Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
অথাতো বমনবিরেচনব্যাপচ্চিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১||
যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
বৈদ্যাতুরনিমিত্তং বমনং বিরেচনং চ পঞ্চদশধা ব্যাপদ্যতে |
তত্র বমনস্যাধো গতিরূর্ধ্বং বিরেচনস্যেতি পৃথক্; সামান্যমুভযোঃ- সাবশেষৌষধত্বং, জীর্ণৌষধত্বং, হীনদোষাপহৃতত্বং, বাতশূলম্, অযোগো, অতিযোগো, জীবাদানম্, আধ্মানং, পরিকর্তিকা, পরিস্রাবঃ, প্রবাহিকা, হৃদযোপসরণং, বিবন্ধ, অঙ্গপ্রগ্রহ ইতি ||৩||
View original
अथातो वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
वैद्यातुरनिमित्तं वमनं विरेचनं च पञ्चदशधा व्यापद्यते |
तत्र वमनस्याधो गतिरूर्ध्वं विरेचनस्येति पृथक्; सामान्यमुभयोः- सावशेषौषधत्वं, जीर्णौषधत्वं, हीनदोषापहृतत्वं, वातशूलम्, अयोगो, अतियोगो, जीवादानम्, आध्मानं, परिकर्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणं, विबन्ध, अङ्गप्रग्रह इति ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
তত্র বুভুক্ষাপীডিতস্যাতিতীক্ষণাগ্নের্মৃদুকোষ্ঠস্য চাবতিষ্ঠমানং দুর্বমস্য বা গুণসামান্যভাবাদ্বমনমধো গচ্ছতি, তত্রেপ্সিতানবাপ্তির্দোষোত্ক্লেশশ্চ ; তমাশু স্নেহযিত্বা ভূযস্তীক্ষ্ণতরৈর্বামযেত্ ||৪||
View original
तत्र बुभुक्षापीडितस्यातितीक्षणाग्नेर्मृदुकोष्ठस्य चावतिष्ठमानं दुर्वमस्य वा गुणसामान्यभावाद्वमनमधो गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च ; तमाशु स्नेहयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्वामयेत् ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
অপরিশুদ্ধামাশযস্যোত্ক্লিষ্টশ্লেষ্মণঃ সশেষান্নস্য বাঽহৃদ্যমতিপ্রভূতং বা বিরেচনং পীতমূর্ধ্বং গচ্ছতি, তত্রেপ্সিতানবাপ্তির্দোষোক্লেশশ্চ ; তত্রাশুদ্ধামাশযমুল্বণশ্লেষ্মাণমাশু বামযিত্বা ভূযস্তীক্ষ্ণতরৈর্বিরেচযেত্, আমান্বযে ত্বামবত্ সংবিধানম্, অহৃদ্যেঽতিপ্রভূতে চ হৃদ্যং প্রমাণযুক্তং চ; অত ঊর্ধ্বমুত্তিষ্ঠত্যৌষধে ন তৃতীযং পাযযেত্, ততস্ত্বেনং মধুঘৃতফাণিতযুক্তৈর্লেহৈর্বিরেচযেত্ ||৫||
View original
अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाऽहृद्यमतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोक्लेशश्च ; तत्राशुद्धामाशयमुल्बणश्लेष्माणमाशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्विरेचयेत्, आमान्वये त्वामवत् संविधानम्, अहृद्येऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च; अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत्, ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर्लेहैर्विरेचयेत् ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
দোষবিগ্রথিতমল্পমৌষধমবস্থিতমূর্ধ্বভাগিক্রমধোভাগিকং বা ন স্রংসযতি দোষান্, তত্র তৃষ্ণা পার্শ্বশূলং ছর্দির্মূর্চ্ছা পর্বভেদো হৃল্লাসোঽরতিরুদ্গারাবিশুদ্ধিশ্চ ভবতি; তমুষ্ণাভিরদ্ভিরাশু বামযেদূর্ধ্বভাগিকে, অধোভাগিকেঽপি চ সাবশেষৌষধমতিপ্রধাবিতদোষমতিবলমসম্যগ্বিরিক্তলক্ষণমপ্যেবং বামযেত্ ||৬||
