Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātaḥ śōphānāṁ cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| ṣaḍvidhō'vayavasamutthaḥ śōphō'bhihitō lakṣaṇataḥ pratīkārataśca; sarvasarastu pañcavidhaḥ, tadyathā- vātapittaślēṣmasannipātaviṣanimittaḥ ||3||
अथातः शोफानां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| षड्विधोऽवयवसमुत्थः शोफोऽभिहितो लक्षणतः प्रतीकारतश्च; सर्वसरस्तु पञ्चविधः, तद्यथा- वातपित्तश्लेष्मसन्निपातविषनिमित्तः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
tatrāpatarpitasyādhvagamanādatimātramabhyavaharatō vā piṣṭānnaharitakaśākalavaṇāni kṣīṇasya vā'timātramamlamupasēvamānasya mr̥tpakvalōṣṭakaṭaśarkarānūpaudakamāṁsasēvanādajīrṇinō vā grāmyadharmasēvanādviruddhāhārasēvanāt vā hastyaśvōṣṭrarathapadātisaṅkṣōbhaṇādayō sitasya dōṣā dhātūn pradūṣya śvayathumāpādayantyakhilē śarīrē ||4||
तत्रापतर्पितस्याध्वगमनादतिमात्रमभ्यवहरतो वा पिष्टान्नहरितकशाकलवणानि क्षीणस्य वाऽतिमात्रमम्लमुपसेवमानस्य मृत्पक्वलोष्टकटशर्करानूपौदकमांससेवनादजीर्णिनो वा ग्राम्यधर्मसेवनाद्विरुद्धाहारसेवनात् वा हस्त्यश्वोष्ट्ररथपदातिसङ्क्षोभणादयो सितस्य दोषा धातून् प्रदूष्य श्वयथुमापादयन्त्यखिले शरीरे ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7
tatra vātaśvayathuraruṇaḥ kr̥ṣṇō vā mr̥duranavasthitāstōdādayaścātra vēdanāviśēṣāḥ; pittaśvayathuḥ pītaḥ saraktō vā mr̥duḥ śīghrānusāryūṣādayaścātra vēdanāviśēṣāḥ; ślēṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklō vā snigdhaḥ kaṭhinaḥ śītō mandānusārī, kaṇḍvādayaścātra vēdanāviśēṣāḥ; sannipātaśvayathuḥ sarvavarṇavēdanaḥ; viṣanimittastu garōpayōgādduṣṭatōyasēvanāt prakuthitōdakāvagāhanāt saviṣasattvadigdhacūrṇēnāvacūrṇanādvā saviṣamūtrapurīṣaśukraspr̥ṣṭānāṁ vā tr̥ṇakāṣṭhādīnāṁ saṁsparśanāt, sa tu mr̥duḥ kṣiprōtthānō'valambī calō'calō vā dāhapākarāgaprāyaśca bhavati ||5|| bhavanti cātra- dōṣāḥ śvayathumūrdhvaṁ hi kurvantyāmāśayasthitāḥ | pakvāśayasthā madhyē ca varcaḥsthānagatāstvadhaḥ ||6|| kr̥tsnaṁ dēhamanuprāptāḥ kuryuḥ sarvasaraṁ tathā |7|
तत्र वातश्वयथुररुणः कृष्णो वा मृदुरनवस्थितास्तोदादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; पित्तश्वयथुः पीतः सरक्तो वा मृदुः शीघ्रानुसार्यूषादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; श्लेष्मश्वयथुः पाण्डुः शुक्लो वा स्निग्धः कठिनः शीतो मन्दानुसारी, कण्ड्वादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; सन्निपातश्वयथुः सर्ववर्णवेदनः; विषनिमित्तस्तु गरोपयोगाद्दुष्टतोयसेवनात् प्रकुथितोदकावगाहनात् सविषसत्त्वदिग्धचूर्णेनावचूर्णनाद्वा