವಿಶುದ್ಧಸ್ರೋತಸಿ ದಕ್ಷಿಣಹಸ್ತೇನ ಸ್ನೇಹಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಪ್ರತಪ್ತಂ ರಜತಸುವರ್ಣತಾಮ್ರಮಣಿಮೃತ್ಪಾತ್ರಶುಕ್ತೀನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಥಂ ಶುಕ್ತ್ಯಾ ಪಿಚುನಾ ವಾ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಸ್ನೇಹಮದ್ರುತಮಾಸಿಞ್ಚೇದವ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಧಾರಂ ಯಥಾ ನೇತ್ರೇ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ||೨೫|| ಸ್ನೇಹೇಽವಸಿಚ್ಯಮಾನೇ ತು ಶಿರೋ ನೈವ ಪ್ರಕಮ್ಪಯೇತ್ | ನ ಕುಪ್ಯೇನ್ನ ಪ್ರಭಾಷೇಚ್ಚ ನ ಕ್ಷುಯಾನ್ನ ಹಸೇತ್ತಥಾ ||೨೬|| ಏತೈರ್ಹಿ ವಿಹತಃ ಸ್ನೇಹೋ ನ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ | ತತಃ ಕಾಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶಿರೋಽಕ್ಷಿಗದಸಮ್ಭವಃ ||೨೭||
View original
अथ पुरुषाय शिरोविरेचनीयाय त्यक्तमूत्रपुरीषाय भुक्तवते व्यभ्रे काले दन्तकाष्ठधूमपानाभ्यां विशुद्धवक्त्रस्रोतसे पाणितापपरिस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशाय वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिने प्रसारितकरचरणाय किञ्चित् प्रविलम्बितशिरसे वस्त्राच्छादितनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामितनासाग्राय विशुद्धस्रोतसि दक्षिणहस्तेन स्नेहमुष्णाम्बुना प्रतप्तं रजतसुवर्णताम्रमणिमृत्पात्रशुक्तीनामन्यतमस्थं शुक्त्या पिचुना वा सुखोष्णं स्नेहमद्रुतमासिञ्चेदव्यवच्छिन्नधारं यथा नेत्रे न प्राप्नोति ||२५|| स्नेहेऽवसिच्यमाने तु शिरो नैव प्रकम्पयेत् | न कुप्येन्न प्रभाषेच्च न क्षुयान्न हसेत्तथा ||२६|| एतैर्हि विहतः स्नेहो न सम्यक् प्रतिपद्यते | ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
ತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಮಷ್ಟೌ ಬಿನ್ದವಃ ಪ್ರದೇಶಿನೀಪರ್ವದ್ವಯನಿಃಸೃತಾಃ ಪ್ರಥಮಾ ಮಾತ್ರಾ, ದ್ವಿತೀಯಾ ಶುಕ್ತಿಃ, ತೃತೀಯಾ ಪಾಣಿಶುಕ್ತಿಃ, ಇತ್ಯೇತಾಸ್ತಿಸ್ರೋ ಮಾತ್ರಾ ಯಥಾಬಲಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾಃ ||೨೮||
View original
तस्य प्रमाणमष्टौ बिन्दवः प्रदेशिनीपर्वद्वयनिःसृताः प्रथमा मात्रा, द्वितीया शुक्तिः, तृतीया पाणिशुक्तिः, इत्येतास्तिस्रो मात्रा यथाबलं प्रयोज्याः ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30
ಸ್ನೇಹನಸ್ಯಂ ನೋಪಗಿಲೇತ್ಕಥಞ್ಚಿದಪಿ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ||೨೯|| ಶೃಙ್ಗಾಟಕಮಭಿಪ್ಲಾವ್ಯ ನಿರೇತಿ ವದನಾದ್ಯಥಾ | ಕಫೋತ್ಕ್ಲೇಶಭಯಾಚ್ಚೈನಂ ನಿಷ್ಠೀವೇದವಿಧಾರಯನ್ ||೩೦||
View original
