Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో మూఢగర్భచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
నాతోఽన్యత్ కష్టతమమస్తి యథా మూఢగర్భశల్యోద్ధరణం; అత్ర హి యోనియకృత్ప్లీహాంత్రవివరగర్భాశయానాం మధ్యే కర్మ కర్తవ్యం స్పర్శేన, ఉత్కర్షణాపకర్షణస్థానాపవర్తనోత్కర్తనభేదనచ్ఛేదనపీడనర్జూకరణదారణాని చైకహస్తేన గర్భం గర్భిణీం చాహింసతా, తస్మాదధిపతిమాపృచ్ఛ్య పరం చ యత్నమాస్థాయోపక్రమేత ||3||
View original
अथातो मूढगर्भचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
नातोऽन्यत् कष्टतममस्ति यथा मूढगर्भशल्योद्धरणम्; अत्र हि योनियकृत्प्लीहान्त्रविवरगर्भाशयानां मध्ये कर्म कर्तव्यं स्पर्शेन, उत्कर्षणापकर्षणस्थानापवर्तनोत्कर्तनभेदनच्छेदनपीडनर्जूकरणदारणानि चैकहस्तेन गर्भं गर्भिणीं चाहिंसता, तस्मादधिपतिमापृच्छ्य परं च यत्नमास्थायोपक्रमेत ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తత్ర సమాసేనాష్టవిధా మూఢగర్భగతిరుద్దిష్టా; స్వభావగతా అపి త్రయః సంగా భవంతి- శిరసో వైగుణ్యాదంసయోర్జఘనస్య వా ||4||
View original
तत्र समासेनाष्टविधा मूढगर्भगतिरुद्दिष्टा; स्वभावगता अपि त्रयः सङ्गा भवन्ति- शिरसो वैगुण्यादंसयोर्जघनस्य वा ||४||
Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 8
జీవతి తు గర్భే సూతికాగర్భనిర్హరణే ప్రయతేత |
నిర్హర్తుమశక్యే చ్యావనాన్ మంత్రానుపశృణుయాత్; తాన్ వక్ష్యామః ||5||
‘ఇహామృతం చ సోమశ్చ చిత్రభానుశ్చ భామిని |
ఉచ్చైఃశ్రవాశ్చ తురగో మందిరే నివసంతు తే ||6||
ఇదమమృతమపాం సముద్ధృతం వై తవ లఘు గర్భమిమం ప్రముంచతు స్త్రి |
తదనలపవనార్కవాసవాస్తే సహ లవణాంబుధరైర్దిశంతు శాంతిం ||7||
ముక్తాః పశోర్విపాశాశ్చ ముక్తాః సూర్యేణ రశ్మయః |
ముక్తః సర్వభయాద్గర్భ ఏహ్యేహి విరమావితః ||8||
View original
जीवति तु गर्भे सूतिकागर्भनिर्हरणे प्रयतेत |
निर्हर्तुमशक्ये च्यावनान् मन्त्रानुपशृणुयात्; तान् वक्ष्यामः ||५||
‘इहामृतं च सोमश्च चित्रभानुश्च भामिनि |
उच्चैःश्रवाश्च तुरगो मन्दिरे निवसन्तु ते ||६||
इदममृतमपां समुद्धृतं वै तव लघु गर्भमिमं प्रमुञ्चतु स्त्रि |
तदनलपवनार्कवासवास्ते सह लवणाम्बुधरैर्दिशन्तु शान्तिम् ||७||
मुक्ताः पशोर्विपाशाश्च मुक्ताः सूर्येण रश्मयः |
मुक्तः सर्वभयाद्गर्भ एह्येहि विरमावितः ||८||
Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11
ఔషధాని చ విదధ్యాద్యథోక్తాని |
మృతే చోత్తానాయా ఆభుగ్నసక్థ్యా వస్త్రాధారకోన్నమితకట్యా ధన్వననగవృత్తికాశాల్మలీమృత్స్నఘృతాభ్యాం మ్రక్షయిత్వా హస్తం యోనౌ ప్రవేశ్య గర్భముపహరేత్ |