View original
दोषविग्रथितमल्पमौषधमवस्थितमूर्ध्वभागिक्रमधोभागिकं वा न स्रंसयति दोषान्, तत्र तृष्णा पार्श्वशूलं छर्दिर्मूर्च्छा पर्वभेदो हृल्लासोऽरतिरुद्गाराविशुद्धिश्च भवति; तमुष्णाभिरद्भिराशु वामयेदूर्ध्वभागिके, अधोभागिकेऽपि च सावशेषौषधमतिप्रधावितदोषमतिबलमसम्यग्विरिक्तलक्षणमप्येवं वामयेत् ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ক্রূরকোষ্ঠস্যাতিতীক্ষ্ণাগ্নেরল্পমৌষধমল্পগুণং বা ভক্তবত্ পাকমুপৈতি, তত্র সমুদীর্ণা দোষা যথাকালমনির্হ্রীযমাণা ব্যাধিবিভ্রমং বলবিভ্রংশং চাপাদযন্তি, তমনল্পমমন্দমৌষধং চ পাযযেত্ ||৭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्नेरल्पमौषधमल्पगुणं वा भक्तवत् पाकमुपैति, तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्रीयमाणा व्याधिविभ्रमं बलविभ्रंशं चापादयन्ति, तमनल्पममन्दमौषधं च पाययेत् ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
অস্নিগ্ধস্বিন্নেনাল্পগুণং বা ভেষজমুপযুক্তমল্পান্ দোষান্ হন্তি; তত্র বমনে দোষশেষো গৌরবমুত্ক্লেশং হৃদযাবিশুদ্ধিং ব্যাধিবৃদ্ধিং চ করোতি, তত্র তং যথাযোগং পাযযিত্বা বামযেদ্দৃঢতরং; বিরেচনে তু গুদপরিকর্তনমাধ্মানং শিরোগৌরবমনিঃসরণং বা বাযোর্ব্যাধিবৃদ্ধিং চ করোতি; তমুপপাদ্য ভূযঃ স্নেহস্বেদাভ্যাং বিরেচযেদ্দৃঢতরং, দৃঢং বহুপ্রচলিতদোষং বা তৃতীযে দিবসেঽল্পগুণং চেতি ||৮||
View original
अस्निग्धस्विन्नेनाल्पगुणं वा भेषजमुपयुक्तमल्पान् दोषान् हन्ति; तत्र वमने दोषशेषो गौरवमुत्क्लेशं हृदयाविशुद्धिं व्याधिवृद्धिं च करोति, तत्र तं यथायोगं पाययित्वा वामयेद्दृढतरं; विरेचने तु गुदपरिकर्तनमाध्मानं शिरोगौरवमनिःसरणं वा वायोर्व्याधिवृद्धिं च करोति; तमुपपाद्य भूयः स्नेहस्वेदाभ्यां विरेचयेद्दृढतरं, दृढं बहुप्रचलितदोषं वा तृतीये दिवसेऽल्पगुणं चेति ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
অস্নিগ্ধস্বিন্নেন রূক্ষৌষধমুপযুক্তমব্রহ্মচারিণা বা বাযুং কোপযতি, তত্র বাযুঃ প্রকুপিতঃ পার্শ্বপৃষ্ঠশ্রোণিমন্যামর্মশূলং মূর্চ্ছাং ভ্রমং মদং সঞ্জ্ঞানাশং চ করোতি, তং বাতশূলমিত্যাচক্ষতে; তমভ্যজ্য ধান্যস্বেদেন স্বেদযিত্বা যষ্টীমধুকবিপক্বেন তৈলেনানুবাসযেত্ ||৯||
View original
अस्निग्धस्विन्नेन रूक्षौषधमुपयुक्तमब्रह्मचारिणा वा वायुं कोपयति, तत्र वायुः प्रकुपितः पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्यामर्मशूलं मूर्च्छां भ्रमं मदं सञ्ज्ञानाशं च करोति, तं वातशूलमित्याचक्षते; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत् ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
স্নেহস্বেদাভ্যামবিভাবিতশরীরেণাল্পমৌষধমল্পগুণং বা পীতমূর্ধ্বমধো বা নাভ্যেতি দোষাংশ্চোত্ক্লেশ্য তৈঃ সহ বলক্ষযমাপাদযতি, তত্রাধ্মানং হৃদযগ্রহস্তৃষ্ণা মূর্চ্ছা দাহশ্চ ভবতি, তমযোগমিত্যাচক্ষতে; তমাশু বামযেন্মদনফললবণাম্বুভির্বিরেচযেত্তীক্ষ্ণতরৈঃ কষাযৈশ্চ |
দুর্বান্তস্য তু সমুত্ক্লিষ্টা দোষা ব্যাপ্য শরীরং কণ্ডূশ্বযথুকুষ্ঠপিডকাজ্বরাঙ্গমর্দনিস্তোদনানি কুর্বন্তি, ততস্তানশেষান্মহৌষধেনাপহরেত্ |
অস্নিগ্ধস্বিন্নস্য দুর্বিরিক্তস্যাধোনাভেঃ স্তব্ধপূর্ণোদরতা শূলং বাতপুরীষসঙ্গঃ কণ্ডূমণ্ডলপ্রাদুর্ভাবো বা ভবতি, তমাস্থাপ্য পুনঃ সংস্নেহ্য বিরেচযেত্তীক্ষ্ণেন |
নাতিপ্রবর্তমানে তিষ্ঠতি বা দুষ্টসংশোধনে তত্সন্তেজনার্থমুষ্ণোদকং পাযযেত্, পাণিতাপৈশ্চ পার্শ্বোদরমুপস্বেদযেত্, ততঃ প্রবর্তন্তে দোষাঃ |
অনুপ্রবৃত্তে চাল্পদোষে জীর্ণৌষধং বহুদোষমহঃশেষং বলং চাবেক্ষ্য ভূযো মাত্রাং বিদধ্যাত্ |
অপ্রবৃত্তদোষং দশরাত্রাদূর্ধ্বমুপসংস্কৃতদেহং স্নেহস্বেদাভ্যাং ভূযঃ শোধযেত্ |
দুর্বিরেচ্যমাস্থাপ্য পুনঃ সংস্নেহ্য বিরেচযেত্ |
হ্রীভযলোভৈর্বেগাঘাতশীলাঃ প্রাযশঃ স্ত্রিযো রাজসমীপস্থা বণিজঃ শ্রোত্রিযাশ্চ ভবন্তি, তস্মাদেতে দুর্বিরেচ্যাঃ, বহুবাতত্বাত্; অত এব তানতিস্নিগ্ধান্ স্বেদোপপন্নাঞ্ শোধযেত্ ||১০||
View original
स्नेहस्वेदाभ्यामविभावितशरीरेणाल्पमौषधमल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति, तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति, तमयोगमित्याचक्षते; तमाशु वामयेन्मदनफललवणाम्बुभिर्विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च |
दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति, ततस्तानशेषान्महौषधेनापहरेत् |
अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्धपूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति, तमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन |
नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्सन्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत्, पाणितापैश्च पार्श्वोदरमुपस्वेदयेत्, ततः प्रवर्तन्ते दोषाः |
अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषमहःशेषं बलं चावेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात् |
अप्रवृत्तदोषं दशरात्रादूर्ध्वमुपसंस्कृतदेहं स्नेहस्वेदाभ्यां भूयः शोधयेत् |
दुर्विरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत् |
ह्रीभयलोभैर्वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजः श्रोत्रियाश्च भवन्ति, तस्मादेते दुर्विरेच्याः, बहुवातत्वात्; अत एव तानतिस्निग्धान् स्वेदोपपन्नाञ् शोधयेत् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
স্নিগ্ধস্বিন্নস্যাতিমাত্রমতিমৃদুকোষ্ঠস্য বাঽতিতীক্ষ্ণমধিকং বা দত্তমৌষধমতিযোগং কুর্যাত্ |
