Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఆతురోపద్రవచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथात आतुरोपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
39. āturōpadravacikitsitam
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
స్నేహపీతస్య వాంతస్య విరిక్తస్య స్రుతాసృజః | నిరూఢస్య చ కాయాగ్నిర్మందో భవతి దేహినః ||3|| సోఽన్నైరత్యర్థగురుభిరుపయుక్తైః ప్రశామ్యతి | అల్పో మహద్భిర్బహుభిశ్ఛాదితోఽగ్నిరివేంధనైః ||4|| స చాల్పైర్లఘుభిశ్చాన్నైరుపయుక్తైర్వివర్ధతే | కాష్ఠైరణుభిరల్పైశ్చ సంధుక్షిత ఇవానలః ||5||
View original
स्नेहपीतस्य वान्तस्य विरिक्तस्य स्रुतासृजः | निरूढस्य च कायाग्निर्मन्दो भवति देहिनः ||३|| सोऽन्नैरत्यर्थगुरुभिरुपयुक्तैः प्रशाम्यति | अल्पो महद्भिर्बहुभिश्छादितोऽग्निरिवेन्धनैः ||४|| स चाल्पैर्लघुभिश्चान्नैरुपयुक्तैर्विवर्धते | काष्ठैरणुभिरल्पैश्च सन्धुक्षित इवानलः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
హృతదోషప్రమాణేన సదాఽఽహారవిధిః స్మృతః |6|
View original
हृतदोषप्रमाणेन सदाऽऽहारविधिः स्मृतः |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 7
త్రీణి చాత్ర ప్రమాణాని ప్రస్థోఽర్ధాఢకమాఢకం ||6|| తత్రావరం ప్రస్థమాత్రం ద్వే శేషే మధ్యమోత్తమే |7|
View original
त्रीणि चात्र प्रमाणानि प्रस्थोऽर्धाढकमाढकम् ||६|| तत्रावरं प्रस्थमात्रं द्वे शेषे मध्यमोत्तमे |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7-11) · Śloka 12
ప్రస్థే పరిస్రుతే దేయా యవాగూః స్వల్పతండులా ||7|| ద్వే చైవార్ధాఢకే దేయే తిస్రశ్చాప్యాఢకే గతే | విలేపీముచితాద్భక్తాచ్చతుర్థాంశకృతాం తతః ||8|| దద్యాదుక్తేన విధినా క్లిన్నసిక్థామపిచ్ఛిలాం | అస్నిగ్ధలవణం స్వచ్ఛముద్గయూషయుతం తతః ||9|| అంశద్వయప్రమాణేన దద్యాత్ సుస్విన్నమోదనం | తతస్తు కృతసంజ్ఞేన హృద్యేనేంద్రియబోధినా ||10|| త్రీనంశాన్ వితరేద్భోక్తుమాతురాయౌదనం మృదు | తతో యథోచితం భక్తం భోక్తుమస్మై విచక్షణః ||11|| లావైణహరిణాదీనాం రసైర్దద్యాత్ సుసంస్కృతైః |12|
View original
प्रस्थे परिस्रुते देया यवागूः स्वल्पतण्डुला ||७|| द्वे चैवार्धाढके देये तिस्रश्चाप्याढके गते | विलेपीमुचिताद्भक्ताच्चतुर्थांशकृतां ततः ||८|| दद्यादुक्तेन विधिना क्लिन्नसिक्थामपिच्छिलाम् | अस्निग्धलवणं स्वच्छमुद्गयूषयुतं ततः ||९|| अंशद्वयप्रमाणेन दद्यात् सुस्विन्नमोदनम् | ततस्तु कृतसञ्ज्ञेन हृद्येनेन्द्रियबोधिना ||१०|| त्रीनंशान् वितरेद्भोक्तुमातुरायौदनं मृदु | ततो यथोचितं भक्तं भोक्तुमस्मै विचक्षणः ||११|| लावैणहरिणादीनां रसैर्दद्यात् सुसंस्कृतैः |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12) · Śloka 13
హీనమధ్యోత్తమేష్వేషు విరేకేషు ప్రకీర్తితః ||12|| ఏకద్విత్రిగుణః సమ్యగాహారస్య క్రమస్త్వయం |13|
View original
हीनमध्योत्तमेष्वेषु विरेकेषु प्रकीर्तितः ||१२|| एकद्वित्रिगुणः सम्यगाहारस्य क्रमस्त्वयम् |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (13) · Śloka 14
కఫపిత్తాధికాన్మద్యనిత్యాన్ హీనవిశోధితాన్ ||13|| పేయాఽభిష్యందయేత్తేషాం తర్పణాదిక్రమో హితః |14|
View original
कफपित्ताधिकान्मद्यनित्यान् हीनविशोधितान् ||१३|| पेयाऽभिष्यन्दयेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (14) · Śloka 15
వేదనాలాభనియమశోకవైచిత్త్యహేతుభిః ||14|| నరానుపోషితాంశ్చాపి విరిక్తవదుపాచరేత్ |15|
