Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో ధూమనస్యకవలగ్రహచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
40. dhūmanasyakavalagrahacikitsitam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ధూమః పంచవిధో భవతి; తద్యథా- ప్రాయోగికః, స్నైహికో, వైరేచనికః, కాసఘ్నో, వామనీయశ్చేతి ||3||
View original
धूमः पञ्चविधो भवति; तद्यथा- प्रायोगिकः, स्नैहिको, वैरेचनिकः, कासघ्नो, वामनीयश्चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రైలాదినా కుష్ఠతగరవర్జ్యేన శ్లక్ష్ణపిష్టేన ద్వాదశాంగులం శరకాండమంగులిపరిణాహం క్షౌమేణాష్టాంగులం వేష్టయిత్వా లేపయేదేషా వర్తిః ప్రాయోగికే , స్నేహఫలసారమధూచ్ఛిష్టసర్జరసగుగ్గులుప్రభృతిభిః స్నేహమిశ్రైః స్నైహికే, శిరోవిరేచనద్రవ్యైర్వైరేచనే, బృహతీకంటకారికాత్రికటుకాసమర్దహింగ్వింగుదీత్వఙ్మనఃశిలాచ్ఛిన్నరుహాకర్కటశృంగీప్రభృతిభిః కాసహరైశ్చ కాసఘ్నే, స్నాయుచర్మఖురశృంగకర్కటకాస్థిశుష్కమత్స్యవల్లూరకృమిప్రభృతిభిర్వామనీయైశ్చ వామనీయే ||4||
View original
तत्रैलादिना कुष्ठतगरवर्ज्येन श्लक्ष्णपिष्टेन द्वादशाङ्गुलं शरकाण्डमङ्गुलिपरिणाहं क्षौमेणाष्टाङ्गुलं वेष्टयित्वा लेपयेदेषा वर्तिः प्रायोगिके , स्नेहफलसारमधूच्छिष्टसर्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नेहमिश्रैः स्नैहिके, शिरोविरेचनद्रव्यैर्वैरेचने, बृहतीकण्टकारिकात्रिकटुकासमर्दहिङ्ग्विङ्गुदीत्वङ्मनःशिलाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीप्रभृतिभिः कासहरैश्च कासघ्ने, स्नायुचर्मखुरशृङ्गकर्कटकास्थिशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर्वामनीयैश्च वामनीये ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్ర బస్తినేత్రద్రవ్యైర్ధూమనేత్రద్రవ్యాణి వ్యాఖ్యాతాని భవంతి | ధూమనేత్రం తు కనిష్ఠికాపరిణాహమగ్రే కలాయమాత్రస్రోతో మూలేఽంగుష్ఠపరిణాహం ధూమవర్తిప్రవేశస్రోతోఽంగులాన్యష్టచత్వారింశత్ ప్రాయోగికే, ద్వాత్రింశత్ స్నేహనే, చతుర్వింశతిర్వైరేచనే, షోడశాంగులం కాసఘ్నే వామనీయే చ | ఏతేఽపి కోలాస్థిమాత్రచ్ఛిద్రే భవతః | వ్రణనేత్రమష్టాంగులం వ్రణధూపనార్థం కలాయపరిమండలం కులత్థవాహిస్రోత ఇతి ||5||
View original
तत्र बस्तिनेत्रद्रव्यैर्धूमनेत्रद्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति | धूमनेत्रं तु कनिष्ठिकापरिणाहमग्रे कलायमात्रस्रोतो मूलेऽङ्गुष्ठपरिणाहं धूमवर्तिप्रवेशस्रोतोऽङ्गुलान्यष्टचत्वारिंशत् प्रायोगिके, द्वात्रिंशत् स्नेहने, चतुर्विंशतिर्वैरेचने, षोडशाङ्गुलं कासघ्ने वामनीये च | एतेऽपि कोलास्थिमात्रच्छिद्रे भवतः | व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलं व्रणधूपनार्थं कलायपरिमण्डलं कुलत्थवाहिस्रोत इति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
అథ సుఖోపవిష్టః సుమనా ఋజ్వధోదృష్టిరతంద్రితః స్నేహాక్తదీప్తాగ్రాం వర్తిం నేత్రస్రోతసి ప్రణిధాయ ధూమం పిబేత్ ||6|| ముఖేన తం పిబేత్ పూర్వం నాసికాభ్యాం తతః పిబేత్ | ముఖపీతం ముఖేనైవ వమేత్ పీతం చ నాసయా ||7|| ముఖేన ధూమమాదాయ నాసికాభ్యాం న నిర్హరేత్ | తేన హి ప్రతిలోమేన దృష్టిస్తత్ర నిహన్యతే ||8|| విశేషతస్తు ప్రాయోగికం ఘ్రాణేనాదదీత, స్నైహికం ముఖనాసాభ్యాం, నాసికయా వైరేచనికం, ముఖేనైవేతరౌ ||9||
View original
अथ सुखोपविष्टः सुमना ऋज्वधोदृष्टिरतन्द्रितः स्नेहाक्तदीप्ताग्रां वर्तिं नेत्रस्रोतसि प्रणिधाय धूमं पिबेत् ||६|| मुखेन तं पिबेत् पूर्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् | मुखपीतं मुखेनैव वमेत् पीतं च नासया ||७|| मुखेन धूममादाय नासिकाभ्यां न निर्हरेत् | तेन हि प्रतिलोमेन दृष्टिस्तत्र निहन्यते ||८|| विशेषतस्तु प्रायोगिकं घ्राणेनाददीत, स्नैहिकं मुखनासाभ्यां, नासिकया वैरेचनिकं, मुखेनैवेतरौ ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