తత్ర సక్థిభ్యామాగతమనులోమమేవాంఛేత్, ఏకసక్థ్నా ప్రతిపన్నస్యేతరసక్థి ప్రసార్యాపహరేత్, స్ఫిగ్దేశేనాగతస్య స్ఫిగ్దేశం ప్రపీడ్యోర్ధ్వముత్క్షిప్య సక్థినీ ప్రసార్యాపహరేత్, తిర్యగాగతస్య పరిఘస్యేవ తిరశ్చీనస్య పశ్చాదర్ధమూర్ధ్వముత్క్షిప్య పూర్వార్ధమపత్యపథం ప్రత్యార్జవమానీయాపహరేత్, పార్శ్వాపవృత్తశిరసమంసం ప్రపీడ్యోర్ధ్వముత్క్షిప్య శిరోఽపత్యపథమానీయాపహరేత్, బాహుద్వయప్రతిపన్నస్యోర్ధ్వముత్పీడ్యాంసౌ శిరోఽనులోమమానీయాపహరేత్, ద్వావంత్యావసాధ్యౌ మూఢగర్భౌ, ఏవమశక్యే శస్త్రమవచారయేత్ ||9||
సచేతనం చ శస్త్రేణ న కథంచన దారయేత్ |
దార్యమాణో హి జననీమాత్మానం చైవ ఘాతయేత్ ||10||
అవిషహ్యే వికారే తు శ్రేయో గర్భస్య పాతనం |
న గర్భిణ్యా విపర్యాసస్తస్మాత్ప్రాప్తం న హాపయేత్ ||11||
View original
औषधानि च विदध्याद्यथोक्तानि |
मृते चोत्तानाया आभुग्नसक्थ्या वस्त्राधारकोन्नमितकट्या धन्वननगवृत्तिकाशाल्मलीमृत्स्नघृताभ्यां म्रक्षयित्वा हस्तं योनौ प्रवेश्य गर्भमुपहरेत् |
तत्र सक्थिभ्यामागतमनुलोममेवाञ्छेत्, एकसक्थ्ना प्रतिपन्नस्येतरसक्थि प्रसार्यापहरेत्, स्फिग्देशेनागतस्य स्फिग्देशं प्रपीड्योर्ध्वमुत्क्षिप्य सक्थिनी प्रसार्यापहरेत्, तिर्यगागतस्य परिघस्येव तिरश्चीनस्य पश्चादर्धमूर्ध्वमुत्क्षिप्य पूर्वार्धमपत्यपथं प्रत्यार्जवमानीयापहरेत्, पार्श्वापवृत्तशिरसमंसं प्रपीड्योर्ध्वमुत्क्षिप्य शिरोऽपत्यपथमानीयापहरेत्, बाहुद्वयप्रतिपन्नस्योर्ध्वमुत्पीड्यांसौ शिरोऽनुलोममानीयापहरेत्, द्वावन्त्यावसाध्यौ मूढगर्भौ, एवमशक्ये शस्त्रमवचारयेत् ||९||
सचेतनं च शस्त्रेण न कथञ्चन दारयेत् |
दार्यमाणो हि जननीमात्मानं चैव घातयेत् ||१०||
अविषह्ये विकारे तु श्रेयो गर्भस्य पातनम् |
न गर्भिण्या विपर्यासस्तस्मात्प्राप्तं न हापयेत् ||११||
Adhikarana 5 (12-19) · Śloka 20
తతః స్త్రియమాశ్వాస్య మండలాగ్రేణాంగులీశస్త్రేణ వా శిరో విదార్య, శిరఃకపాలాన్యాహృత్య, శంకునా గృహీత్వోరసి కక్షాయాం వాఽపహరేత్; అభిన్నశిరసమక్షికూటే గండే వా, అంససంసక్తస్యాంసదేశే బాహూ ఛిత్త్వా, దృతిమివాతతం వాతపూర్ణోదరం వా విదార్య నిరస్యాంత్రాణి శిథిలీభూతమాహరేత్, జఘనసక్తస్య వా జఘనకపాలానీతి ||12||
కింబహునా- యద్యదంగం హి గర్భస్య తస్య సజ్జతి తద్భిషక్ |
సమ్యగ్వినిర్హరేచ్ఛిత్త్వా రక్షేన్నారీం చ యత్నతః ||13||
గర్భస్య గతయశ్చిత్రా జాయంతేఽనిలకోపతః |
తత్రానల్పమతిర్వైద్యో వర్తేత విధిపూర్వకం ||14||
నోపేక్షేత మృతం గర్భం ముహూర్తమపి పండితః |
స హ్యాశు జననీం హంతి నిరుచ్ఛ్వాసం పశుం యథా ||15||
మండలాగ్రేణ కర్తవ్యం ఛేద్యమంతర్విజానతా |
వృద్ధిపత్రం హి తీక్ష్ణాగ్రం నారీం హింస్యాత్ కదాచన ||16||
అథాపతంతీమపరాం పాతయేత్ పూర్వవద్భిషక్ |
హస్తేనాపహరేద్వాఽపి పార్శ్వభ్యాం పరిపీడ్య వా ||17||