सविषमूत्रपुरीषशुक्रस्पृष्टानां वा तृणकाष्ठादीनां संस्पर्शनात्, स तु मृदुः क्षिप्रोत्थानोऽवलम्बी चलोऽचलो वा दाहपाकरागप्रायश्च भवति ||५|| भवन्ति चात्र- दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः | पक्वाशयस्था मध्ये च वर्चःस्थानगतास्त्वधः ||६|| कृत्स्नं देहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7-9) · Śloka 9
śvayathurmadhyadēśē yaḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaśca yaḥ ||7|| ardhāṅgē'riṣṭabhūtaśca yaścōrdhvaṁ parisarpati | śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṁ jvaraścchardirarōcakaḥ ||8|| hikkātīsārakāsāśca śūnaṁ saṅkṣapayanti hi | sāmānyatō viśēṣācca tēṣāṁ vakṣyāmi bhēṣajam ||9||
श्वयथुर्मध्यदेशे यः स कष्टः सर्वगश्च यः ||७|| अर्धाङ्गेऽरिष्टभूतश्च यश्चोर्ध्वं परिसर्पति | श्वासः पिपासा दौर्बल्यं ज्वरश्च्छर्दिररोचकः ||८|| हिक्कातीसारकासाश्च शूनं सङ्क्षपयन्ति हि | सामान्यतो विशेषाच्च तेषां वक्ष्यामि भेषजम् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10-11) · Śloka 11
śōphinaḥ sarva ēva pariharēyuramlalavaṇadadhiguḍavasāpayastailaghr̥tapiṣṭamayagurūṇi ||10|| tatra vātaśvayathau traivr̥tamēraṇḍatailaṁ vā māsamardhamāsaṁ vā pāyayēt, nyagrōdhādikakaṣāyasiddhaṁ sarpiḥ pittaśvayathau, āragvadhādisiddhaṁ sarpiḥ ślēṣmaśvayathau, sannipātaśvayathau snuhīkṣīrapātraṁ dvādaśabhiramlapātraiḥ pratisaṁsr̥jya dantīdravantīpratīvāpaṁ sarpiḥ pācayitvā pāyayēt, viṣanimittēṣu kalpēṣu pratīkāraḥ ||11||
शोफिनः सर्व एव परिहरेयुरम्ललवणदधिगुडवसापयस्तैलघृतपिष्टमयगुरूणि ||१०|| तत्र वातश्वयथौ त्रैवृतमेरण्डतैलं वा मासमर्धमासं वा पाययेत्, न्यग्रोधादिककषायसिद्धं सर्पिः पित्तश्वयथौ, आरग्वधादिसिद्धं सर्पिः श्लेष्मश्वयथौ, सन्निपातश्वयथौ स्नुहीक्षीरपात्रं द्वादशभिरम्लपात्रैः प्रतिसंसृज्य दन्तीद्रवन्तीप्रतीवापं सर्पिः पाचयित्वा पाययेत्, विषनिमित्तेषु कल्पेषु प्रतीकारः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
ata ūrdhvaṁ sāmānyacikitsitamupadēkṣyāmaḥ- tilvakaghr̥tacaturthāni yānyuktānyudarēṣu tatō'nyatamamupayujyamānaṁ śvayathumapahanti, mūtravartikriyāṁ vā sēvēta, navāyasaṁ vā'haraharmadhunā, viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricacūrṇaṁ vā dharaṇamuṣṇāmbunā, trikaṭukṣārāyaścūrṇāni vā triphalākaṣāyēṇa, mūtraṁ vā tulyakṣīraṁ, harītakīṁ vā tulyaguḍāmupayuñjīta, dēvadāruśuṇṭhīṁ vā, gugguluṁ vā mūtrēṇa varṣābhūkaṣāyānupānaṁ vā, tulyaguḍaṁ śr̥ṅgavēraṁ vā, varṣābhūkaṣāyaṁ mūlakalkaṁ vā saśr̥ṅgavēraṁ payō'nupānamaharaharmāsaṁ, vyōṣavarṣābhūkaṣāyasiddhēna