తత్ర ప్రాయోగికే వర్తిం వ్యపగతశరకాండాం నివాతాతపశుష్కామంగారేష్వవదీప్య నేత్రమూలస్రోతసి ప్రయుజ్య ధూమమాహరేతి బ్రూయాత్; ఏవం స్నేహనం వైరేచనికం చ కుర్యాదితి | ఇతరయోర్వ్యపేతధూమాంగారే స్థిరే సమాహితే శరావే ప్రక్షిప్య వర్తిం మూలచ్ఛిద్రేణాన్యేన శరావేణ పిధాయ తస్మిన్ ఛిద్రే నేత్రమూలం సంయోజ్య ధూమమాసేవేత, ప్రశాంతే ధూమే వర్తిమవశిష్టాం ప్రక్షిప్య పునరపి ధూమం పాయయేదాదోషవిశుద్ధేః; ఏష ధూమపానోపాయవిధిః ||10||
View original
तत्र प्रायोगिके वर्तिं व्यपगतशरकाण्डां निवातातपशुष्कामङ्गारेष्ववदीप्य नेत्रमूलस्रोतसि प्रयुज्य धूममाहरेति ब्रूयात्; एवं स्नेहनं वैरेचनिकं च कुर्यादिति | इतरयोर्व्यपेतधूमाङ्गारे स्थिरे समाहिते शरावे प्रक्षिप्य वर्तिं मूलच्छिद्रेणान्येन शरावेण पिधाय तस्मिन् छिद्रे नेत्रमूलं संयोज्य धूममासेवेत, प्रशान्ते धूमे वर्तिमवशिष्टां प्रक्षिप्य पुनरपि धूमं पाययेदादोषविशुद्धेः; एष धूमपानोपायविधिः ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11) · Śloka 11
తత్ర శోకశ్రమభయామర్షౌష్ణ్యవిషరక్తపిత్తమదమూర్చ్ఛాదాహపిపాసాపాండురోగతాలుశోషచ్ఛర్దిశిరోఽభిఘాతోద్గారాపతర్పిత- తిమిరప్రమేహోదరాధ్మానోర్ధ్వవాతార్తా బాలవృద్ధదుర్బలవిరిక్తాస్థాపితజాగరితగర్భిణీరూక్షక్షీణక్షతోరస్క- మధుఘృతదధిదుగ్ధమత్స్యమద్యయవాగూపీతాల్పకఫాశ్చ న ధూమమాసేవేరన్ ||11||
View original
तत्र शोकश्रमभयामर्षौष्ण्यविषरक्तपित्तमदमूर्च्छादाहपिपासापाण्डुरोगतालुशोषच्छर्दिशिरोऽभिघातोद्गारापतर्पित- तिमिरप्रमेहोदराध्मानोर्ध्ववातार्ता बालवृद्धदुर्बलविरिक्तास्थापितजागरितगर्भिणीरूक्षक्षीणक्षतोरस्क- मधुघृतदधिदुग्धमत्स्यमद्ययवागूपीताल्पकफाश्च न धूममासेवेरन् ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
అకాలపీతః కురుతే భ్రమం మూర్చ్ఛాం శిరోరుజం | ఘ్రాణశ్రోత్రాక్షిజిహ్వానాముపఘాతం చ దారుణం ||12||
View original
अकालपीतः कुरुते भ्रमं मूर्च्छां शिरोरुजम् | घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वानामुपघातं च दारुणम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
ఆద్యాస్తు త్రయో ధూమా ద్వాదశసు కాలేషూపాదేయాః | తద్యథా- క్షుతదంతప్రక్షాలననస్యస్నానభోజనదివాస్వప్నమైథునచ్ఛర్దిమూత్రోచ్చారహసితరుషితశస్త్రకర్మాంతేష్వితి | తత్ర విభాగో- మూత్రోచ్చారక్షవథుహసితరుషితమైథునాంతేషు స్నైహికః, స్నానచ్ఛర్దనదివాస్వప్నాంతేషు వైరేచనికః, దంతప్రక్షాలనస్య స్నానభోజనశస్త్రకర్మాంతేషు ప్రాయోగిక ఇతి ||13||
View original
आद्यास्तु त्रयो धूमा द्वादशसु कालेषूपादेयाः | तद्यथा- क्षुतदन्तप्रक्षालननस्यस्नानभोजनदिवास्वप्नमैथुनच्छर्दिमूत्रोच्चारहसितरुषितशस्त्रकर्मान्तेष्विति | तत्र विभागो- मूत्रोच्चारक्षवथुहसितरुषितमैथुनान्तेषु स्नैहिकः, स्नानच्छर्दनदिवास्वप्नान्तेषु वैरेचनिकः, दन्तप्रक्षालनस्य स्नानभोजनशस्त्रकर्मान्तेषु प्रायोगिक इति ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
తత్ర స్నైహికో వాతం శమయతి, స్నేహాదుపలేపాచ్చ; వైరేచనః శ్లేష్మాణముత్క్లేశ్యాపకర్షతి, రౌక్ష్యాత్తైక్ష్ణ్యాదౌష్ణ్యాద్వైశద్యాచ్చ; ప్రాయోగికః శ్లేష్మాణముత్క్లేశయత్యుత్క్లిష్టం చాపకర్షతి శమయతి వాతం సాధారణత్వాత్ పూర్వాభ్యామితి ||14||
View original
तत्र स्नैहिको वातं शमयति, स्नेहादुपलेपाच्च; वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्यापकर्षति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्वैशद्याच्च; प्रायोगिकः श्लेष्माणमुत्क्लेशयत्युत्क्लिष्टं चापकर्षति शमयति वातं साधारणत्वात् पूर्वाभ्यामिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16