ధునుయాచ్చ ముహుర్నారీం పీడయేద్వాంఽసపిండికాం |
తైలాక్తయోనేరేవం తాం పాతయేన్మతిమాన్ భిషక్ ||18||
ఏవం నిర్హృతశల్యాం తు సించేదుష్ణేన వారిణా |
తతోఽభ్యక్తశరీరాయా యోనౌ స్నేహం నిధాపయేత్ ||19||
ఏవం మృద్వీ భవేద్యోనిస్తచ్ఛూలం చోపశామ్యతి |20|
View original
ततः स्त्रियमाश्वास्य मण्डलाग्रेणाङ्गुलीशस्त्रेण वा शिरो विदार्य, शिरःकपालान्याहृत्य, शङ्कुना गृहीत्वोरसि कक्षायां वाऽपहरेत्; अभिन्नशिरसमक्षिकूटे गण्डे वा, अंससंसक्तस्यांसदेशे बाहू छित्त्वा, दृतिमिवाततं वातपूर्णोदरं वा विदार्य निरस्यान्त्राणि शिथिलीभूतमाहरेत्, जघनसक्तस्य वा जघनकपालानीति ||१२||
किम्बहुना- यद्यदङ्गं हि गर्भस्य तस्य सज्जति तद्भिषक् |
सम्यग्विनिर्हरेच्छित्त्वा रक्षेन्नारीं च यत्नतः ||१३||
गर्भस्य गतयश्चित्रा जायन्तेऽनिलकोपतः |
तत्रानल्पमतिर्वैद्यो वर्तेत विधिपूर्वकम् ||१४||
नोपेक्षेत मृतं गर्भं मुहूर्तमपि पण्डितः |
स ह्याशु जननीं हन्ति निरुच्छ्वासं पशुं यथा ||१५||
मण्डलाग्रेण कर्तव्यं छेद्यमन्तर्विजानता |
वृद्धिपत्रं हि तीक्ष्णाग्रं नारीं हिंस्यात् कदाचन ||१६||
अथापतन्तीमपरां पातयेत् पूर्ववद्भिषक् |
हस्तेनापहरेद्वाऽपि पार्श्वभ्यां परिपीड्य वा ||१७||
धुनुयाच्च मुहुर्नारीं पीडयेद्वांऽसपिण्डिकाम् |
तैलाक्तयोनेरेवं तां पातयेन्मतिमान् भिषक् ||१८||
एवं निर्हृतशल्यां तु सिञ्चेदुष्णेन वारिणा |
ततोऽभ्यक्तशरीराया योनौ स्नेहं निधापयेत् ||१९||
एवं मृद्वी भवेद्योनिस्तच्छूलं चोपशाम्यति |२०|
Adhikarana 6 (20-27) · Śloka 28
కృష్ణాతన్మూలశుంఠ్యేలాహింగుభార్గీః సదీప్యకాః ||20||
వచామతివిషాం రాస్నాం చవ్యం సంచూర్ణ్య పాయయేత్ |
స్నేహేన దోషస్యందార్థం వేదనోపశమాయ చ ||21||
క్వాథం చైషాం తథా కల్కం చూర్ణం వా స్నేహవర్జితం |
శాకత్వగ్ఘింగ్వతివిషాపాఠాకటుకరోహిణీః ||22||
తథా తేజోవతీం చాపి పాయయేత్ పూర్వవద్భిషక్ |
త్రిరాత్రం పంచసప్తాహం తతః స్నేహం పునః పిబేత్ ||23||
పాయయేతాసవం నక్తమరిష్టం వా సుసంస్కృతం |
శిరీషకకుభాభ్యాం చ తోయమాచమనే హితం ||24||
ఉపద్రవాశ్చ యేఽన్యే స్యుస్తాన్ యథాస్వముపాచరేత్ |
సర్వతః పరిశుద్ధా చ స్నిగ్ధపథ్యాల్పభోజనా ||25||
స్వేదాభ్యంగపరా నిత్యం భవేత్ క్రోధవివర్జితా |
పయో వాతహరైః సిద్ధం దశాహం భోజనే హితం ||26||
రసం దశాహం శేషే తు యథాయోగముపాచరేత్ |
వ్యుపద్రవాం విశుద్ధాం చ జ్ఞాత్వా చ వరవర్ణినీం ||27||
ఊర్ధ్వం చతుర్భ్యో మాసేభ్యో విసృజేత్ పరిహారతః |28|
View original
कृष्णातन्मूलशुण्ठ्येलाहिङ्गुभार्गीः सदीप्यकाः ||२०||
वचामतिविषां रास्नां चव्यं सञ्चूर्ण्य पाययेत् |
स्नेहेन दोषस्यन्दार्थं वेदनोपशमाय च ||२१||
क्वाथं चैषां तथा कल्कं चूर्णं वा स्नेहवर्जितम् |