स्नेहनस्यं नोपगिलेत्कथञ्चिदपि बुद्धिमान् ||२९|| शृङ्गाटकमभिप्लाव्य निरेति वदनाद्यथा | कफोत्क्लेशभयाच्चैनं निष्ठीवेदविधारयन् ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (31) · Śloka 31
ದತ್ತೇ ಚ ಪುನರಪಿ ಸಂಸ್ವೇದ್ಯ ಗಲಕಪೋಲಾದೀನ್ ಧೂಮಮಾಸೇವೇತ, ಭೋಜಯೇಚ್ಚೈನಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ, ತತೋಽಸ್ಯಾಚಾರಿಕಮಾದಿಶೇತ್; ರಜೋಧೂಮಸ್ನೇಹಾತಪಮದ್ಯದ್ರವಪಾನಶಿರಃಸ್ನಾನಾತಿಯಾನಕ್ರೋಧಾದೀನಿ ಚ ಪರಿಹರೇತ್ ||೩೧||
View original
दत्ते च पुनरपि संस्वेद्य गलकपोलादीन् धूममासेवेत, भोजयेच्चैनमभिष्यन्दि, ततोऽस्याचारिकमादिशेत्; रजोधूमस्नेहातपमद्यद्रवपानशिरःस्नानातियानक्रोधादीनि च परिहरेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (32-35) · Śloka 35
ತಸ್ಯ ಯೋಗಾತಿಯೋಗಾಯೋಗಾನಾಮಿದಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ ||೩೨|| ಲಾಘವಂ ಶಿರಸೋ ಯೋಗೇ ಸುಖಸ್ವಪ್ನಪ್ರಬೋಧನಮ್ | ವಿಕಾರೋಪಶಮಃ ಶುದ್ಧಿರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಮನಃಸುಖಮ್ ||೩೩|| ಕಫಪ್ರಸೇಕಃ ಶಿರಸೋ ಗುರುತೇನ್ದ್ರಿಯವಿಭ್ರಮಃ | ಲಕ್ಷಣಂ ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯತಿಸ್ನಿಗ್ಧೇ ರೂಕ್ಷಂ ತತ್ರಾವಚಾರಯೇತ್ ||೩೪|| ಅಯೋಗೇ ವಾತವೈಗುಣ್ಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ರೂಕ್ಷತಾ | ರೋಗಾಶಾನ್ತಿಶ್ಚ ತತ್ರೇಷ್ಟಂ ಭೂಯೋ ನಸ್ಯಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೩೫||
View original
तस्य योगातियोगायोगानामिदं विज्ञानं भवति ||३२|| लाघवं शिरसो योगे सुखस्वप्नप्रबोधनम् | विकारोपशमः शुद्धिरिन्द्रियाणां मनःसुखम् ||३३|| कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रियविभ्रमः | लक्षणं मूर्ध्न्यतिस्निग्धे रूक्षं तत्रावचारयेत् ||३४|| अयोगे वातवैगुण्यमिन्द्रियाणां च रूक्षता | रोगाशान्तिश्च तत्रेष्टं भूयो नस्यं प्रयोजयेत् ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (36) · Śloka 36
ಚತ್ವಾರೋ ಬಿನ್ದವಃ ಷಡ್ ವಾ ತಥಾಽಷ್ಟೌ ವಾ ಯಥಾಬಲಮ್ | ಶಿರೋವಿರೇಕಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಮಭಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೩೬||
View original
चत्वारो बिन्दवः षड् वा तथाऽष्टौ वा यथाबलम् | शिरोविरेकस्नेहस्य प्रमाणमभिनिर्दिशेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (37-43) · Śloka 43