భవతి చాత్ర- నరో ధూమోపయోగాచ్చ ప్రసన్నేంద్రియవాఙ్మనాః | దృఢకేశద్విజశ్మశ్రుః సుగంధివిశదాననః ||15|| తథా కాసశ్వాసారోచకాస్యోపలేపస్వరభేదముఖాస్రావక్షవథువమథుక్రథతంద్రానిద్రాహనుమన్యాస్తంభాః పీనసశిరోరోగకర్ణాక్షిశూలా వాతకఫనిమిత్తాశ్చాస్య ముఖరోగా న భవంతి ||16||
View original
भवति चात्र- नरो धूमोपयोगाच्च प्रसन्नेन्द्रियवाङ्मनाः | दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिविशदाननः ||१५|| तथा कासश्वासारोचकास्योपलेपस्वरभेदमुखास्रावक्षवथुवमथुक्रथतन्द्रानिद्राहनुमन्यास्तम्भाः पीनसशिरोरोगकर्णाक्षिशूला वातकफनिमित्ताश्चास्य मुखरोगा न भवन्ति ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
తస్య యోగాయోగాతియోగా విజ్ఞాతవ్యాః | తత్ర యోగో రోగప్రశమనః, అయోగో రోగాప్రశమనః, తాలుగలశోషపరిదాహపిపాసామూర్చ్ఛాభ్రమమదకర్ణక్ష్వేడదృష్టినాసారోగదౌర్బల్యాన్యతియోగో జనయతి ||17||
View original
तस्य योगायोगातियोगा विज्ञातव्याः | तत्र योगो रोगप्रशमनः, अयोगो रोगाप्रशमनः, तालुगलशोषपरिदाहपिपासामूर्च्छाभ्रममदकर्णक्ष्वेडदृष्टिनासारोगदौर्बल्यान्यतियोगो जनयति ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
ప్రాయోగికం త్రీంస్త్రీనుచ్ఛ్వాసానాదదీత ముఖనాసికాభ్యాం చ పర్యాయాంస్త్రీంశ్చతురో వేతి, స్నైహికం యావదశ్రుపవృత్తిః, వైరేచనికమాదోషదర్శనాత్, తిలతండులయవాగూపీతేన పాతవ్యో వామనీయః, గ్రాసాంతరేషు కాసఘ్న ఇతి ||18||
View original
प्रायोगिकं त्रींस्त्रीनुच्छ्वासानाददीत मुखनासिकाभ्यां च पर्यायांस्त्रींश्चतुरो वेति, स्नैहिकं यावदश्रुपवृत्तिः, वैरेचनिकमादोषदर्शनात्, तिलतण्डुलयवागूपीतेन पातव्यो वामनीयः, ग्रासान्तरेषु कासघ्न इति ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20
వ్రణధూమం శరావసంపుటోపనీతేన నేత్రేణ వ్రణమానయేత్, ధూమపానాద్వేదనోపశమో వ్రణవైశద్యమాస్రావోపశమశ్చ భవతి ||19|| విధిరేష సమాసేన ధూమస్యాభిహితో మయా | నస్యస్యాతః ప్రవక్ష్యామి విధిం నిరవశేషతః ||20||
View original
व्रणधूमं शरावसम्पुटोपनीतेन नेत्रेण व्रणमानयेत्, धूमपानाद्वेदनोपशमो व्रणवैशद्यमास्रावोपशमश्च भवति ||१९|| विधिरेष समासेन धूमस्याभिहितो मया | नस्यस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं निरवशेषतः ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
ఔషధమౌషధసిద్ధో వా స్నేహో నాసికాభ్యాం దీయత ఇతి నస్యం | తద్ద్వివిధం శిరోవిరేచనం, స్నేహనం చ | తద్ద్వివిధమపి పంచధా | తద్యథా- నస్యం, శిరోవిరేచనం, ప్రతిమర్శో, అవపీడః, ప్రధమనం చ | తేషు నస్యం ప్రధానం శిరోవిరేచనం చ; నస్యవికల్పః ప్రతిమర్శః, శిరోవిరేచనవికల్పోఽవపీడః ప్రధమనం చ; తతో నస్యశబ్దః పంచధా నియమితః ||21||
View original
औषधमौषधसिद्धो वा स्नेहो नासिकाभ्यां दीयत इति नस्यम् | तद्द्विविधं शिरोविरेचनं, स्नेहनं च | तद्द्विविधमपि पञ्चधा | तद्यथा- नस्यं, शिरोविरेचनं, प्रतिमर्शो, अवपीडः, प्रधमनं च | तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनं च; नस्यविकल्पः प्रतिमर्शः, शिरोविरेचनविकल्पोऽवपीडः प्रधमनं च; ततो नस्यशब्दः पञ्चधा नियमितः ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
తత్ర యః స్నేహనార్థం శూన్యశిరసాం గ్రీవాస్కంధోరసాం చ బలజననార్థం దృష్టిప్రసాదజననార్థం వా స్నేహో విధీయతే తస్మిన్ వైశేషికో నస్యశబ్దః | తత్తు దేయం వాతాభిభూతే శిరసి దంతకేశశ్మశ్రుప్రపాతదారుణకర్ణశూలకర్ణక్ష్వేడతిమిరస్వరోపఘాత- నాసారోగాస్యశోషావబాహుకాకాలజవలీపలితప్రాదుర్భావదారుణప్రబోధేషు వాతపైత్తికేషు ముఖరోగేష్వన్యేషు చ వాతపిత్తహరద్రవ్యసిద్ధేన స్నేహేనేతి ||22||
View original
