Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ੋਫਾਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨|| ਸਡ੍ਵਿਧੋਵਯਵਸਮੁਤ੍ਥਃ ਸ਼ੋਫੋਭਿਹਿਤੋ ਲਕ੍ਸਣਤਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਤਸ਼੍ਚ; ਸਰ੍ਵਸਰਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵਿਸਨਿਮਿਤ੍ਤਃ ||੩||
अथातः शोफानां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| षड्विधोऽवयवसमुत्थः शोफोऽभिहितो लक्षणतः प्रतीकारतश्च; सर्वसरस्तु पञ्चविधः, तद्यथा- वातपित्तश्लेष्मसन्निपातविषनिमित्तः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰਾਪਤਰ੍ਪਿਤਸ੍ਯਾਧ੍ਵਗਮਨਾਦਤਿਮਾਤ੍ਰਮਭ੍ਯਵਹਰਤੋ ਵਾ ਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਹਰਿਤਕਸ਼ਾਕਲਵਣਾਨਿ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਵਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮਮ੍ਲਮੁਪਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਮਤ੍ਪਕ੍ਵਲੋਸ੍ਟਕਟਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਸੇਵਨਾਦਜੀਰ੍ਣਿਨੋ ਵਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਧਰ੍ਮਸੇਵਨਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਸੇਵਨਾਤ੍ ਵਾ ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵੋਸ੍ਟ੍ਰਰਥਪਦਾਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਣਾਦਯੋ ਸਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਾ ਧਾਤੂਨ੍ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯਖਿਲੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ||੪||
तत्रापतर्पितस्याध्वगमनादतिमात्रमभ्यवहरतो वा पिष्टान्नहरितकशाकलवणानि क्षीणस्य वाऽतिमात्रमम्लमुपसेवमानस्य मृत्पक्वलोष्टकटशर्करानूपौदकमांससेवनादजीर्णिनो वा ग्राम्यधर्मसेवनाद्विरुद्धाहारसेवनात् वा हस्त्यश्वोष्ट्ररथपदातिसङ्क्षोभणादयो सितस्य दोषा धातून् प्रदूष्य श्वयथुमापादयन्त्यखिले शरीरे ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਸ਼੍ਵਯਥੁਰਰੁਣਃ ਕਸ੍ਣੋ ਵਾ ਮਦੁਰਨਵਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤੋਦਾਦਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਾਃ; ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਪੀਤਃ ਸਰਕ੍ਤੋ ਵਾ ਮਦੁਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਨੁਸਾਰ੍ਯੂਸਾਦਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਾਃ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੋ ਵਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕਠਿਨਃ ਸ਼ੀਤੋ ਮਨ੍ਦਾਨੁਸਾਰੀ, ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਾਃ; ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਵੇਦਨਃ; ਵਿਸਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਗਰੋਪਯੋਗਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਤੋਯਸੇਵਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਥਿਤੋਦਕਾਵਗਾਹਨਾਤ੍ ਸਵਿਸਸਤ੍ਤ੍ਵਦਿਗ੍ਧਚੂਰ੍ਣੇਨਾਵਚੂਰ੍ਣਨਾਦ੍ਵਾ ਸਵਿਸਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਪਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵਾ ਤਣਕਾਸ੍ਠਾਦੀਨਾਂ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍, ਸ ਤੁ ਮਦੁਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨੋਵਲਮ੍ਬੀ ਚਲੋਚਲੋ ਵਾ ਦਾਹਪਾਕਰਾਗਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ||੫|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਦੋਸਾਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਾਃ | ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾ ਮਧ੍ਯੇ ਚ ਵਰ੍ਚਃਸ੍ਥਾਨਗਤਾਸ੍ਤ੍ਵਧਃ ||੬|| ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੇਹਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸਰ੍ਵਸਰਂ ਤਥਾ |੭|