ನಸ್ಯೇ ತ್ರೀಣ್ಯುಪದಿಷ್ಟಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಪ್ರಯೋಗತಃ | ಶುದ್ಧ(ದ್ಧಿ)ಹೀನಾತಿಸಞ್ಜ್ಞಾನಿ ವಿಶೇಷಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಚಿನ್ತಕೈಃ ||೩೭|| ಲಾಘವಂ ಶಿರಸಃ ಶುದ್ಧಿಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ವ್ಯಾಧಿನಿರ್ಜಯಃ | ಚಿತ್ತೋನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದಶ್ಚ ಶಿರಸಃ ಶುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಮ್ ||೩೮|| ಕಣ್ಡೂಪದೇಹೌ ಗುರುತಾ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಕಫಸಂಸ್ರವಃ | ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಹೀನವಿಶುದ್ಧೇ ತು ಲಕ್ಷಣಂ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್ ||೩೯|| ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಾಗಮೋ ವಾತವೃದ್ಧಿರಿನ್ದ್ರಿಯವಿಭ್ರಮಃ | ಶೂನ್ಯತಾ ಶಿರಸಶ್ಚಾಪಿ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಗಾಢವಿರೇಚಿತೇ ||೪೦|| ಹೀನಾತಿಶುದ್ಧೇ ಶಿರಸಿ ಕಫವಾತಘ್ನಮಾಚರೇತ್ | ಸಮ್ಯಗ್ವಿಶುದ್ಧೇ ಶಿರಸಿ ಸರ್ಪಿರ್ನಸ್ಯಂ ನಿಷೇಚಯೇತ್ ||೪೧|| (ಏಕಾನ್ತರಂ ದ್ವ್ಯನ್ತರಂ ವಾ ಸಪ್ತಾಹಂ ವಾ ಪುನಃ ಪುನಃ | ಏಕವಿಂಶತಿರಾತ್ರಂ ವಾ ಯಾವದ್ವಾ ಸಾಧು ಮನ್ಯತೇ ||೪೨|| ಮಾರುತೇನಾಭಿಭೂತಸ್ಯ ವಾಽತ್ಯನ್ತಂ ಯಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ | ದ್ವಿಕಾಲಂ ಚಾಪಿ ದಾತವ್ಯಂ ನಸ್ಯಂ ತಸ್ಯ ವಿಜಾನತಾ ) ||೪೩||
View original
नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः | शुद्ध(द्धि)हीनातिसञ्ज्ञानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः ||३७|| लाघवं शिरसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिनिर्जयः | चित्तोन्द्रियप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम् ||३८|| कण्डूपदेहौ गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः | मूर्ध्नि हीनविशुद्धे तु लक्षणं परिकीर्तितम् ||३९|| मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रियविभ्रमः | शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढविरेचिते ||४०|| हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् | सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्यं निषेचयेत् ||४१|| (एकान्तरं द्व्यन्तरं वा सप्ताहं वा पुनः पुनः | एकविंशतिरात्रं वा यावद्वा साधु मन्यते ||४२|| मारुतेनाभिभूतस्य वाऽत्यन्तं यस्य देहिनः | द्विकालं चापि दातव्यं नस्यं तस्य विजानता ) ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (44-45) · Śloka 45
ಅವಪೀಡಸ್ತು ಶಿರೋವಿರೇಚನವದಭಿಷ್ಯಣ್ಣಸರ್ಪದಷ್ಟವಿಸಞ್ಜ್ಞೇಭ್ಯೋ ದದ್ಯಾಚ್ಛಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮನ್ಯತಮಮವಪಿಷ್ಯಾವಪೀಡ್ಯ ಚ, ಶರ್ಕರೇಕ್ಷುರಸಕ್ಷೀರಘೃತಮಾಂಸರಸಾನಾಮನ್ಯತಮಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತೇ ಚ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ||೪೪|| ಕೃಶದುರ್ಬಲಭೀರೂಣಾಂ ಸುಕುಮಾರಸ್ಯ ಯೋಷಿತಾಮ್ | ಶೃತಾಃ ಸ್ನೇಹಾಃ ಶಿರಃಶುದ್ಧ್ಯೈ ಕಲ್ಕಸ್ತೇಭ್ಯೋ ಯಥಾ ಹಿತಃ ||೪೫||