तत्र यः स्नेहनार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां च बलजननार्थं दृष्टिप्रसादजननार्थं वा स्नेहो विधीयते तस्मिन् वैशेषिको नस्यशब्दः | तत्तु देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपातदारुणकर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरोपघात- नासारोगास्यशोषावबाहुकाकालजवलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रबोधेषु वातपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु च वातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनेति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
శిరోవిరేచనం శ్లేష్మణాఽభివ్యాప్తతాలుకంఠశిరసామరోచకశిరోగౌరవశూలపీనసార్ధావభేదక- కృమిప్రతిశ్యాయాపస్మారగంధాజ్ఞానేష్వన్యేషుచోర్ధ్వజత్రుగతేషు కఫజేషు వికారేషు శిరోవిరేచనద్రవ్యైస్తత్సిద్ధేన వా స్నేహేనేతి ||23||
View original
शिरोविरेचनं श्लेष्मणाऽभिव्याप्ततालुकण्ठशिरसामरोचकशिरोगौरवशूलपीनसार्धावभेदक- कृमिप्रतिश्यायापस्मारगन्धाज्ञानेष्वन्येषुचोर्ध्वजत्रुगतेषु कफजेषु विकारेषु शिरोविरेचनद्रव्यैस्तत्सिद्धेन वा स्नेहेनेति ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
తత్రైతద్ద్వివిధమప్యభుక్తవతోఽన్నకాలే పూర్వాహ్ణే శ్లేష్మరోగిణాం, మధ్యాహ్నే పిత్తరోగిణాం, అపరాహ్ణే వాతరోగిణాం ||24||
View original
तत्रैतद्द्विविधमप्यभुक्तवतोऽन्नकाले पूर्वाह्णे श्लेष्मरोगिणां, मध्याह्ने पित्तरोगिणां, अपराह्णे वातरोगिणाम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (25-27) · Śloka 27
అథ పురుషాయ శిరోవిరేచనీయాయ త్యక్తమూత్రపురీషాయ భుక్తవతే వ్యభ్రే కాలే దంతకాష్ఠధూమపానాభ్యాం విశుద్ధవక్త్రస్రోతసే పాణితాపపరిస్విన్నమృదితగలకపోలలలాటప్రదేశాయ వాతాతపరజోహీనే వేశ్మన్యుత్తానశాయినే ప్రసారితకరచరణాయ కించిత్ ప్రవిలంబితశిరసే వస్త్రాచ్ఛాదితనేత్రాయ వామహస్తప్రదేశిన్యగ్రోన్నామితనాసాగ్రాయ విశుద్ధస్రోతసి దక్షిణహస్తేన స్నేహముష్ణాంబునా ప్రతప్తం రజతసువర్ణతామ్రమణిమృత్పాత్రశుక్తీనామన్యతమస్థం శుక్త్యా పిచునా వా సుఖోష్ణం స్నేహమద్రుతమాసించేదవ్యవచ్ఛిన్నధారం యథా నేత్రే న ప్రాప్నోతి ||25|| స్నేహేఽవసిచ్యమానే తు శిరో నైవ ప్రకంపయేత్ | న కుప్యేన్న ప్రభాషేచ్చ న క్షుయాన్న హసేత్తథా ||26|| ఏతైర్హి విహతః స్నేహో న సమ్యక్ ప్రతిపద్యతే | తతః కాసప్రతిశ్యాయశిరోఽక్షిగదసంభవః ||27||
View original
अथ पुरुषाय शिरोविरेचनीयाय त्यक्तमूत्रपुरीषाय भुक्तवते व्यभ्रे काले दन्तकाष्ठधूमपानाभ्यां विशुद्धवक्त्रस्रोतसे पाणितापपरिस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशाय वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिने प्रसारितकरचरणाय किञ्चित् प्रविलम्बितशिरसे वस्त्राच्छादितनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामितनासाग्राय विशुद्धस्रोतसि दक्षिणहस्तेन स्नेहमुष्णाम्बुना प्रतप्तं रजतसुवर्णताम्रमणिमृत्पात्रशुक्तीनामन्यतमस्थं शुक्त्या पिचुना वा सुखोष्णं स्नेहमद्रुतमासिञ्चेदव्यवच्छिन्नधारं यथा नेत्रे न प्राप्नोति ||२५|| स्नेहेऽवसिच्यमाने तु शिरो नैव प्रकम्पयेत् | न कुप्येन्न प्रभाषेच्च न क्षुयान्न हसेत्तथा ||२६|| एतैर्हि विहतः स्नेहो न सम्यक् प्रतिपद्यते | ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
తస్య ప్రమాణమష్టౌ బిందవః ప్రదేశినీపర్వద్వయనిఃసృతాః ప్రథమా మాత్రా, ద్వితీయా శుక్తిః, తృతీయా పాణిశుక్తిః, ఇత్యేతాస్తిస్రో మాత్రా యథాబలం ప్రయోజ్యాః ||28||
View original
तस्य प्रमाणमष्टौ बिन्दवः प्रदेशिनीपर्वद्वयनिःसृताः प्रथमा मात्रा, द्वितीया शुक्तिः, तृतीया पाणिशुक्तिः, इत्येतास्तिस्रो मात्रा यथाबलं प्रयोज्याः ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30
స్నేహనస్యం నోపగిలేత్కథంచిదపి బుద్ధిమాన్ ||29|| శృంగాటకమభిప్లావ్య నిరేతి వదనాద్యథా | కఫోత్క్లేశభయాచ్చైనం నిష్ఠీవేదవిధారయన్ ||30||