View original
वेदनालाभनियमशोकवैचित्त्यहेतुभिः ||१४|| नरानुपोषितांश्चापि विरिक्तवदुपाचरेत् |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (15-16) · Śloka 16
ఆఢకార్ధాఢకప్రస్థసంఖ్యా హ్యేషా విరేచనే ||15|| శ్లేష్మాంతత్వాద్విరేకస్య న తామిచ్ఛతి తద్విదః | ఏకో విరేకః శ్లేష్మాంతో న ద్వితీయోఽస్తి కశ్చన ||16||
View original
आढकार्धाढकप्रस्थसङ्ख्या ह्येषा विरेचने ||१५|| श्लेष्मान्तत्वाद्विरेकस्य न तामिच्छति तद्विदः | एको विरेकः श्लेष्मान्तो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18
బలం యత్త్రివిధం ప్రోక్తమతస్తత్ర క్రమస్త్రిధా | తత్రానుక్రమమేకం తు బలస్థః సకృదాచరేత్ ||17|| ద్విరాచరేన్మధ్యబలస్త్రీన్ వారాన్ దుర్బలస్తథా | కేచిదేవం క్రమం ప్రాహుర్మందమధ్యోత్తమాగ్నిషు ||18||
View original
बलं यत्त्रिविधं प्रोक्तमतस्तत्र क्रमस्त्रिधा | तत्रानुक्रममेकं तु बलस्थः सकृदाचरेत् ||१७|| द्विराचरेन्मध्यबलस्त्रीन् वारान् दुर्बलस्तथा | केचिदेवं क्रमं प्राहुर्मन्दमध्योत्तमाग्निषु ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
సంసర్గేణ వివృద్ధేఽగ్నౌ దోషకోపభయాద్భజేత్ | ప్రాక్ స్వాదుతిక్తౌ స్నిగ్ధామ్లలవణాన్ కటుకం తతః ||19|| స్వాద్వమ్లలవణాన్ భూయః స్వాదుతిక్తావతః పరం | స్నిగ్ధరూక్షాన్ రసాంశ్చైవ వ్యత్యాసాత్ స్వస్థవత్తతః ||20||
View original
संसर्गेण विवृद्धेऽग्नौ दोषकोपभयाद्भजेत् | प्राक् स्वादुतिक्तौ स्निग्धाम्ललवणान् कटुकं ततः ||१९|| स्वाद्वम्ललवणान् भूयः स्वादुतिक्तावतः परम् | स्निग्धरूक्षान् रसांश्चैव व्यत्यासात् स्वस्थवत्ततः ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21) · Śloka 21
కేవలం స్నేహపీతో వా వాంతో యశ్చాపి కేవలం | స సప్తరాత్రం మనుజో భుంజీత లఘు భోజనం ||21||
View original
केवलं स्नेहपीतो वा वान्तो यश्चापि केवलम् | स सप्तरात्रं मनुजो भुञ्जीत लघु भोजनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (22) · Śloka 22
కృతః సిరావ్యధో యస్య కృతం యస్య చ శోధనం | స నా పరిహరేన్మాసం యావద్వా బలవాన్ భవేత్ ||22||
View original
कृतः सिराव्यधो यस्य कृतं यस्य च शोधनम् | स ना परिहरेन्मासं यावद्वा बलवान् भवेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
త్ర్యహం త్ర్యహం పరిహరేదేకైకం బస్తిమాతురః | తృతీయే తు పరీహారే యథాయోగం సమాచరేత్ ||23||
View original
त्र्यहं त्र्यहं परिहरेदेकैकं बस्तिमातुरः | तृतीये तु परीहारे यथायोगं समाचरेत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
తైలపూర్ణామమృద్భాండసధర్మాణో వ్రణాతురాః | స్నిగ్ధశుద్ధాక్షిరోగార్తా జ్వరాతీసారిణశ్చ యే ||24||
View original
तैलपूर्णाममृद्भाण्डसधर्माणो व्रणातुराः | स्निग्धशुद्धाक्षिरोगार्ता ज्वरातीसारिणश्च ये ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (25-37) · Śloka 37
క్రుధ్యతః కుపితం పిత్తం కుర్యాత్తాంస్తానుపద్రవాన్ | ఆయాస్యతః శోచతో వా చిత్తం విభ్రమమృచ్ఛతి ||25|| మైథునోపగమాద్ధోరాన్ వ్యాధీనాప్నోతి దుర్మతిః | ఆక్షేపకం పక్షఘాతమంగప్రగ్రహమేవ చ ||26|| గుహ్యప్రదేశే శ్వయథుం కాసశ్వాసౌ చ దారుణౌ | రుధిరం శుక్రవచ్చాపి సరజస్కం ప్రవర్తతే ||27|| లభతే చ దివాస్వప్నాత్తాంస్తాన్ వ్యాధీన్ కఫాత్మకాన్ | ప్లీహోదరం ప్రతిశ్యాయం పాండుతాం శ్వయథుం జ్వరం ||28|| మోహం సదనమంగానామవిపాకం తథాఽరుచిం | తమసా చాభిభూతస్తు స్వప్నమేవాభినందతి ||29|| ఉచ్చైః సంభాషణాద్వాయుః