View original
अवपीडस्तु शिरोविरेचनवदभिष्यण्णसर्पदष्टविसञ्ज्ञेभ्यो दद्याच्छिरोविरेचनद्रव्याणामन्यतममवपिष्यावपीड्य च, शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसानामन्यतमं क्षीणानां शोणितपित्ते च विदध्यात् ||४४|| कृशदुर्बलभीरूणां सुकुमारस्य योषिताम् | शृताः स्नेहाः शिरःशुद्ध्यै कल्कस्तेभ्यो यथा हितः ||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (46) · Śloka 46
ಚೇತೋವಿಕಾರಕೃಮಿವಿಷಾಭಿಪನ್ನಾನಾಂ ಚೂರ್ಣಂ ಪ್ರಧಮೇತ್ ||೪೬||
View original
चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णं प्रधमेत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (47) · Śloka 47
ನಸ್ಯೇನ ಪರಿಹರ್ತವ್ಯೋ ಭುಕ್ತವಾನಪತರ್ಪಿತೋಽತ್ಯರ್ಥತರುಣಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೀ ಗರ್ಭಿಣೀ ಪೀತಸ್ನೇಹೋದಕಮದ್ಯದ್ರವೋಽಜೀರ್ಣೀ ದತ್ತಬಸ್ತಿಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ಗರಾರ್ತಸ್ತೃಷಿತಃ ಶೋಕಾಭಿಭೂತಃ ಶ್ರಾನ್ತೋ ಬಾಲೋ ವೃದ್ಧೋ ವೇಗಾವರೋಧಿತಃ ಶಿರಃಸ್ನಾತುಕಾಮಶ್ಚೇತಿ; ಅನಾರ್ತವೇ ಚಾಭ್ರೇ ನಸ್ಯಧೂಮೌ ಪರಿಹರೇತ್ ||೪೭||
View original
नस्येन परिहर्तव्यो भुक्तवानपतर्पितोऽत्यर्थतरुणप्रतिश्यायी गर्भिणी पीतस्नेहोदकमद्यद्रवोऽजीर्णी दत्तबस्तिः क्रुद्धो गरार्तस्तृषितः शोकाभिभूतः श्रान्तो बालो वृद्धो वेगावरोधितः शिरःस्नातुकामश्चेति; अनार्तवे चाभ्रे नस्यधूमौ परिहरेत् ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (48) · Śloka 48
ತತ್ರ ಹೀನಾತಿಮಾತ್ರಾತಿಶೀತೋಷ್ಣಸಹಸಾಪ್ರದಾನಾದತಿಪ್ರವಿಲಮ್ಬಿತಶಿರಸ ಉಚ್ಛಿಙ್ಘತೋ ವಿಚಲತೋಽಭ್ಯವಹರತೋ ವಾ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಪ್ರದಾನಾಚ್ಚ ವ್ಯಾಪದೋ ಭವನ್ತಿ ತೃಷ್ಣೋದ್ಗಾರಾದಯೋ ದೋಷನಿಮಿತ್ತಾಃ ಕ್ಷಯಜಾಶ್ಚ ||೪೮||
View original
तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णसहसाप्रदानादतिप्रविलम्बितशिरस उच्छिङ्घतो विचलतोऽभ्यवहरतो वा प्रतिषिद्धप्रदानाच्च व्यापदो भवन्ति तृष्णोद्गारादयो दोषनिमित्ताः क्षयजाश्च ||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (49) · Śloka 49
ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ನಸ್ಯೇ ಶಿರೋವಿರೇಕೇ ಚ ವ್ಯಾಪದೋ ದ್ವಿವಿಧಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ | ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಾತ್ ಕ್ಷಯಾಚ್ಚೈವ ವಿಜ್ಞೇಯಾಸ್ತಾ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ||೪೯||
View original