View original
स्नेहनस्यं नोपगिलेत्कथञ्चिदपि बुद्धिमान् ||२९|| शृङ्गाटकमभिप्लाव्य निरेति वदनाद्यथा | कफोत्क्लेशभयाच्चैनं निष्ठीवेदविधारयन् ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (31) · Śloka 31
దత్తే చ పునరపి సంస్వేద్య గలకపోలాదీన్ ధూమమాసేవేత, భోజయేచ్చైనమభిష్యంది, తతోఽస్యాచారికమాదిశేత్; రజోధూమస్నేహాతపమద్యద్రవపానశిరఃస్నానాతియానక్రోధాదీని చ పరిహరేత్ ||31||
View original
दत्ते च पुनरपि संस्वेद्य गलकपोलादीन् धूममासेवेत, भोजयेच्चैनमभिष्यन्दि, ततोऽस्याचारिकमादिशेत्; रजोधूमस्नेहातपमद्यद्रवपानशिरःस्नानातियानक्रोधादीनि च परिहरेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (32-35) · Śloka 35
తస్య యోగాతియోగాయోగానామిదం విజ్ఞానం భవతి ||32|| లాఘవం శిరసో యోగే సుఖస్వప్నప్రబోధనం | వికారోపశమః శుద్ధిరింద్రియాణాం మనఃసుఖం ||33|| కఫప్రసేకః శిరసో గురుతేంద్రియవిభ్రమః | లక్షణం మూర్ధ్న్యతిస్నిగ్ధే రూక్షం తత్రావచారయేత్ ||34|| అయోగే వాతవైగుణ్యమింద్రియాణాం చ రూక్షతా | రోగాశాంతిశ్చ తత్రేష్టం భూయో నస్యం ప్రయోజయేత్ ||35||
View original
तस्य योगातियोगायोगानामिदं विज्ञानं भवति ||३२|| लाघवं शिरसो योगे सुखस्वप्नप्रबोधनम् | विकारोपशमः शुद्धिरिन्द्रियाणां मनःसुखम् ||३३|| कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रियविभ्रमः | लक्षणं मूर्ध्न्यतिस्निग्धे रूक्षं तत्रावचारयेत् ||३४|| अयोगे वातवैगुण्यमिन्द्रियाणां च रूक्षता | रोगाशान्तिश्च तत्रेष्टं भूयो नस्यं प्रयोजयेत् ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (36) · Śloka 36
చత్వారో బిందవః షడ్ వా తథాఽష్టౌ వా యథాబలం | శిరోవిరేకస్నేహస్య ప్రమాణమభినిర్దిశేత్ ||36||
View original
चत्वारो बिन्दवः षड् वा तथाऽष्टौ वा यथाबलम् | शिरोविरेकस्नेहस्य प्रमाणमभिनिर्दिशेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (37-43) · Śloka 43
నస్యే త్రీణ్యుపదిష్టాని లక్షణాని ప్రయోగతః | శుద్ధ(ద్ధి)హీనాతిసంజ్ఞాని విశేషాచ్ఛాస్త్రచింతకైః ||37|| లాఘవం శిరసః శుద్ధిః స్రోతసాం వ్యాధినిర్జయః | చిత్తోంద్రియప్రసాదశ్చ శిరసః శుద్ధిలక్షణం ||38|| కండూపదేహౌ గురుతా స్రోతసాం కఫసంస్రవః | మూర్ధ్ని హీనవిశుద్ధే తు లక్షణం పరికీర్తితం ||39|| మస్తులుంగాగమో వాతవృద్ధిరింద్రియవిభ్రమః | శూన్యతా శిరసశ్చాపి మూర్ధ్ని గాఢవిరేచితే ||40|| హీనాతిశుద్ధే శిరసి కఫవాతఘ్నమాచరేత్ | సమ్యగ్విశుద్ధే శిరసి సర్పిర్నస్యం నిషేచయేత్ ||41|| (ఏకాంతరం ద్వ్యంతరం వా సప్తాహం వా పునః పునః | ఏకవింశతిరాత్రం వా యావద్వా సాధు మన్యతే ||42|| మారుతేనాభిభూతస్య వాఽత్యంతం యస్య దేహినః | ద్వికాలం చాపి దాతవ్యం నస్యం తస్య విజానతా ) ||43||
View original
नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः | शुद्ध(द्धि)हीनातिसञ्ज्ञानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः ||३७|| लाघवं शिरसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिनिर्जयः | चित्तोन्द्रियप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम् ||३८|| कण्डूपदेहौ गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः | मूर्ध्नि हीनविशुद्धे तु लक्षणं परिकीर्तितम् ||३९|| मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रियविभ्रमः | शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढविरेचिते ||४०|| हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् | सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्यं निषेचयेत् ||४१|| (एकान्तरं द्व्यन्तरं वा सप्ताहं वा पुनः पुनः | एकविंशतिरात्रं वा यावद्वा साधु मन्यते ||४२|| मारुतेनाभिभूतस्य वाऽत्यन्तं यस्य देहिनः | द्विकालं चापि दातव्यं नस्यं तस्य विजानता ) ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (44-45) · Śloka 45