vā sarpiṣā mudgōlumbān bhakṣayēt, pippalīpippalīmūlacavyacitrakamayūrakavarṣābhūsiddhaṁ vā kṣīraṁ pibēt, sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddhaṁ vā, trikaṭukairaṇḍaśyāmāmūlasiddhaṁ vā, varṣābhūśr̥ṅgavērasahādēvadārusiddhaṁ vā, tathā'lābūbibhītakaphalakalkaṁ vā taṇḍulāmbunā; kṣārapippalīmaricaśr̥ṅgavērānusiddhēna ca mudgayūṣēṇālavaṇēnālpasnēhēna bhōjayēdyavānnaṁ gōdhūmānnaṁ vā; vr̥kṣakārkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaiśca pariṣēkaḥ; sarṣapasuvarcalāsaindhavaśārṅgēṣṭābhiśca pradēhaḥ kāryaḥ; yathādōṣaṁ ca vamanavirēcanāsthāpanāni tīkṣṇānyajasramupasēvēta, snēhasvēdōpanāhāṁśca; sirābhiścābhīkṣṇaṁ śōṇitamavasēcayēdanyatrōpadravaśōphāditi ||12||
अत ऊर्ध्वं सामान्यचिकित्सितमुपदेक्ष्यामः- तिल्वकघृतचतुर्थानि यान्युक्तान्युदरेषु ततोऽन्यतममुपयुज्यमानं श्वयथुमपहन्ति, मूत्रवर्तिक्रियां वा सेवेत, नवायसं वाऽहरहर्मधुना, विडङ्गातिविषाकुटजफलभद्रदारुनागरमरिचचूर्णं वा धरणमुष्णाम्बुना, त्रिकटुक्षारायश्चूर्णानि वा त्रिफलाकषायेण, मूत्रं वा तुल्यक्षीरं, हरीतकीं वा तुल्यगुडामुपयुञ्जीत, देवदारुशुण्ठीं वा, गुग्गुलुं वा मूत्रेण वर्षाभूकषायानुपानं वा, तुल्यगुडं शृङ्गवेरं वा, वर्षाभूकषायं मूलकल्कं वा सशृङ्गवेरं पयोऽनुपानमहरहर्मासं, व्योषवर्षाभूकषायसिद्धेन वा सर्पिषा मुद्गोलुम्बान् भक्षयेत्, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकमयूरकवर्षाभूसिद्धं वा क्षीरं पिबेत्, सहौषधमुरङ्गीमूलसिद्धं वा, त्रिकटुकैरण्डश्यामामूलसिद्धं वा, वर्षाभूशृङ्गवेरसहादेवदारुसिद्धं वा, तथाऽलाबूबिभीतकफलकल्कं वा तण्डुलाम्बुना; क्षारपिप्पलीमरिचशृङ्गवेरानुसिद्धेन च मुद्गयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन भोजयेद्यवान्नं गोधूमान्नं वा; वृक्षकार्कनक्तमालनिम्बवर्षाभूक्वाथैश्च परिषेकः; सर्षपसुवर्चलासैन्धवशार्ङ्गेष्टाभिश्च प्रदेहः कार्यः; यथादोषं च वमनविरेचनास्थापनानि तीक्ष्णान्यजस्रमुपसेवेत, स्नेहस्वेदोपनाहांश्च; सिराभिश्चाभीक्ष्णं शोणितमवसेचयेदन्यत्रोपद्रवशोफादिति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
bhavati cātra- piṣṭānnamamlaṁ lavaṇāni madyaṁ mr̥daṁ divāsvapnamajāṅgalaṁ ca | striyō ghr̥taṁ tailapayōgurūṇi śōphaṁ jighāṁsuḥ parivarjayēttu ||13||
भवति चात्र- पिष्टान्नमम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमजाङ्गलं च | स्त्रियो घृतं तैलपयोगुरूणि शोफं जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē śōthacikitsitaṁ nāma trayōviṁśō'dhyāyaḥ ||23||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने शोथचिकित्सितं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ||२३||
🔊 Audio coming soon