भवतश्चात्र- नस्ये शिरोविरेके च व्यापदो द्विविधाः स्मृताः | दोषोत्क्लेशात् क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् ||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (50) · Śloka 50
ದೋಷೋಕ್ಲೇಶನಿಮಿತ್ತಾಸ್ತು ಜಯೇಚ್ಛಮನಶೋಧನೈಃ | ಅಥ ಕ್ಷಯನಿಮಿತ್ತಾಸು ಯಥಾಸ್ವಂ ಬೃಂಹಣಂ ಹಿತಮ್ ||೫೦||
View original
दोषोक्लेशनिमित्तास्तु जयेच्छमनशोधनैः | अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (51-53) · Śloka 53
ಪ್ರತಿಮರ್ಶಶ್ಚತುರ್ದಶಸು ಕಾಲೇಷೂಪಾದೇಯಃ; ತದ್ಯಥಾ- ತಲ್ಪೋತ್ಥಿತೇನ, ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತದನ್ತೇನ, ಗೃಹಾನ್ನಿರ್ಗಚ್ಛತಾ, ವ್ಯಾಯಾಮವ್ಯವಾಯಾಧ್ವಪರಿಶ್ರಾನ್ತೇನ, ಮೂತ್ರೋಚ್ಚಾರಕವಲಾಞ್ಜನಾನ್ತೇ, ಭುಕ್ತವತಾ, ಛರ್ದಿತವತಾ, ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋತ್ಥಿತೇನ, ಸಾಯಂ ಚೇತಿ ||೫೧|| ತತ್ರ ತಲ್ಪೋತ್ಥಿತೇನಾಸೇವಿತಃ ಪ್ರತಿಮರ್ಶೋ ರಾತ್ರಾವುಪಚಿತಂ ನಾಸಾಸ್ರೋತೋಗತಂ ಮಲಮುಪಹನ್ತಿ ಮನಃಪ್ರಸಾದಂ ಚ ಕರೋತಿ, ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತದನ್ತೇನಾಸೇವಿತೋ ದನ್ತಾನಾಂ ದೃಢತಾಂ ವದನಸೌಗನ್ಧ್ಯಂ ಚಾಪಾದಯತಿ, ಗೃಹಾನ್ನಿರ್ಗಚ್ಛತಾ ಸೇವಿತೋ ನಾಸಾಸ್ರೋತಸಃ ಕ್ಲಿನ್ನತಯಾ ರಜೋಧೂಮೋ ವಾ ನ ಬಾಧತೇ, ವ್ಯಾಯಾಮಮೈಥುನಾಧ್ವಪರಿಶ್ರಾನ್ತೇನಾಸೇವಿತಃ ಶ್ರಮಮುಪಹನ್ತಿ, ಮೂತ್ರೋಚ್ಚಾರಾನ್ತೇ ಸೇವಿತೋ ದೃಷ್ಟೇರ್ಗುರುತ್ವಮಪನಯತಿ, ಕವಲಾಞ್ಜನಾನ್ತೇ ಸೇವಿತೋ ದೃಷ್ಟಿಂ ಪ್ರಸಾದಯತಿ, ಭುಕ್ತವತಾ ಸೇವಿತಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ವಿಶುದ್ಧಿಂ ಲಘುತಾಂ ಚಾಪಾದಯತಿ, ವಾನ್ತೇನಾಸೇವಿತಃ ಸ್ರೋತೋವಿಲಗ್ನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಪೋಹ್ಯ ಭಕ್ತಾಕಾಙ್ಕ್ಷಾಮಾಪಾದಯತಿ, ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋತ್ಥಿತೇನಾಸೇವಿತೋ ನಿದ್ರಾಶೇಷಂ ಗುರುತ್ವಂ ಮಲಂ ಚಾಪೋಹ್ಯ ಚಿತ್ತೈಕಾಗ್ರ್ಯಂ ಜನಯತಿ, ಸಾಯಂ ಚಾಸೇವಿತಃ ಸುಖನಿದ್ರಾಪ್ರಬೋಧಂ ಚೇತಿ ||೫೨|| ಈಷದುಚ್ಛಿಙ್ಘತಃ ಸ್ನೇಹೋ ಯಾವದ್ವಕ್ತ್ರಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ | ನಸ್ಯೇ ನಿಷಿಕ್ತಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪ್ರತಿಮರ್ಶಂ ಪ್ರಮಾಣತಃ ||೫೩||
View original
प्रतिमर्शश्चतुर्दशसु कालेषूपादेयः; तद्यथा- तल्पोत्थितेन, प्रक्षालितदन्तेन, गृहान्निर्गच्छता, व्यायामव्यवायाध्वपरिश्रान्तेन, मूत्रोच्चारकवलाञ्जनान्ते, भुक्तवता, छर्दितवता, दिवास्वप्नोत्थितेन, सायं चेति ||५१|| तत्र तल्पोत्थितेनासेवितः प्रतिमर्शो रात्रावुपचितं नासास्रोतोगतं मलमुपहन्ति मनःप्रसादं च करोति, प्रक्षालितदन्तेनासेवितो दन्तानां दृढतां वदनसौगन्ध्यं चापादयति, गृहान्निर्गच्छता सेवितो नासास्रोतसः क्लिन्नतया रजोधूमो वा न बाधते, व्यायाममैथुनाध्वपरिश्रान्तेनासेवितः श्रममुपहन्ति, मूत्रोच्चारान्ते सेवितो दृष्टेर्गुरुत्वमपनयति, कवलाञ्जनान्ते