అవపీడస్తు శిరోవిరేచనవదభిష్యణ్ణసర్పదష్టవిసంజ్ఞేభ్యో దద్యాచ్ఛిరోవిరేచనద్రవ్యాణామన్యతమమవపిష్యావపీడ్య చ, శర్కరేక్షురసక్షీరఘృతమాంసరసానామన్యతమం క్షీణానాం శోణితపిత్తే చ విదధ్యాత్ ||44|| కృశదుర్బలభీరూణాం సుకుమారస్య యోషితాం | శృతాః స్నేహాః శిరఃశుద్ధ్యై కల్కస్తేభ్యో యథా హితః ||45||
View original
अवपीडस्तु शिरोविरेचनवदभिष्यण्णसर्पदष्टविसञ्ज्ञेभ्यो दद्याच्छिरोविरेचनद्रव्याणामन्यतममवपिष्यावपीड्य च, शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसानामन्यतमं क्षीणानां शोणितपित्ते च विदध्यात् ||४४|| कृशदुर्बलभीरूणां सुकुमारस्य योषिताम् | शृताः स्नेहाः शिरःशुद्ध्यै कल्कस्तेभ्यो यथा हितः ||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (46) · Śloka 46
చేతోవికారకృమివిషాభిపన్నానాం చూర్ణం ప్రధమేత్ ||46||
View original
चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णं प्रधमेत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (47) · Śloka 47
నస్యేన పరిహర్తవ్యో భుక్తవానపతర్పితోఽత్యర్థతరుణప్రతిశ్యాయీ గర్భిణీ పీతస్నేహోదకమద్యద్రవోఽజీర్ణీ దత్తబస్తిః క్రుద్ధో గరార్తస్తృషితః శోకాభిభూతః శ్రాంతో బాలో వృద్ధో వేగావరోధితః శిరఃస్నాతుకామశ్చేతి; అనార్తవే చాభ్రే నస్యధూమౌ పరిహరేత్ ||47||
View original
नस्येन परिहर्तव्यो भुक्तवानपतर्पितोऽत्यर्थतरुणप्रतिश्यायी गर्भिणी पीतस्नेहोदकमद्यद्रवोऽजीर्णी दत्तबस्तिः क्रुद्धो गरार्तस्तृषितः शोकाभिभूतः श्रान्तो बालो वृद्धो वेगावरोधितः शिरःस्नातुकामश्चेति; अनार्तवे चाभ्रे नस्यधूमौ परिहरेत् ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (48) · Śloka 48
తత్ర హీనాతిమాత్రాతిశీతోష్ణసహసాప్రదానాదతిప్రవిలంబితశిరస ఉచ్ఛింఘతో విచలతోఽభ్యవహరతో వా ప్రతిషిద్ధప్రదానాచ్చ వ్యాపదో భవంతి తృష్ణోద్గారాదయో దోషనిమిత్తాః క్షయజాశ్చ ||48||
View original
तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णसहसाप्रदानादतिप्रविलम्बितशिरस उच्छिङ्घतो विचलतोऽभ्यवहरतो वा प्रतिषिद्धप्रदानाच्च व्यापदो भवन्ति तृष्णोद्गारादयो दोषनिमित्ताः क्षयजाश्च ||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (49) · Śloka 49
భవతశ్చాత్ర- నస్యే శిరోవిరేకే చ వ్యాపదో ద్వివిధాః స్మృతాః | దోషోత్క్లేశాత్ క్షయాచ్చైవ విజ్ఞేయాస్తా యథాక్రమం ||49||
View original
भवतश्चात्र- नस्ये शिरोविरेके च व्यापदो द्विविधाः स्मृताः | दोषोत्क्लेशात् क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् ||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (50) · Śloka 50
దోషోక్లేశనిమిత్తాస్తు జయేచ్ఛమనశోధనైః | అథ క్షయనిమిత్తాసు యథాస్వం బృంహణం హితం ||50||
View original
दोषोक्लेशनिमित्तास्तु जयेच्छमनशोधनैः | अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (51-53) · Śloka 53
ప్రతిమర్శశ్చతుర్దశసు కాలేషూపాదేయః; తద్యథా- తల్పోత్థితేన, ప్రక్షాలితదంతేన, గృహాన్నిర్గచ్ఛతా, వ్యాయామవ్యవాయాధ్వపరిశ్రాంతేన, మూత్రోచ్చారకవలాంజనాంతే, భుక్తవతా, ఛర్దితవతా, దివాస్వప్నోత్థితేన, సాయం చేతి ||51|| తత్ర తల్పోత్థితేనాసేవితః ప్రతిమర్శో రాత్రావుపచితం నాసాస్రోతోగతం మలముపహంతి మనఃప్రసాదం చ కరోతి, ప్రక్షాలితదంతేనాసేవితో దంతానాం దృఢతాం వదనసౌగంధ్యం చాపాదయతి, గృహాన్నిర్గచ్ఛతా సేవితో నాసాస్రోతసః క్లిన్నతయా రజోధూమో వా న బాధతే, వ్యాయామమైథునాధ్వపరిశ్రాంతేనాసేవితః శ్రమముపహంతి, మూత్రోచ్చారాంతే సేవితో దృష్టేర్గురుత్వమపనయతి, కవలాంజనాంతే సేవితో దృష్టిం ప్రసాదయతి, భుక్తవతా సేవితః స్రోతసాం విశుద్ధిం లఘుతాం చాపాదయతి, వాంతేనాసేవితః స్రోతోవిలగ్నం శ్లేష్మాణమపోహ్య భక్తాకాంక్షామాపాదయతి, దివాస్వప్నోత్థితేనాసేవితో నిద్రాశేషం గురుత్వం మలం చాపోహ్య చిత్తైకాగ్ర్యం జనయతి, సాయం చాసేవితః సుఖనిద్రాప్రబోధం చేతి ||52|| ఈషదుచ్ఛింఘతః స్నేహో యావద్వక్త్రం ప్రపద్యతే | నస్యే నిషిక్తం తం విద్యాత్ ప్రతిమర్శం ప్రమాణతః ||53||