तत्र वातश्वयथुररुणः कृष्णो वा मृदुरनवस्थितास्तोदादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; पित्तश्वयथुः पीतः सरक्तो वा मृदुः शीघ्रानुसार्यूषादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; श्लेष्मश्वयथुः पाण्डुः शुक्लो वा स्निग्धः कठिनः शीतो मन्दानुसारी, कण्ड्वादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; सन्निपातश्वयथुः सर्ववर्णवेदनः; विषनिमित्तस्तु गरोपयोगाद्दुष्टतोयसेवनात् प्रकुथितोदकावगाहनात् सविषसत्त्वदिग्धचूर्णेनावचूर्णनाद्वा सविषमूत्रपुरीषशुक्रस्पृष्टानां वा तृणकाष्ठादीनां संस्पर्शनात्, स तु मृदुः क्षिप्रोत्थानोऽवलम्बी चलोऽचलो वा दाहपाकरागप्रायश्च भवति ||५|| भवन्ति चात्र- दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः | पक्वाशयस्था मध्ये च वर्चःस्थानगतास्त्वधः ||६|| कृत्स्नं देहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7-9) · Śloka 9
ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ੇ ਯਃ ਸ ਕਸ੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਗਸ਼੍ਚ ਯਃ ||੭|| ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੇਰਿਸ੍ਟਭੂਤਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਰਿਸਰ੍ਪਤਿ | ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪਿਪਾਸਾ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੋਚਕਃ ||੮|| ਹਿਕ੍ਕਾਤੀਸਾਰਕਾਸਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਨਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸਪਯਨ੍ਤਿ ਹਿ | ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਭੇਸਜਮ੍ ||੯||
श्वयथुर्मध्यदेशे यः स कष्टः सर्वगश्च यः ||७|| अर्धाङ्गेऽरिष्टभूतश्च यश्चोर्ध्वं परिसर्पति | श्वासः पिपासा दौर्बल्यं ज्वरश्च्छर्दिररोचकः ||८|| हिक्कातीसारकासाश्च शूनं सङ्क्षपयन्ति हि | सामान्यतो विशेषाच्च तेषां वक्ष्यामि भेषजम् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10-11) · Śloka 11
ਸ਼ੋਫਿਨਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪਰਿਹਰੇਯੁਰਮ੍ਲਲਵਣਦਧਿਗੁਡਵਸਾਪਯਸ੍ਤੈਲਘਤਪਿਸ੍ਟਮਯਗੁਰੂਣਿ ||੧੦|| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਸ਼੍ਵਯਥੌ ਤ੍ਰੈਵਤਮੇਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਵਾ ਮਾਸਮਰ੍ਧਮਾਸਂ ਵਾ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਕਕਸਾਯਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਵਯਥੌ, ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼੍ਵਯਥੌ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਵਯਥੌ ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਪਾਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰਮ੍ਲਪਾਤ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸਜ੍ਯ ਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਾਚਯਿਤ੍ਵਾ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਵਿਸਨਿਮਿਤ੍ਤੇਸੁ ਕਲ੍ਪੇਸੁ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ||੧੧||
शोफिनः सर्व एव परिहरेयुरम्ललवणदधिगुडवसापयस्तैलघृतपिष्टमयगुरूणि ||१०|| तत्र वातश्वयथौ त्रैवृतमेरण्डतैलं वा मासमर्धमासं वा पाययेत्, न्यग्रोधादिककषायसिद्धं सर्पिः पित्तश्वयथौ, आरग्वधादिसिद्धं सर्पिः श्लेष्मश्वयथौ, सन्निपातश्वयथौ स्नुहीक्षीरपात्रं द्वादशभिरम्लपात्रैः प्रतिसंसृज्य दन्तीद्रवन्तीप्रतीवापं सर्पिः पाचयित्वा पाययेत्, विषनिमित्तेषु कल्पेषु प्रतीकारः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਿਲ੍ਵਕਘਤਚਤੁਰ੍ਥਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯੁਦਰੇਸੁ ਤਤੋਨ੍ਯਤਮਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮਪਹਨ੍ਤਿ, ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਾ ਸੇਵੇਤ, ਨਵਾਯਸਂ ਵਾਹਰਹਰ੍ਮਧੁਨਾ, ਵਿਡਙ੍ਗਾਤਿਵਿਸਾਕੁਟਜਫਲਭਦ੍ਰਦਾਰੁਨਾਗਰਮਰਿਚਚੂਰ੍ਣਂ ਵਾ ਧਰਣਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ, ਤ੍ਰਿਕਟੁਕ੍ਸਾਰਾਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਵਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾਕਸਾਯੇਣ, ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਾ ਤੁਲ੍ਯਕ੍ਸੀਰਂ, ਹਰੀਤਕੀਂ ਵਾ ਤੁਲ੍ਯਗੁਡਾਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਦੇਵਦਾਰੁਸ਼ੁਣ੍ਠੀਂ ਵਾ, ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਂ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਵਰ੍ਸਾਭੂਕਸਾਯਾਨੁਪਾਨਂ ਵਾ, ਤੁਲ੍ਯਗੁਡਂ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਂ ਵਾ, ਵਰ੍ਸਾਭੂਕਸਾਯਂ ਮੂਲਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਸਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਂ ਪਯੋਨੁਪਾਨਮਹਰਹਰ੍ਮਾਸਂ, ਵ੍ਯੋਸਵਰ੍ਸਾਭੂਕਸਾਯਸਿਦ੍ਧੇਨ ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਮੁਦ੍ਗੋਲੁਮ੍ਬਾਨ੍ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਮਯੂਰਕਵਰ੍ਸਾਭੂਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪਿਬੇਤ੍, ਸਹੌਸਧਮੁਰਙ੍ਗੀਮੂਲਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ, ਤ੍ਰਿਕਟੁਕੈਰਣ੍ਡਸ਼੍ਯਾਮਾਮੂਲਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ, ਵਰ੍ਸਾਭੂਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਸਹਾਦੇਵਦਾਰੁਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ, ਤਥਾਲਾਬੂਬਿਭੀਤਕਫਲਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ; ਕ੍ਸਾਰਪਿਪ੍ਪਲੀਮਰਿਚਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਾਨੁਸਿਦ੍ਧੇਨ ਚ ਮੁਦ੍ਗਯੂਸੇਣਾਲਵਣੇਨਾਲ੍ਪਸ੍ਨੇਹੇਨ ਭੋਜਯੇਦ੍ਯਵਾਨ੍ਨਂ ਗੋਧੂਮਾਨ੍ਨਂ ਵਾ; ਵਕ੍ਸਕਾਰ੍ਕਨਕ੍ਤਮਾਲਨਿਮ੍ਬਵਰ੍ਸਾਭੂਕ੍ਵਾਥੈਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸੇਕਃ; ਸਰ੍ਸਪਸੁਵਰ੍ਚਲਾਸੈਨ੍ਧਵਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗੇਸ੍ਟਾਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਦੇਹਃ ਕਾਰ੍ਯਃ; ਯਥਾਦੋਸਂ ਚ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨ੍ਯਜਸ੍ਰਮੁਪਸੇਵੇਤ, ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਨਾਹਾਂਸ਼੍ਚ; ਸਿਰਾਭਿਸ਼੍ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮਵਸੇਚਯੇਦਨ੍ਯਤ੍ਰੋਪਦ੍ਰਵਸ਼ੋਫਾਦਿਤਿ ||੧੨||
अत ऊर्ध्वं सामान्यचिकित्सितमुपदेक्ष्यामः- तिल्वकघृतचतुर्थानि यान्युक्तान्युदरेषु ततोऽन्यतममुपयुज्यमानं श्वयथुमपहन्ति, मूत्रवर्तिक्रियां वा सेवेत, नवायसं वाऽहरहर्मधुना, विडङ्गातिविषाकुटजफलभद्रदारुनागरमरिचचूर्णं वा धरणमुष्णाम्बुना, त्रिकटुक्षारायश्चूर्णानि वा त्रिफलाकषायेण, मूत्रं वा तुल्यक्षीरं, हरीतकीं वा तुल्यगुडामुपयुञ्जीत, देवदारुशुण्ठीं वा, गुग्गुलुं वा मूत्रेण वर्षाभूकषायानुपानं वा, तुल्यगुडं शृङ्गवेरं वा, वर्षाभूकषायं मूलकल्कं वा सशृङ्गवेरं पयोऽनुपानमहरहर्मासं, व्योषवर्षाभूकषायसिद्धेन वा सर्पिषा मुद्गोलुम्बान् भक्षयेत्, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकमयूरकवर्षाभूसिद्धं वा क्षीरं पिबेत्, सहौषधमुरङ्गीमूलसिद्धं वा, त्रिकटुकैरण्डश्यामामूलसिद्धं वा, वर्षाभूशृङ्गवेरसहादेवदारुसिद्धं वा, तथाऽलाबूबिभीतकफलकल्कं वा तण्डुलाम्बुना; क्षारपिप्पलीमरिचशृङ्गवेरानुसिद्धेन च मुद्गयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन भोजयेद्यवान्नं गोधूमान्नं वा; वृक्षकार्कनक्तमालनिम्बवर्षाभूक्वाथैश्च परिषेकः; सर्षपसुवर्चलासैन्धवशार्ङ्गेष्टाभिश्च प्रदेहः कार्यः; यथादोषं च वमनविरेचनास्थापनानि तीक्ष्णान्यजस्रमुपसेवेत, स्नेहस्वेदोपनाहांश्च; सिराभिश्चाभीक्ष्णं शोणितमवसेचयेदन्यत्रोपद्रवशोफादिति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਮਮ੍ਲਂ ਲਵਣਾਨਿ ਮਦ੍ਯਂ ਮਦਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਮਜਾਙ੍ਗਲਂ ਚ | ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਘਤਂ ਤੈਲਪਯੋਗੁਰੂਣਿ ਸ਼ੋਫਂ ਜਿਘਾਂਸੁਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤੁ ||੧੩||
भवति चात्र- पिष्टान्नमम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमजाङ्गलं च | स्त्रियो घृतं तैलपयोगुरूणि शोफं जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ੋਥਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੩||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने शोथचिकित्सितं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ||२३||
🔊 Audio coming soon