सेवितो दृष्टिं प्रसादयति, भुक्तवता सेवितः स्रोतसां विशुद्धिं लघुतां चापादयति, वान्तेनासेवितः स्रोतोविलग्नं श्लेष्माणमपोह्य भक्ताकाङ्क्षामापादयति, दिवास्वप्नोत्थितेनासेवितो निद्राशेषं गुरुत्वं मलं चापोह्य चित्तैकाग्र्यं जनयति, सायं चासेवितः सुखनिद्राप्रबोधं चेति ||५२|| ईषदुच्छिङ्घतः स्नेहो यावद्वक्त्रं प्रपद्यते | नस्ये निषिक्तं तं विद्यात् प्रतिमर्शं प्रमाणतः ||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (54-55) · Śloka 55
ನಸ್ಯೇನ ರೋಗಾಃ ಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ನರಾಣಾಮೂರ್ಧ್ವಜತ್ರುಜಾಃ | ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವೈಮಲ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾದಾಸ್ಯಂ ಸುಗನ್ಧಿ ಚ ||೫೪|| ಹನುದನ್ತಶಿರೋಗ್ರೀವಾತ್ರಿಕಬಾಹೂರಸಾಂ ಬಲಮ್ | ವಲೀಪಲಿತಖಾಲಿತ್ಯವ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ಚಾಪ್ಯಸಮ್ಭವಮ್ ||೫೫||
View original
नस्येन रोगाः शाम्यन्ति नराणामूर्ध्वजत्रुजाः | इन्द्रियाणां च वैमल्यं कुर्यादास्यं सुगन्धि च ||५४|| हनुदन्तशिरोग्रीवात्रिकबाहूरसां बलम् | वलीपलितखालित्यव्यङ्गानां चाप्यसम्भवम् ||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (56-57) · Śloka 57
ತೈಲಂ ಕಫೇ ಸವಾತೇ ಸ್ಯಾತ್ ಕೇವಲೇ ಪವನೇ ವಸಾಮ್ | ದದ್ಯಾತ್ಸರ್ಪಿಃ ಸದಾ ಪಿತ್ತೇ ಮಜ್ಜಾನಂ ಚ ಸಮಾರುತೇ ||೫೬|| ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ವಿಧಿರೇವಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ | ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಾವಿರೋಧಿತ್ವಾತ್ತೇಷು ತೈಲಂ ವಿಧೀಯತೇ ||೫೭||
View original
तैलं कफे सवाते स्यात् केवले पवने वसाम् | दद्यात्सर्पिः सदा पित्ते मज्जानं च समारुते ||५६|| चतुर्विधस्य स्नेहस्य विधिरेवं प्रकीर्तितः | श्लेष्मस्थानाविरोधित्वात्तेषु तैलं विधीयते ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (58-60) · Śloka 60
ಅತಃ ಪರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕವಲಗ್ರಹಣೇ ವಿಧಿಮ್ | ಚತುರ್ಧಾ ಕವಲಃ ಸ್ನೇಹೀ ಪ್ರಸಾದೀ ಶೋಧಿರೋಪಣೌ ||೫೮|| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೈಃ ಸ್ನೈಹಿಕೋ ವಾತೇ, ಸ್ವಾದುಶೀತೈಃ ಪ್ರಸಾದನಃ | ಪಿತ್ತೇ, ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೈ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣೈಃ ಶೋಧನಃ ಕಫೇ ||೫೯|| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರೈಃ ಕಟೂಷ್ಣೈ ರೋಪಣೋ ವ್ರಣೇ | ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯ ಚೈವಾಸ್ಯ ವಿಶೇಷೋಽಯಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ||೬೦||