View original
प्रतिमर्शश्चतुर्दशसु कालेषूपादेयः; तद्यथा- तल्पोत्थितेन, प्रक्षालितदन्तेन, गृहान्निर्गच्छता, व्यायामव्यवायाध्वपरिश्रान्तेन, मूत्रोच्चारकवलाञ्जनान्ते, भुक्तवता, छर्दितवता, दिवास्वप्नोत्थितेन, सायं चेति ||५१|| तत्र तल्पोत्थितेनासेवितः प्रतिमर्शो रात्रावुपचितं नासास्रोतोगतं मलमुपहन्ति मनःप्रसादं च करोति, प्रक्षालितदन्तेनासेवितो दन्तानां दृढतां वदनसौगन्ध्यं चापादयति, गृहान्निर्गच्छता सेवितो नासास्रोतसः क्लिन्नतया रजोधूमो वा न बाधते, व्यायाममैथुनाध्वपरिश्रान्तेनासेवितः श्रममुपहन्ति, मूत्रोच्चारान्ते सेवितो दृष्टेर्गुरुत्वमपनयति, कवलाञ्जनान्ते सेवितो दृष्टिं प्रसादयति, भुक्तवता सेवितः स्रोतसां विशुद्धिं लघुतां चापादयति, वान्तेनासेवितः स्रोतोविलग्नं श्लेष्माणमपोह्य भक्ताकाङ्क्षामापादयति, दिवास्वप्नोत्थितेनासेवितो निद्राशेषं गुरुत्वं मलं चापोह्य चित्तैकाग्र्यं जनयति, सायं चासेवितः सुखनिद्राप्रबोधं चेति ||५२|| ईषदुच्छिङ्घतः स्नेहो यावद्वक्त्रं प्रपद्यते | नस्ये निषिक्तं तं विद्यात् प्रतिमर्शं प्रमाणतः ||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (54-55) · Śloka 55
నస్యేన రోగాః శామ్యంతి నరాణామూర్ధ్వజత్రుజాః | ఇంద్రియాణాం చ వైమల్యం కుర్యాదాస్యం సుగంధి చ ||54|| హనుదంతశిరోగ్రీవాత్రికబాహూరసాం బలం | వలీపలితఖాలిత్యవ్యంగానాం చాప్యసంభవం ||55||
View original
नस्येन रोगाः शाम्यन्ति नराणामूर्ध्वजत्रुजाः | इन्द्रियाणां च वैमल्यं कुर्यादास्यं सुगन्धि च ||५४|| हनुदन्तशिरोग्रीवात्रिकबाहूरसां बलम् | वलीपलितखालित्यव्यङ्गानां चाप्यसम्भवम् ||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (56-57) · Śloka 57
తైలం కఫే సవాతే స్యాత్ కేవలే పవనే వసాం | దద్యాత్సర్పిః సదా పిత్తే మజ్జానం చ సమారుతే ||56|| చతుర్విధస్య స్నేహస్య విధిరేవం ప్రకీర్తితః | శ్లేష్మస్థానావిరోధిత్వాత్తేషు తైలం విధీయతే ||57||
View original
तैलं कफे सवाते स्यात् केवले पवने वसाम् | दद्यात्सर्पिः सदा पित्ते मज्जानं च समारुते ||५६|| चतुर्विधस्य स्नेहस्य विधिरेवं प्रकीर्तितः | श्लेष्मस्थानाविरोधित्वात्तेषु तैलं विधीयते ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (58-60) · Śloka 60
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి కవలగ్రహణే విధిం | చతుర్ధా కవలః స్నేహీ ప్రసాదీ శోధిరోపణౌ ||58|| స్నిగ్ధోష్ణైః స్నైహికో వాతే, స్వాదుశీతైః ప్రసాదనః | పిత్తే, కట్వమ్లలవణై రూక్షోష్ణైః శోధనః కఫే ||59|| కషాయతిక్తమధురైః కటూష్ణై రోపణో వ్రణే | చతుర్విధస్య చైవాస్య విశేషోఽయం ప్రకీర్తితః ||60||
View original
अतः परं प्रवक्ष्यामि कवलग्रहणे विधिम् | चतुर्धा कवलः स्नेही प्रसादी शोधिरोपणौ ||५८|| स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते, स्वादुशीतैः प्रसादनः | पित्ते, कट्वम्ललवणै रूक्षोष्णैः शोधनः कफे ||५९|| कषायतिक्तमधुरैः कटूष्णै रोपणो व्रणे | चतुर्विधस्य चैवास्य विशेषोऽयं प्रकीर्तितः ||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (61) · Śloka 61
తత్ర త్రికటుకవచాసర్షపహరీతకీకల్కమాలోడ్య తైలశుక్తసురామూత్రక్షారమధూనామన్యతమేన సలవణమభిప్రతప్తముపస్విన్నమృదితగలకపోలలలాటప్రదేశో ధారయేత్ ||61||
View original