তত্র বমনাতিযোগে পিত্তাতিপ্রবৃত্তির্বলবিস্রংসো বাতকোপশ্চ বলবান্ ভবতি, তং ঘৃতেনাভ্যজ্যাবগাহ্য শীতাস্বপ্সু শর্করামধুমিশ্রৈর্লেহৈরুপচরেদ্যথাস্বং; বিরেচনাতিযোগে কফস্যাতিপ্রবৃত্তিরুত্তরকালং চ সরক্তস্য, তত্রাপি বলবিস্রংসো বাতকোপশ্চ বলবান্ ভবতি, তমতিশীতাম্বুভিঃ পরিষিচ্যাবগাহ্য বা শীতৈস্তণ্ডুলাম্বুভির্মধুমিশ্রৈশ্ছর্দযেত্, পিচ্ছাবস্তিং চাস্মৈ দদ্যাত্, ক্ষীরসর্পিষা চৈনমনুবাসযেত্, প্রিযঙ্গ্বাদিং চাস্মৈ তণ্ডুলাম্বুনা পাতুং প্রযচ্ছেত্, ক্ষীররসযোশ্চান্যতরেণ ভোজযেত্ ||১১||
View original
स्निग्धस्विन्नस्यातिमात्रमतिमृदुकोष्ठस्य वाऽतितीक्ष्णमधिकं वा दत्तमौषधमतियोगं कुर्यात् |
तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिर्बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्वप्सु शर्करामधुमिश्रैर्लेहैरुपचरेद्यथास्वं; विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिरुत्तरकालं च सरक्तस्य, तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तमतिशीताम्बुभिः परिषिच्यावगाह्य वा शीतैस्तण्डुलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत्, पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यात्, क्षीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत्, प्रियङ्ग्वादिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातुं प्रयच्छेत्, क्षीररसयोश्चान्यतरेण भोजयेत् ||११||
Adhikarana 10 (12-14) · Śloka 14
তস্মিন্নেব বমনাতিযোগে প্রবৃদ্ধে শোণিতং ষ্ঠীবতি র্ছ্দযতি বা, তত্র জিহ্বানিঃসরণমপসরণমক্ষ্ণোর্ব্যাবৃত্তির্হনুসংহননং তৃষ্ণা হিক্কা জ্বরো বৈসঞ্জ্ঞ্যমিত্যুপদ্রবা ভবন্তি; তমজাসৃক্চন্দনোশীরাঞ্জনলাজচূর্ণৈঃ সশর্করোদকৈর্মন্থং পাযযেত্, ফলরসৈর্বা সঘৃতক্ষৌদ্রশর্করৈঃ শুঙ্গাভির্বা বটাদীনাং পেযাং সিদ্ধাং সক্ষৌদ্রাং বর্চোগ্রাহিভির্বা, পযসা জাঙ্গলরসেন বা ভোজযেত্, অতিস্রুতশোণিতবিধানেনোপচরেত্; জিহ্বামতিসর্পিতাং কটুকলবণচূর্ণপ্রঘৃষ্টাং তিলদ্রাক্ষাপ্রলিপ্তাং বাঽন্তঃ পীডযেত্, অন্তঃপ্রবিষ্টাযামম্লমন্যে তস্য পুরস্তাত্ খাদযেযুঃ; ব্যাবৃত্তে চাক্ষিণী ঘৃতাভ্যক্তে পীডযেত্, হনুসংহননে বাতশ্লেষ্মহরং নস্যং স্বেদাংশ্চ বিদধ্যাত্, তৃষ্ণাদিষু চ যথাস্বং প্রতিকুর্বীত, বিসঞ্জ্ঞে বেণুবীণাগীতস্বনং শ্রাবযেত্ ||১২||
বিরেচনাতিযোগে চ সচন্দ্রকং সলিলমধঃ স্রবতি ততো মাংসধাবনপ্রকাশমুত্তরকালং জীবশোণিতং চ, ততো গুদনিঃসরণং বেপথুর্বমনাতিযোগোপদ্রবাশ্চাস্য ভবন্তি; তমপি নিঃস্রুতশোণিতবিধানেনোপচরেত্, নিঃসর্পিতগুদস্য গুদমভ্যজ্য পরিস্বেদ্যান্তঃ পীডযেত্ ক্ষুদ্ররোগচিকিত্সিতং বা বীক্ষেত, বেপথৌ বাতব্যাধিবিধানং কুর্বীত, জিহ্বানিঃসরণাদিষূক্তঃ প্রতীকারঃ, অতিপ্রবৃত্তে বা জীবশোণিতে কাশ্মরীফলবদরীদূর্বোশীরৈঃ শৃতেন পযসা ঘৃতমণ্ডাঞ্জনযুক্তেন সুশীতেনাস্থাপযেত্, ন্যগ্রোধাদিকষাযেক্ষুরসঘৃতশোণিতসংসৃষ্টৈশ্চৈনং বস্তিভিরুপাচরেত্, শোণিতষ্ঠীবনে রক্তপিত্তরক্তাতীসারক্রিযাশ্চাস্য বিদধ্যাত্, ন্যগ্রোধাদিং চাস্য বিদধ্যাত্ পানভোজনেষু ||১৩||
জীবশোণিতরক্তপিত্তযোশ্চ জিজ্ঞাসার্থং তস্মিন্ পিচুং প্লোতং বা ক্ষিপেত্, যদ্যুষ্ণোদকপ্রক্ষালিতমপি বস্ত্রং রঞ্জযতি তজ্জীবশোণিতমবগন্তব্যং; সভক্তং চ শুনে দদ্যাচ্ছক্তুসম্মিশ্রং বা, স যদ্যুপভুঞ্জীত তজ্জীবশোণিতমবগন্তব্যম্; অন্যথা রক্তপিত্তমিতি ||১৪||
View original
तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितं ष्ठीवति र्छ्दयति वा, तत्र जिह्वानिःसरणमपसरणमक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहननं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसञ्ज्ञ्यमित्युपद्रवा भवन्ति; तमजासृक्चन्दनोशीराञ्जनलाजचूर्णैः सशर्करोदकैर्मन्थं पाययेत्, फलरसैर्वा सघृतक्षौद्रशर्करैः शुङ्गाभिर्वा वटादीनां पेयां सिद्धां सक्षौद्रां वर्चोग्राहिभिर्वा, पयसा जाङ्गलरसेन वा भोजयेत्, अतिस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्; जिह्वामतिसर्पितां कटुकलवणचूर्णप्रघृष्टां तिलद्राक्षाप्रलिप्तां वाऽन्तः पीडयेत्, अन्तःप्रविष्टायामम्लमन्ये तस्य पुरस्तात् खादयेयुः; व्यावृत्ते चाक्षिणी घृताभ्यक्ते पीडयेत्, हनुसंहनने वातश्लेष्महरं नस्यं स्वेदांश्च विदध्यात्, तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत, विसञ्ज्ञे वेणुवीणागीतस्वनं श्रावयेत् ||१२||
विरेचनातियोगे च सचन्द्रकं सलिलमधः स्रवति ततो मांसधावनप्रकाशमुत्तरकालं जीवशोणितं च, ततो गुदनिःसरणं वेपथुर्वमनातियोगोपद्रवाश्चास्य भवन्ति; तमपि निःस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्, निःसर्पितगुदस्य गुदमभ्यज्य परिस्वेद्यान्तः पीडयेत् क्षुद्ररोगचिकित्सितं वा वीक्षेत, वेपथौ वातव्याधिविधानं कुर्वीत, जिह्वानिःसरणादिषूक्तः प्रतीकारः, अतिप्रवृत्ते वा जीवशोणिते काश्मरीफलबदरीदूर्वोशीरैः शृतेन पयसा घृतमण्डाञ्जनयुक्तेन सुशीतेनास्थापयेत्, न्यग्रोधादिकषायेक्षुरसघृतशोणितसंसृष्टैश्चैनं बस्तिभिरुपाचरेत्, शोणितष्ठीवने रक्तपित्तरक्तातीसारक्रियाश्चास्य विदध्यात्, न्यग्रोधादिं चास्य विदध्यात् पानभोजनेषु ||१३||
जीवशोणितरक्तपित्तयोश्च जिज्ञासार्थं तस्मिन् पिचुं प्लोतं वा क्षिपेत्, यद्युष्णोदकप्रक्षालितमपि वस्त्रं रञ्जयति तज्जीवशोणितमवगन्तव्यं; सभक्तं च शुने दद्याच्छक्तुसम्मिश्रं वा, स यद्युपभुञ्जीत तज्जीवशोणितमवगन्तव्यम्; अन्यथा रक्तपित्तमिति ||१४||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
সশেষান্নেন বহুদোষেণ রূক্ষেণানিলপ্রাযকোষ্ঠেনানুষ্ণমস্নিগ্ধং বা পীতমৌষধমাধ্মাপযতি, তত্রানিলমূত্রপুরীষসঙ্গঃ সমুন্নদ্ধোদরতা পার্শ্বভঙ্গো গুদবস্তিনিস্তোদনং ভক্তারুচিশ্চ ভবতি, তং চাধ্মানমিত্যাচক্ষতে; তমুপস্বেদ্যানাহবর্তিদীপনবস্তিক্রিযাভিরুপচরেত্ ||১৫||
View original
सशेषान्नेन बहुदोषेण रूक्षेणानिलप्रायकोष्ठेनानुष्णमस्निग्धं वा पीतमौषधमाध्मापयति, तत्रानिलमूत्रपुरीषसङ्गः समुन्नद्धोदरता पार्श्वभङ्गो गुदबस्तिनिस्तोदनं भक्तारुचिश्च भवति, तं चाध्मानमित्याचक्षते; तमुपस्वेद्यानाहवर्तिदीपनबस्तिक्रियाभिरुपचरेत् ||१५||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ক্ষামেণাতিমৃদুকোষ্ঠেন মন্দাগ্নিনা রূক্ষেণ বাঽতিতীক্ষ্ণোষ্ণাতিলবণমতিরূক্ষং বা পীতমৌষধং পিত্তানিলৌ প্রদূষ্য পরিকর্তিকামাপাদযতি, তত্র গুদনাভিমেঢ্রবস্তিশিরঃসু সদাহং পরিকর্তনমনিলসঙ্গো বাযুবিষ্টম্ভো ভক্তারুচিশ্চ ভবতি; তত্র পিচ্ছাবস্তির্যষ্টীমধুককৃষ্ণতিলকল্কমধুঘৃতযুক্তঃ, শীতাম্বুপরিষিক্তং চৈনং পযসা ভুক্তবন্তং ঘৃতমণ্ডেন যষ্টীমধুকসিদ্ধেন তৈলেন বাঽনুবাসযেত্ ||১৬||
View original
क्षामेणातिमृदुकोष्ठेन मन्दाग्निना रूक्षेण वाऽतितीक्ष्णोष्णातिलवणमतिरूक्षं वा पीतमौषधं पित्तानिलौ प्रदूष्य परिकर्तिकामापादयति, तत्र गुदनाभिमेढ्रबस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविष्टम्भो भक्तारुचिश्च भवति; तत्र पिच्छाबस्तिर्यष्टीमधुककृष्णतिलकल्कमधुघृतयुक्तः, शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकसिद्धेन तैलेन वाऽनुवासयेत् ||१६||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ক্রূরকোষ্ঠস্যাতিপ্রভূতদোষস্য মৃদ্বৌষধমবচারিতং সমুত্ক্লিশ্য দোষান্ন নিঃশেষানপহরতি, ততস্তে দোষাঃ পরিস্রাবমাপাদযন্তি, তত্র দৌর্বল্যোদরবিষ্টম্ভারুচিগাত্রসদনানি ভবন্তি, সবেদনৌ চাস্য পিত্তশ্লেষ্মাণৌ পরিস্রবতঃ, তং পরিস্রাবমিত্যাচক্ষতে; তমজকর্ণধবতিনিশপলাশবলাকষাযৈর্মধুসংযুক্তৈরাস্থাপযেত্, উপশান্তদোষং স্নিগ্ধং চ ভূযঃ সংশোধযেত্ ||১৭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातिप्रभूतदोषस्य मृद्वौषधमवचारितं समुत्क्लिश्य दोषान्न निःशेषानपहरति, ततस्ते दोषाः परिस्रावमापादयन्ति, तत्र दौर्बल्योदरविष्टम्भारुचिगात्रसदनानि भवन्ति, सवेदनौ चास्य पित्तश्लेष्माणौ परिस्रवतः, तं परिस्रावमित्याचक्षते; तमजकर्णधवतिनिशपलाशबलाकषायैर्मधुसंयुक्तैरास्थापयेत्, उपशान्तदोषं स्निग्धं च भूयः संशोधयेत् ||१७||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
অতিরূক্ষেঽতিস্নিগ্ধে বা ভেষজমবচারিতমপ্রাপ্তং বাতবর্চ উদীরযতি বেগাঘাতেন বা, তদা প্রবাহিকা ভবতি; তত্র সবাতং সদাহং সশূলং গুরু পিচ্ছিলং শ্বেতং কৃষ্ণং সরক্তং বা ভৃশং প্রবাহমাণঃ কফমুপবিশতি; তাং পরিস্রাববিধানেনোপচরেত্ ||১৮||
View original
अतिरूक्षेऽतिस्निग्धे वा भेषजमवचारितमप्राप्तं वातवर्च उदीरयति वेगाघातेन वा, तदा प्रवाहिका भवति; तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति; तां परिस्रावविधानेनोपचरेत् ||१८||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
যস্তূর্ধ্বমধো বা ভেষজবেগং প্রবৃত্তমজ্ঞত্বাদ্বিনিহন্তি তস্যোপসরণং হৃদি কুর্বন্তি দোষাঃ, তত্র প্রধানমর্মসন্তাপাদ্বেদনাভিরত্যর্থং পীড্যমানো দন্তান্ কিটকিটাযতে উদ্গতাক্ষো জিহ্বাং খাদতি প্রতাম্যত্যচেতাশ্চ ভবতি, তং পরিবর্জযন্তি মূর্খাঃ; তমভ্যজ্য ধান্যস্বেদেন স্বেদযেত্, যষ্টিমধুকসিদ্ধেন চ তৈলেনানুবাসযেত্, শিরোবিরেচনং চাস্মৈ তীক্ষ্ণং বিদধ্যাত্, ততো যষ্টিমধুকমিশ্রেণ তণ্ডুলাম্বুনা ছর্দযেত্, যথাদোষোচ্ছ্রাযেণ চৈনং বস্তিভিরুপাচরেত্ ||১৯||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगं प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसरणं हृदि कुर्वन्ति दोषाः, तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिरत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् किटकिटायते उद्गताक्षो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्च भवति, तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयेत्, यष्टिमधुकसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत्, शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णं विदध्यात्, ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना छर्दयेत्, यथादोषोच्छ्रायेण चैनं बस्तिभिरुपाचरेत् ||१९||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
যস্তূর্ধ্বমধো বা প্রবৃত্তদোষঃ শীতাগারমুদকমনিলমন্যদ্বা সেবেত, তস্য দোষাঃ স্রোতঃস্ববলীযমানা ঘনীভাবমাপন্না বাতমূত্রশকৃদ্গ্রহমাপাদ্য বিবধ্যন্তে , তস্যাটোপো দাহো জ্বরো বেদনাশ্চ তীব্রা ভবন্তি; তমাশু বামযিত্বা প্রাপ্তকালাং ক্রিযাং কুর্বীত; অধোভাগে ত্বধোভাগদোষহরদ্রব্যং সৈন্ধবাম্লমূত্রসংসৃষ্টং বিরেচনায পাযযেত্, আস্থাপনমনুবাসনং চ যথাদোষং বিদধ্যাত্, যথাদোষমাহারক্রমং চ; উভযতোভাগে তূপদ্রববিশেষান্ যথাস্বং প্রতিকুর্বীত ||২০||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत, तस्य दोषाः स्रोतःस्ववलीयमाना घनीभावमापन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विबध्यन्ते , तस्याटोपो दाहो ज्वरो वेदनाश्च तीव्रा भवन्ति; तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालां क्रियां कुर्वीत; अधोभागे त्वधोभागदोषहरद्रव्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेचनाय पाययेत्, आस्थापनमनुवासनं च यथादोषं विदध्यात्, यथादोषमाहारक्रमं च; उभयतोभागे तूपद्रवविशेषान् यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||२०||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
যা তু বিরেচনে গুদপরিকর্তিকা তদ্বমনে কণ্ঠক্ষণনং, যদধঃ পরিস্রবণং স ঊর্ধ্বভাগে শ্লেষ্মপ্রসেকঃ, যা ত্বধঃ প্রবাহিকা সা তূর্ধ্বং শুষ্কোদ্গারা ইতি ||২১||
View original
या तु विरेचने गुदपरिकर्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनं, यदधः परिस्रवणं स ऊर्ध्वभागे श्लेष्मप्रसेकः, या त्वधः प्रवाहिका सा तूर्ध्वं शुष्कोद्गारा इति ||२१||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
ভবতি চাত্র- যাস্ত্বেতা ব্যাপদঃ প্রোক্তা দশ পঞ্চ চ তত্ত্বতঃ |
এতা বিরেকাতিযোগদুর্যোগাযোগজাঃ স্মৃতাঃ ||২২||
View original
भवति चात्र- यास्त्वेता व्यापदः प्रोक्ता दश पञ्च च तत्त्वतः |
एता विरेकातियोगदुर्योगायोगजाः स्मृताः ||२२||
Adhikarana puShpikA · Śloka 34
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং চিকিত্সাস্থানে বমনবিরেচনব্যাপচ্চিকিত্সিতং নাম চতুস্ত্রিংশোঽধ্যাযঃ ||৩৪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ||३४||