శిరస్యాపాదయేద్రుజం | ఆంధ్యం జాడ్యమజిఘ్రత్వం బాధిర్యం మూకతాం తథా ||30|| హనుమోక్షమధీమంథమర్దితం చ సుదారుణం | నేత్రస్తంభం నిమేషం వా తృష్ణాం కాసం ప్రజాగరం ||31|| లభతే దంతచాలం చ తాంస్తాంశ్చాన్యానుపద్రవాన్ | యానయానేన లభతే ఛర్దిమూర్చ్ఛాభ్రమక్లమాన్ ||32|| తథైవాంగగ్రహం ఘోరమింద్రియాణాం చ విభ్రమం | చిరాసనాత్తథా స్థానాచ్ఛ్రోణ్యాం భవతి వేదనా ||33|| అతిచంక్రమణాద్వాయుర్జంఘయోః కురుతే రుజః | సక్థిప్రశోషం శోఫం వా పాదహర్షమథాపి వా ||34|| శీతసంభోగతోయానాం సేవా మారుతవృద్ధయే | తతోఽంగమర్దవిష్టంభశూలాధ్మానప్రవేపకాః ||35|| వాతాతపాభ్యాం వైవర్ణ్యం జ్వరం చాపి సమాప్నుయాత్ | విరుద్ధాధ్యశనాన్మృత్యుం వ్యాధిం వా ఘోరమృచ్ఛతి ||36|| అసాత్మ్యభోజనం హన్యాద్బలవర్ణమసంశయం | అనాత్మవంతః పశువద్భుంజతే యేఽప్రమాణతః | రోగానీకస్య తే మూలమజీర్ణం ప్రాప్నువంతి హి ||37||
View original
क्रुध्यतः कुपितं पित्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान् | आयास्यतः शोचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति ||२५|| मैथुनोपगमाद्धोरान् व्याधीनाप्नोति दुर्मतिः | आक्षेपकं पक्षघातमङ्गप्रग्रहमेव च ||२६|| गुह्यप्रदेशे श्वयथुं कासश्वासौ च दारुणौ | रुधिरं शुक्रवच्चापि सरजस्कं प्रवर्तते ||२७|| लभते च दिवास्वप्नात्तांस्तान् व्याधीन् कफात्मकान् | प्लीहोदरं प्रतिश्यायं पाण्डुतां श्वयथुं ज्वरम् ||२८|| मोहं सदनमङ्गानामविपाकं तथाऽरुचिम् | तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्नमेवाभिनन्दति ||२९|| उच्चैः सम्भाषणाद्वायुः शिरस्यापादयेद्रुजम् | आन्ध्यं जाड्यमजिघ्रत्वं बाधिर्यं मूकतां तथा ||३०|| हनुमोक्षमधीमन्थमर्दितं च सुदारुणम् | नेत्रस्तम्भं निमेषं वा तृष्णां कासं प्रजागरम् ||३१|| लभते दन्तचालं च तांस्तांश्चान्यानुपद्रवान् | यानयानेन लभते छर्दिमूर्च्छाभ्रमक्लमान् ||३२|| तथैवाङ्गग्रहं घोरमिन्द्रियाणां च विभ्रमम् | चिरासनात्तथा स्थानाच्छ्रोण्यां भवति वेदना ||३३|| अतिचङ्क्रमणाद्वायुर्जङ्घयोः कुरुते रुजः | सक्थिप्रशोषं शोफं वा पादहर्षमथापि वा ||३४|| शीतसम्भोगतोयानां सेवा मारुतवृद्धये | ततोऽङ्गमर्दविष्टम्भशूलाध्मानप्रवेपकाः ||३५|| वातातपाभ्यां वैवर्ण्यं ज्वरं चापि समाप्नुयात् | विरुद्धाध्यशनान्मृत्युं व्याधिं वा घोरमृच्छति ||३६|| असात्म्यभोजनं हन्याद्बलवर्णमसंशयम् | अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः | रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (38) · Śloka 38
వ్యాపదాం కారణం వీక్ష్య వ్యాపత్స్వేతాసు బుద్ధిమాన్ | ప్రయతేతాతురారోగ్యే ప్రత్యనీకేన హేతునా ||38||
View original
व्यापदां कारणं वीक्ष्य व्यापत्स्वेतासु बुद्धिमान् | प्रयतेतातुरारोग्ये प्रत्यनीकेन हेतुना ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (39) · Śloka 39
విరిక్తవాంతైర్హరిణైణలావకాః శశశ్చ సేవ్యః సమయూరతిత్తిరీః | సషష్టికాశ్చైవ పురాణశాలయస్తథైవ ముద్గా లఘు యచ్చ కీర్తితం ||39||
View original
विरिक्तवान्तैर्हरिणैणलावकाः शशश्च सेव्यः समयूरतित्तिरीः | सषष्टिकाश्चैव पुराणशालयस्तथैव मुद्गा लघु यच्च कीर्तितम् ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే ఆతురోపద్రవచికిత్సితం నామైకోనచత్వారింశోఽధ్యాయః ||39||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने आतुरोपद्रवचिकित्सितं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
🔊 Audio coming soon