तत्र त्रिकटुकवचासर्षपहरीतकीकल्कमालोड्य तैलशुक्तसुरामूत्रक्षारमधूनामन्यतमेन सलवणमभिप्रतप्तमुपस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशो धारयेत् ||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (62) · Śloka 62
సుఖం సంచార్యతే యా తు మాత్రా స (సా) కవలః స్మృతః | అసంచార్యా తు యా మాత్రా గండూషః స ప్రకీర్తితః ||62||
View original
सुखं सञ्चार्यते या तु मात्रा स (सा) कवलः स्मृतः | असञ्चार्या तु या मात्रा गण्डूषः स प्रकीर्तितः ||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (63) · Śloka 63
తావచ్చ ధారయితవ్యోఽనన్యమనసోన్నతదేహేన యావద్దోషపరిపూర్ణకపోలత్వం నాసాస్రోతోనయనపరిప్లావశ్చ భవతి తదా విమోక్తవ్యః, పునశ్చాన్యో గ్రహీతవ్య ఇతి ||63||
View original
तावच्च धारयितव्योऽनन्यमनसोन्नतदेहेन यावद्दोषपरिपूर्णकपोलत्वं नासास्रोतोनयनपरिप्लावश्च भवति तदा विमोक्तव्यः, पुनश्चान्यो ग्रहीतव्य इति ||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (64) · Śloka 64
ఏవం స్నేహపయఃక్షౌద్రరసమూత్రామ్లసంభృతాః | కషాయోష్ణోదకాభ్యాం చ కవలా దోషతో హితాః ||64||
View original
एवं स्नेहपयःक्षौद्ररसमूत्राम्लसम्भृताः | कषायोष्णोदकाभ्यां च कवला दोषतो हिताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (65-66) · Śloka 67
వ్యాధేరపచయస్తుష్టిర్వైశద్యం వక్త్రలాఘవం | ఇంద్రియాణాం ప్రసాదశ్చ కవలే శుద్ధిలక్షణం ||65|| హీనే జాడ్యకఫోత్క్లేశావరసజ్ఞానమేవ చ | అతియోగాన్ముఖే పాకః శోషతృష్ణారుచిక్లమాః ||66|| శోధనీయే విశేషేణ భవంత్యేవ న సంశయః |67|
View original
व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् | इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम् ||६५|| हीने जाड्यकफोत्क्लेशावरसज्ञानमेव च | अतियोगान्मुखे पाकः शोषतृष्णारुचिक्लमाः ||६६|| शोधनीये विशेषेण भवन्त्येव न संशयः |६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (67-68) · Śloka 68
తిలా నీలోత్పలం సర్పిః శర్కరా క్షీరమేవ చ ||67|| సక్షౌద్రో దగ్ధవక్త్రస్య గండూషో దాహనాశనః | కవలస్య విధిర్హ్యేష సమాసేన ప్రకీర్తితః ||68||
View original
तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च ||६७|| सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो दाहनाशनः | कवलस्य विधिर्ह्येष समासेन प्रकीर्तितः ||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (69) · Śloka 70
విభజ్య భేషజం బుద్ధ్యా కుర్వీత ప్రతిసారణం | కల్కో రసక్రియా క్షౌద్రం చూర్ణం చేతి చతుర్విధం ||69|| అంగుల్యగ్రప్రణీతం తు యథాస్వం ముఖరోగిణాం |70|
View original
विभज्य भेषजं बुद्ध्या कुर्वीत प्रतिसारणम् | कल्को रसक्रिया क्षौद्रं चूर्णं चेति चतुर्विधम् ||६९|| अङ्गुल्यग्रप्रणीतं तु यथास्वं मुखरोगिणाम् |७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (70-71) · Śloka 71
తస్మిన్ యోగమయోగం చ కవలోక్తం విభావయేత్ ||70|| తానేవ శమయేద్ వ్యాధీన్ కవలో యానపోహతి | దోషఘ్నమనభిష్యంది భోజయేచ్చ తథా నరం ||71||
View original
तस्मिन् योगमयोगं च कवलोक्तं विभावयेत् ||७०|| तानेव शमयेद् व्याधीन् कवलो यानपोहति | दोषघ्नमनभिष्यन्दि भोजयेच्च तथा नरम् ||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే ధూమనస్యకవలగ్రహచికిత్సితం నామ చత్వారింశోఽధ్యాయః ||40|| ఇతి భగవతా శ్రీధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం తచ్ఛిష్యేణ మహర్షిణా సుశ్రుతేన విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాం చతుర్థం చికిత్సాస్థానం సమాప్తం|
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ||४०|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां चतुर्थं चिकित्सास्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon