16. vidradhicikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

अथातो विद्रधीनां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| उक्ता विद्रधयः षड्ये तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः | शेषेष्वामेषु कर्तव्या त्वरितं शोफवत् क्रिया ||३||

Adhikarana 2 (4-9) · Śloka 9

वातघ्नमूलकल्कैस्तु घृततैलवसायुतैः | सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ ||४|| सानूपौदकमांसस्तु काकोल्यादिः सतर्पणः | स्नेहाम्लसिद्धो लवणः प्रयोज्यश्चोपनाहने ||५|| वेशवारैः सकृशरैः पयोभिः पायसैस्तथा | स्वेदयेत् सततं चापि निर्हरेच्चापि शोणितम् ||६|| स चेदेवमुपक्रान्तः पाकायाभिमुखो यदि | तं पाचयित्वा शस्त्रेण भिन्द्याद्भिन्नं च शोधयेत् ||७|| पञ्चमूलकषायेण प्रक्षाल्य लवणोत्तरैः | तैलैर्भद्रादिमधुकसंयुक्तैः प्रतिपूरयेत् ||८|| वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च | पृथक्पर्ण्यादिसिद्धेन त्रैवृतेन च रोपयेत् ||९||

Adhikarana 3 (10-15) · Śloka 16

पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः | प्रदिह्यात् क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः ||१०|| पाक्यैः शीतकषायैर्वा क्षीरैरिक्षुरसैस्तथा | जीवनीयघृतैर्वाऽपि सेचयेर्च्छ्करायुतैः ||११|| त्रिवृद्धरीतकीनां च चूर्णं लिह्यान्मधुद्रवम् | जलौकोभिर्हरेच्चासृक् पक्वं चापाट्य बुद्धिमान् ||१२|| क्षीरवृक्षकषायेण प्रक्षाल्यौदकजेन वा | तिलैः सयष्टीमधुकैः सक्षौद्रैः सर्पिषा युतैः ||१३|| उपदिह्य प्रतनुना वाससा वेष्टयेद्व्रणम् | प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ||१४|| सहरिद्रैः कृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम् | क्षीरशुक्लापृथक्पर्णीसमङ्गारोध्रचन्दनैः ||१५|| न्यग्रोधादिप्रवालेषु तेषां त्वक्ष्वथवा कृतम् |१६|

Adhikarana 4 (16-21) · Śloka 22

नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च ||१६|| सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा | द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी ||१७|| प्रियङ्गुः कुशमूलं च निचुलस्य त्वगेव च | मञ्जिष्ठाचन्दनोशीरमुत्पलं सारिवे त्रिवृत् ||१८|| एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् | दुष्टव्रणप्रशमनं नाडीव्रणविशोधनम् ||१९|| सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिदं शुभम् | दुष्टव्रणाश्च ये केचिद्ये चोत्सृष्टक्रिया व्रणाः ||२०|| नाड्यो गम्भीरिका याश्च सद्यश्छिन्नास्तथैव च | अग्निक्षारकृताश्चैव ये व्रणा दारुणा अपि ||२१|| करञ्जाद्येन हविषा प्रशाम्यन्ति न संशयः |२२|

Adhikarana 5 (22-33) · Śloka 33

इष्टकासिकतालोष्टगोशकृत्तुषपांशुभिः ||२२|| मूत्रैरुष्णैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्रधिम् | कषायपानैर्वमनैरालेपैरुपनाहनैः ||२३|| हरेद्दोषानभीक्ष्णं चाप्यलाब्वाऽसृक् तथैव च | आरग्वधकषायेण पक्वं चापाट्य धावयेत् ||२४|| हरिद्रात्रिवृताशक्तुतिलैर्मधुसमायुतैः | पूरयित्वा व्रणं सम्यग्बध्नीयात् कीर्तितं यथा ||२५|| ततः कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामार्कतिल्वकैः | कुर्यात्तैलं सगोमूत्रं हितं तत्र ससैन्धवम् ||२६|| पित्तविद्रधिवत् सर्वाः क्रिया निरवशेषतः | विद्रध्योः कुशलः कुर्याद्रक्तागन्तुनिमित्तयोः ||२७|| वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते | ऊषकादिप्रतीवापं पिबेत् सुखकरं नरः ||२८|| अनयोर्वर्गयोः सिद्धं सर्पिर्वैरेचनेन च | अचिराद्विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितम् ||२९|| एभिरेव गणैश्चापि संसिद्धं स्नेहसंयुतम् | कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथैवाप्यनुवासनम् ||३०|| पानालेपनभोज्येषु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा | दत्तावापो यथादोषमपक्वं हन्ति विद्रधिम् ||३१|| तोयधान्याम्लमूत्रैस्तु पेयो वाऽपि सुरादिभिः | यथादोषगणक्वाथैः पिबेद्वाऽपि शिलाजतु ||३२|| प्रधानं गुग्गुलं चापि शुण्ठीं च सुरदारु च | स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च सदा चाप्यनुलोमनम् ||३३||

Adhikarana 6 (34) · Śloka 34

यथोद्दिष्टां सिरां विध्येत् कफजे विद्रधौ भिषक् | रक्तपित्तानिलोत्थेषु केचिद्बाहौ वदन्ति तु ||३४||

Adhikarana 7 (35-37) · Śloka 38

पक्वं वा बहिरुन्नद्धं भित्त्वा व्रणवदाचरेत् | स्रुतेषूर्ध्वमधो वाऽपि मैरेयाम्लसुरासवैः ||३५|| पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा | शिग्रुमूलजले सिद्धं ससिद्धार्थकमोदनम् ||३६|| यवकोलकुलत्थानां यूषैर्भुञ्जीत मानवः | प्रातः प्रातश्च सेवेत मात्रया तैल्वकं घृतम् ||३७|| त्रिवृतादिगणक्वाथसिद्धं वाऽप्युपशान्तये |३८|

Adhikarana 8 (38) · Śloka 39

नोपगच्छेद्यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक् ||३८|| पर्यागते विद्रधौ तु सिद्धिर्नैकान्तिकी स्मृता |३९|

Adhikarana 9 (39-43) · Śloka 43

प्रत्याख्याय तु कुर्वीत मज्जजाते तु विद्रधौ ||३९|| स्नेहस्वेदोपपन्नानां कुर्याद्रक्तावसेचनम् | विद्रध्युक्तां क्रियां कुर्यात् पक्वे वाऽस्थि तु भेदयेत् ||४०|| निःशल्यमथ विज्ञाय कर्तव्यं व्रणशोधनम् | धावेत्तिक्तकषायेण तिक्तं सर्पिस्तथा हितम् ||४१|| यदि मज्जपरिस्रावो न निवर्तेत देहिनः | कुर्यात् संशोधनीयानि कषायादीनि बुद्धिमान् ||४२|| प्रियङ्गुधातकीरोध्रकट्फलं तिनिसैन्धवम् | एतैस्तैलं विपक्तव्यं विद्रधिव्रणरोपणम् ||४३||

Adhikarana puShpikA · Śloka 16

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विद्रधिचिकित्सितं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||