शाकत्वग्घिङ्ग्वतिविषापाठाकटुकरोहिणीः ||२२||
तथा तेजोवतीं चापि पाययेत् पूर्ववद्भिषक् |
त्रिरात्रं पञ्चसप्ताहं ततः स्नेहं पुनः पिबेत् ||२३||
पाययेतासवं नक्तमरिष्टं वा सुसंस्कृतम् |
शिरीषककुभाभ्यां च तोयमाचमने हितम् ||२४||
उपद्रवाश्च येऽन्ये स्युस्तान् यथास्वमुपाचरेत् |
सर्वतः परिशुद्धा च स्निग्धपथ्याल्पभोजना ||२५||
स्वेदाभ्यङ्गपरा नित्यं भवेत् क्रोधविवर्जिता |
पयो वातहरैः सिद्धं दशाहं भोजने हितम् ||२६||
रसं दशाहं शेषे तु यथायोगमुपाचरेत् |
व्युपद्रवां विशुद्धां च ज्ञात्वा च वरवर्णिनीम् ||२७||
ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यो विसृजेत् परिहारतः |२८|
Adhikarana 7 (28-39) · Śloka 39
యోనిసంతర్పణేఽభ్యంగే పానే బస్తిషు భోజనే ||28||
బలాతైలమిదం చాస్యై దద్యాదనిలవారణం |
బలామూలకషాయస్య దశమూలీశృతస్య చ ||29||
యవకోలకులత్థానాం క్వాథస్య పయసస్తథా |
అష్టావష్టౌ శుభా భాగాస్తైలాదేకస్తదేకతః ||30||
పచేదావాప్య మధురం గణం సైంధవసంయుతం |
తథాఽగురుం సర్జరసం సరలం దేవదారు చ ||31||
మంజిష్ఠాం చందనం కుష్ఠమేలాం కాలానుసారివాం |
మాంసీం శైలేయకం పత్రం తగరం సారివాం వచాం ||32||
శతావరీమశ్వగంధాం శతపుష్పాం పునర్నవాం |
తత్ సాధుసిద్ధం సౌవర్ణే రాజతే మృన్మయేఽపి వా ||33||
ప్రక్షిప్య కలశే సమ్యక్ స్వనుగుప్తం నిధాపయేత్ |
బలాతైలమిదం ఖ్యాతం సర్వవాతవికారనుత్ ||34||
యథాబలమతో మాత్రాం సూతికాయై ప్రదాపయేత్ |
యా చ గర్భార్థినీ నారీ క్షీణశుక్రశ్చ యః పుమాన్ ||35||
వాతక్షీణే మర్మహతే మథితేఽభిహతే తథా |
భగ్నే శ్రమాభిపన్నే చ సర్వథైవోపయుజ్యతే ||36||
ఏతదాక్షేపకాదీన్ వై వాతవ్యాధీనపోహతి |
హిక్కాం కాసమధీమంథం గుల్మం శ్వాసం చ దుస్తరం ||37||
షణ్మాసానుపయుజ్యైతదంత్రవృద్ధిమపోహతి |
ప్రత్యగ్రధాతుః పురుషో భవేచ్చ స్థిరయౌవనః ||38||
రాజ్ఞామేతద్ధి కర్తవ్యం రాజమాత్రాశ్చ యే నరాః |
సుఖినః సుకుమారాశ్చ ధనినశ్చాపి యే నరాః ||39||
View original
योनिसन्तर्पणेऽभ्यङ्गे पाने बस्तिषु भोजने ||२८||
बलातैलमिदं चास्यै दद्यादनिलवारणम् |
बलामूलकषायस्य दशमूलीशृतस्य च ||२९||
यवकोलकुलत्थानां क्वाथस्य पयसस्तथा |
अष्टावष्टौ शुभा भागास्तैलादेकस्तदेकतः ||३०||
पचेदावाप्य मधुरं गणं सैन्धवसंयुतम् |
तथाऽगुरुं सर्जरसं सरलं देवदारु च ||३१||
मञ्जिष्ठां चन्दनं कुष्ठमेलां कालानुसारिवाम् |
मांसीं शैलेयकं पत्रं तगरं सारिवां वचाम् ||३२||
शतावरीमश्वगन्धां शतपुष्पां पुनर्नवाम् |
तत् साधुसिद्धं सौवर्णे राजते मृन्मयेऽपि वा ||३३||
प्रक्षिप्य कलशे सम्यक् स्वनुगुप्तं निधापयेत् |
बलातैलमिदं ख्यातं सर्ववातविकारनुत् ||३४||
यथाबलमतो मात्रां सूतिकायै प्रदापयेत् |
या च गर्भार्थिनी नारी क्षीणशुक्रश्च यः पुमान् ||३५||
वातक्षीणे मर्महते मथितेऽभिहते तथा |
भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैवोपयुज्यते ||३६||
एतदाक्षेपकादीन् वै वातव्याधीनपोहति |
हिक्कां कासमधीमन्थं गुल्मं श्वासं च दुस्तरम् ||३७||
षण्मासानुपयुज्यैतदन्त्रवृद्धिमपोहति |
प्रत्यग्रधातुः पुरुषो भवेच्च स्थिरयौवनः ||३८||
राज्ञामेतद्धि कर्तव्यं राजमात्राश्च ये नराः |
सुखिनः सुकुमाराश्च धनिनश्चापि ये नराः ||३९||
Adhikarana 8 (40-43) · Śloka 43
బలాకషాయపీతేభ్యస్తిలేభ్యో వాఽప్యనేకశః |
తైలముత్పాద్య తత్క్వాథశతపాకం కృతం శుభం ||40||
నివాతే నిభృతాగారే ప్రయుంజీత యథాబలం |
జీర్ణేఽస్మిన్ పయసా స్నిగ్ధమశ్నీయాత్ షష్టికౌదనం ||41||
అనేన విధినా ద్రోణముపయుజ్యాన్నమీరితం |
భుంజీత ద్విగుణం కాలం బలవర్ణాన్వితస్తతః ||42||
సర్వపాపైర్వినిర్ముక్తః శతాయుః పురుషో భవేత్ |
శతం శతం తథోత్కర్షో ద్రోణే ద్రోణే ప్రకీర్తితః ||43||
View original
बलाकषायपीतेभ्यस्तिलेभ्यो वाऽप्यनेकशः |
तैलमुत्पाद्य तत्क्वाथशतपाकं कृतं शुभम् ||४०||
निवाते निभृतागारे प्रयुञ्जीत यथाबलम् |
जीर्णेऽस्मिन् पयसा स्निग्धमश्नीयात् षष्टिकौदनम् ||४१||
अनेन विधिना द्रोणमुपयुज्यान्नमीरितम् |
भुञ्जीत द्विगुणं कालं बलवर्णान्वितस्ततः ||४२||
सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः शतायुः पुरुषो भवेत् |
शतं शतं तथोत्कर्षो द्रोणे द्रोणे प्रकीर्तितः ||४३||
Adhikarana 9 (44) · Śloka 45
బలాకల్పేనాతిబలాగుడూచ్యాదిత్యపర్ణిషు |
సైరేయకే వీరతరౌ శతావర్యాం త్రికంటకే ||44||
తైలాని మధుకే కుర్యాత్ ప్రసారిణ్యాం చ బుద్ధిమాన్ |45|
View original
बलाकल्पेनातिबलागुडूच्यादित्यपर्णिषु |
सैरेयके वीरतरौ शतावर्यां त्रिकण्टके ||४४||
तैलानि मधुके कुर्यात् प्रसारिण्यां च बुद्धिमान् |४५|
Adhikarana 10 (45-47) · Śloka 47
నీలోత్పలం వరీమూలం గవ్యే క్షీరే విపాచయేత్ ||45||
శతపాకం తతస్తేన తిలతైలం పచేద్భిషక్ |
బలాతైలస్య కల్కాంస్తు సుపిష్టాంస్తత్ర దాపయేత్ ||46||
సర్వేషామేవ జానీయాదుపయోగం చికిత్సకః |
బలాతైలవదేతేషాం గుణాంశ్చైవ విశేషతః ||47||
View original
नीलोत्पलं वरीमूलं गव्ये क्षीरे विपाचयेत् ||४५||
शतपाकं ततस्तेन तिलतैलं पचेद्भिषक् |
बलातैलस्य कल्कांस्तु सुपिष्टांस्तत्र दापयेत् ||४६||
सर्वेषामेव जानीयादुपयोगं चिकित्सकः |
बलातैलवदेतेषां गुणांश्चैव विशेषतः ||४७||
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే మూఢగర్భచికిత్సితం నామ పంచదశోఽధ్యాయః ||15||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मूढगर्भचिकित्सितं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ||१५||