View original
अतः परं प्रवक्ष्यामि कवलग्रहणे विधिम् | चतुर्धा कवलः स्नेही प्रसादी शोधिरोपणौ ||५८|| स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते, स्वादुशीतैः प्रसादनः | पित्ते, कट्वम्ललवणै रूक्षोष्णैः शोधनः कफे ||५९|| कषायतिक्तमधुरैः कटूष्णै रोपणो व्रणे | चतुर्विधस्य चैवास्य विशेषोऽयं प्रकीर्तितः ||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (61) · Śloka 61
ತತ್ರ ತ್ರಿಕಟುಕವಚಾಸರ್ಷಪಹರೀತಕೀಕಲ್ಕಮಾಲೋಡ್ಯ ತೈಲಶುಕ್ತಸುರಾಮೂತ್ರಕ್ಷಾರಮಧೂನಾಮನ್ಯತಮೇನ ಸಲವಣಮಭಿಪ್ರತಪ್ತಮುಪಸ್ವಿನ್ನಮೃದಿತಗಲಕಪೋಲಲಲಾಟಪ್ರದೇಶೋ ಧಾರಯೇತ್ ||೬೧||
View original
तत्र त्रिकटुकवचासर्षपहरीतकीकल्कमालोड्य तैलशुक्तसुरामूत्रक्षारमधूनामन्यतमेन सलवणमभिप्रतप्तमुपस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशो धारयेत् ||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (62) · Śloka 62
ಸುಖಂ ಸಞ್ಚಾರ್ಯತೇ ಯಾ ತು ಮಾತ್ರಾ ಸ (ಸಾ) ಕವಲಃ ಸ್ಮೃತಃ | ಅಸಞ್ಚಾರ್ಯಾ ತು ಯಾ ಮಾತ್ರಾ ಗಣ್ಡೂಷಃ ಸ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ||೬೨||
View original
सुखं सञ्चार्यते या तु मात्रा स (सा) कवलः स्मृतः | असञ्चार्या तु या मात्रा गण्डूषः स प्रकीर्तितः ||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (63) · Śloka 63
ತಾವಚ್ಚ ಧಾರಯಿತವ್ಯೋಽನನ್ಯಮನಸೋನ್ನತದೇಹೇನ ಯಾವದ್ದೋಷಪರಿಪೂರ್ಣಕಪೋಲತ್ವಂ ನಾಸಾಸ್ರೋತೋನಯನಪರಿಪ್ಲಾವಶ್ಚ ಭವತಿ ತದಾ ವಿಮೋಕ್ತವ್ಯಃ, ಪುನಶ್ಚಾನ್ಯೋ ಗ್ರಹೀತವ್ಯ ಇತಿ ||೬೩||
View original
तावच्च धारयितव्योऽनन्यमनसोन्नतदेहेन यावद्दोषपरिपूर्णकपोलत्वं नासास्रोतोनयनपरिप्लावश्च भवति तदा विमोक्तव्यः, पुनश्चान्यो ग्रहीतव्य इति ||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (64) · Śloka 64
ಏವಂ ಸ್ನೇಹಪಯಃಕ್ಷೌದ್ರರಸಮೂತ್ರಾಮ್ಲಸಮ್ಭೃತಾಃ | ಕಷಾಯೋಷ್ಣೋದಕಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಕವಲಾ ದೋಷತೋ ಹಿತಾಃ ||೬೪||
View original
एवं स्नेहपयःक्षौद्ररसमूत्राम्लसम्भृताः | कषायोष्णोदकाभ्यां च कवला दोषतो हिताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (65-66) · Śloka 67
ವ್ಯಾಧೇರಪಚಯಸ್ತುಷ್ಟಿರ್ವೈಶದ್ಯಂ ವಕ್ತ್ರಲಾಘವಮ್ | ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರಸಾದಶ್ಚ ಕವಲೇ ಶುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಮ್ ||೬೫|| ಹೀನೇ ಜಾಡ್ಯಕಫೋತ್ಕ್ಲೇಶಾವರಸಜ್ಞಾನಮೇವ ಚ | ಅತಿಯೋಗಾನ್ಮುಖೇ ಪಾಕಃ ಶೋಷತೃಷ್ಣಾರುಚಿಕ್ಲಮಾಃ ||೬೬|| ಶೋಧನೀಯೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಭವನ್ತ್ಯೇವ ನ ಸಂಶಯಃ |೬೭|
View original
व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् | इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम् ||६५|| हीने जाड्यकफोत्क्लेशावरसज्ञानमेव च | अतियोगान्मुखे पाकः शोषतृष्णारुचिक्लमाः ||६६|| शोधनीये विशेषेण भवन्त्येव न संशयः |६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (67-68) · Śloka 68
ತಿಲಾ ನೀಲೋತ್ಪಲಂ ಸರ್ಪಿಃ ಶರ್ಕರಾ ಕ್ಷೀರಮೇವ ಚ ||೬೭|| ಸಕ್ಷೌದ್ರೋ ದಗ್ಧವಕ್ತ್ರಸ್ಯ ಗಣ್ಡೂಷೋ ದಾಹನಾಶನಃ | ಕವಲಸ್ಯ ವಿಧಿರ್ಹ್ಯೇಷ ಸಮಾಸೇನ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ||೬೮||
View original
तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च ||६७|| सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो दाहनाशनः | कवलस्य विधिर्ह्येष समासेन प्रकीर्तितः ||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (69) · Śloka 70
ವಿಭಜ್ಯ ಭೇಷಜಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಕುರ್ವೀತ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮ್ | ಕಲ್ಕೋ ರಸಕ್ರಿಯಾ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಚೂರ್ಣಂ ಚೇತಿ ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ||೬೯|| ಅಙ್ಗುಲ್ಯಗ್ರಪ್ರಣೀತಂ ತು ಯಥಾಸ್ವಂ ಮುಖರೋಗಿಣಾಮ್ |೭೦|
View original
विभज्य भेषजं बुद्ध्या कुर्वीत प्रतिसारणम् | कल्को रसक्रिया क्षौद्रं चूर्णं चेति चतुर्विधम् ||६९|| अङ्गुल्यग्रप्रणीतं तु यथास्वं मुखरोगिणाम् |७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (70-71) · Śloka 71
ತಸ್ಮಿನ್ ಯೋಗಮಯೋಗಂ ಚ ಕವಲೋಕ್ತಂ ವಿಭಾವಯೇತ್ ||೭೦|| ತಾನೇವ ಶಮಯೇದ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಕವಲೋ ಯಾನಪೋಹತಿ | ದೋಷಘ್ನಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಭೋಜಯೇಚ್ಚ ತಥಾ ನರಮ್ ||೭೧||
View original
तस्मिन् योगमयोगं च कवलोक्तं विभावयेत् ||७०|| तानेव शमयेद् व्याधीन् कवलो यानपोहति | दोषघ्नमनभिष्यन्दि भोजयेच्च तथा नरम् ||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಧೂಮನಸ್ಯಕವಲಗ್ರಹಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೦|| ಇತಿ ಭಗವತಾ ಶ್ರೀಧನ್ವನ್ತರಿಣೋಪದಿಷ್ಟಾಯಾಂ ತಚ್ಛಿಷ್ಯೇಣ ಮಹರ್ಷಿಣಾ ಸುಶ್ರುತೇನ ವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚತುರ್ಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್|
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ||४०|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां चतुर्थं चिकित्सास्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon