Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ വിദ്രധീനാം ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨|| ഉക്താ വിദ്രധയഃ ഷഡ്യേ തേഷ്വസാധ്യസ്തു സര്വജഃ | ശേഷേഷ്വാമേഷു കര്തവ്യാ ത്വരിതം ശോഫവത് ക്രിയാ ||൩||
अथातो विद्रधीनां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| उक्ता विद्रधयः षड्ये तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः | शेषेष्वामेषु कर्तव्या त्वरितं शोफवत् क्रिया ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4-9) · Śloka 9
വാതഘ്നമൂലകല്കൈസ്തു ഘൃതതൈലവസായുതൈഃ | സുഖോഷ്ണോ ബഹലോ ലേപഃ പ്രയോജ്യോ വാതവിദ്രധൌ ||൪|| സാനൂപൌദകമാംസസ്തു കാകോല്യാദിഃ സതര്പണഃ | സ്നേഹാമ്ലസിദ്ധോ ലവണഃ പ്രയോജ്യശ്ചോപനാഹനേ ||൫|| വേശവാരൈഃ സകൃശരൈഃ പയോഭിഃ പായസൈസ്തഥാ | സ്വേദയേത് സതതം ചാപി നിര്ഹരേച്ചാപി ശോണിതമ് ||൬|| സ ചേദേവമുപക്രാന്തഃ പാകായാഭിമുഖോ യദി | തം പാചയിത്വാ ശസ്ത്രേണ ഭിന്ദ്യാദ്ഭിന്നം ച ശോധയേത് ||൭|| പഞ്ചമൂലകഷായേണ പ്രക്ഷാല്യ ലവണോത്തരൈഃ | തൈലൈര്ഭദ്രാദിമധുകസംയുക്തൈഃ പ്രതിപൂരയേത് ||൮|| വൈരേചനികയുക്തേന ത്രൈവൃതേന വിശോധ്യ ച | പൃഥക്പര്ണ്യാദിസിദ്ധേന ത്രൈവൃതേന ച രോപയേത് ||൯||
वातघ्नमूलकल्कैस्तु घृततैलवसायुतैः | सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ ||४|| सानूपौदकमांसस्तु काकोल्यादिः सतर्पणः | स्नेहाम्लसिद्धो लवणः प्रयोज्यश्चोपनाहने ||५|| वेशवारैः सकृशरैः पयोभिः पायसैस्तथा | स्वेदयेत् सततं चापि निर्हरेच्चापि शोणितम् ||६|| स चेदेवमुपक्रान्तः पाकायाभिमुखो यदि | तं पाचयित्वा शस्त्रेण भिन्द्याद्भिन्नं च शोधयेत् ||७|| पञ्चमूलकषायेण प्रक्षाल्य लवणोत्तरैः | तैलैर्भद्रादिमधुकसंयुक्तैः प्रतिपूरयेत् ||८|| वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च | पृथक्पर्ण्यादिसिद्धेन त्रैवृतेन च रोपयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (10-15) · Śloka 16
പൈത്തികം ശര്കരാലാജാമധുകൈഃ സാരിവായുതൈഃ | പ്രദിഹ്യാത് ക്ഷീരപിഷ്ടൈര്വാ പയസ്യോശീരചന്ദനൈഃ ||൧൦|| പാക്യൈഃ ശീതകഷായൈര്വാ ക്ഷീരൈരിക്ഷുരസൈസ്തഥാ | ജീവനീയഘൃതൈര്വാऽപി സേചയേര്ച്ഛ്കരായുതൈഃ ||൧൧|| ത്രിവൃദ്ധരീതകീനാം ച ചൂര്ണം ലിഹ്യാന്മധുദ്രവമ് | ജലൌകോഭിര്ഹരേച്ചാസൃക് പക്വം ചാപാട്യ ബുദ്ധിമാന് ||൧൨|| ക്ഷീരവൃക്ഷകഷായേണ പ്രക്ഷാല്യൌദകജേന വാ | തിലൈഃ സയഷ്ടീമധുകൈഃ സക്ഷൌദ്രൈഃ സര്പിഷാ യുതൈഃ ||൧൩|| ഉപദിഹ്യ പ്രതനുനാ വാസസാ വേഷ്ടയേദ്വ്രണമ് | പ്രപൌണ്ഡരീകമഞ്ജിഷ്ഠാമധുകോശീരപദ്മകൈഃ ||൧൪|| സഹരിദ്രൈഃ കൃതം സര്പിഃ സക്ഷീരം വ്രണരോപണമ് | ക്ഷീരശുക്ലാപൃഥക്പര്ണീസമങ്ഗാരോധ്രചന്ദനൈഃ ||൧൫|| ന്യഗ്രോധാദിപ്രവാലേഷു തേഷാം ത്വക്ഷ്വഥവാ കൃതമ് |൧൬|
पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः | प्रदिह्यात् क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः ||१०|| पाक्यैः शीतकषायैर्वा क्षीरैरिक्षुरसैस्तथा | जीवनीयघृतैर्वाऽपि सेचयेर्च्छ्करायुतैः ||११|| त्रिवृद्धरीतकीनां च चूर्णं लिह्यान्मधुद्रवम् | जलौकोभिर्हरेच्चासृक् पक्वं चापाट्य बुद्धिमान् ||१२|| क्षीरवृक्षकषायेण प्रक्षाल्यौदकजेन वा | तिलैः सयष्टीमधुकैः सक्षौद्रैः सर्पिषा युतैः ||१३|| उपदिह्य प्रतनुना वाससा वेष्टयेद्व्रणम् | प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ||१४|| सहरिद्रैः कृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम् | क्षीरशुक्लापृथक्पर्णीसमङ्गारोध्रचन्दनैः ||१५|| न्यग्रोधादिप्रवालेषु तेषां त्वक्ष्वथवा कृतम् |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (16-21) · Śloka 22
നക്തമാലസ്യ പത്രാണി തരുണാനി ഫലാനി ച ||൧൬|| സുമനായാശ്ച പത്രാണി പടോലാരിഷ്ടയോസ്തഥാ | ദ്വേ ഹരിദ്രേ മധൂച്ഛിഷ്ടം മധുകം തിക്തരോഹിണീ ||൧൭|| പ്രിയങ്ഗുഃ കുശമൂലം ച നിചുലസ്യ ത്വഗേവ ച | മഞ്ജിഷ്ഠാചന്ദനോശീരമുത്പലം സാരിവേ ത്രിവൃത് ||൧൮|| ഏതേഷാം കാര്ഷികൈര്ഭാഗൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത് | ദുഷ്ടവ്രണപ്രശമനം നാഡീവ്രണവിശോധനമ് ||൧൯|| സദ്യശ്ഛിന്നവ്രണാനാം ച കരഞ്ജാദ്യമിദം ശുഭമ് | ദുഷ്ടവ്രണാശ്ച യേ കേചിദ്യേ ചോത്സൃഷ്ടക്രിയാ വ്രണാഃ ||൨൦|| നാഡ്യോ ഗമ്ഭീരികാ യാശ്ച സദ്യശ്ഛിന്നാസ്തഥൈവ ച | അഗ്നിക്ഷാരകൃതാശ്ചൈവ യേ വ്രണാ ദാരുണാ അപി ||൨൧|| കരഞ്ജാദ്യേന ഹവിഷാ പ്രശാമ്യന്തി ന സംശയഃ |൨൨|
नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च ||१६|| सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा | द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी ||१७|| प्रियङ्गुः कुशमूलं च निचुलस्य त्वगेव च | मञ्जिष्ठाचन्दनोशीरमुत्पलं सारिवे त्रिवृत् ||१८|| एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् | दुष्टव्रणप्रशमनं नाडीव्रणविशोधनम् ||१९|| सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिदं शुभम् | दुष्टव्रणाश्च ये केचिद्ये चोत्सृष्टक्रिया व्रणाः ||२०|| नाड्यो गम्भीरिका याश्च सद्यश्छिन्नास्तथैव च | अग्निक्षारकृताश्चैव ये व्रणा दारुणा अपि ||२१|| करञ्जाद्येन हविषा प्रशाम्यन्ति न संशयः |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (22-33) · Śloka 33
ഇഷ്ടകാസികതാലോഷ്ടഗോശകൃത്തുഷപാംശുഭിഃ ||൨൨|| മൂത്രൈരുഷ്ണൈശ്ച സതതം സ്വേദയേച്ഛ്ലേഷ്മവിദ്രധിമ് | കഷായപാനൈര്വമനൈരാലേപൈരുപനാഹനൈഃ ||൨൩|| ഹരേദ്ദോഷാനഭീക്ഷ്ണം ചാപ്യലാബ്വാऽസൃക് തഥൈവ ച | ആരഗ്വധകഷായേണ പക്വം ചാപാട്യ ധാവയേത് ||൨൪|| ഹരിദ്രാത്രിവൃതാശക്തുതിലൈര്മധുസമായുതൈഃ | പൂരയിത്വാ വ്രണം സമ്യഗ്ബധ്നീയാത് കീര്തിതം യഥാ ||൨൫|| തതഃ കുലത്ഥികാദന്തീത്രിവൃച്ഛ്യാമാര്കതില്വകൈഃ | കുര്യാത്തൈലം സഗോമൂത്രം ഹിതം തത്ര സസൈന്ധവമ് ||൨൬|| പിത്തവിദ്രധിവത് സര്വാഃ ക്രിയാ നിരവശേഷതഃ | വിദ്രധ്യോഃ കുശലഃ കുര്യാദ്രക്താഗന്തുനിമിത്തയോഃ ||൨൭|| വരുണാദിഗണക്വാഥമപക്വേऽഭ്യന്തരോത്ഥിതേ | ഊഷകാദിപ്രതീവാപം പിബേത് സുഖകരം നരഃ ||൨൮|| അനയോര്വര്ഗയോഃ സിദ്ധം സര്പിര്വൈരേചനേന ച | അചിരാദ്വിദ്രധിം ഹന്തി പ്രാതഃ പ്രാതര്നിഷേവിതമ് ||൨൯|| ഏഭിരേവ ഗണൈശ്ചാപി സംസിദ്ധം സ്നേഹസംയുതമ് | കാര്യമാസ്ഥാപനം ക്ഷിപ്രം തഥൈവാപ്യനുവാസനമ് ||൩൦|| പാനാലേപനഭോജ്യേഷു മധുശിഗ്രുദ്രുമോऽപി വാ | ദത്താവാപോ യഥാദോഷമപക്വം ഹന്തി വിദ്രധിമ് ||൩൧|| തോയധാന്യാമ്ലമൂത്രൈസ്തു പേയോ വാऽപി സുരാദിഭിഃ | യഥാദോഷഗണക്വാഥൈഃ പിബേദ്വാऽപി ശിലാജതു ||൩൨|| പ്രധാനം ഗുഗ്ഗുലം ചാപി ശുണ്ഠീം ച സുരദാരു ച | സ്നേഹോപനാഹൌ കുര്യാച്ച സദാ ചാപ്യനുലോമനമ് ||൩൩||
इष्टकासिकतालोष्टगोशकृत्तुषपांशुभिः ||२२|| मूत्रैरुष्णैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्रधिम् | कषायपानैर्वमनैरालेपैरुपनाहनैः ||२३|| हरेद्दोषानभीक्ष्णं चाप्यलाब्वाऽसृक् तथैव च | आरग्वधकषायेण पक्वं चापाट्य धावयेत् ||२४|| हरिद्रात्रिवृताशक्तुतिलैर्मधुसमायुतैः | पूरयित्वा व्रणं सम्यग्बध्नीयात् कीर्तितं यथा ||२५|| ततः कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामार्कतिल्वकैः | कुर्यात्तैलं सगोमूत्रं हितं तत्र ससैन्धवम् ||२६|| पित्तविद्रधिवत् सर्वाः क्रिया निरवशेषतः | विद्रध्योः कुशलः कुर्याद्रक्तागन्तुनिमित्तयोः ||२७|| वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते | ऊषकादिप्रतीवापं पिबेत् सुखकरं नरः ||२८|| अनयोर्वर्गयोः सिद्धं सर्पिर्वैरेचनेन च | अचिराद्विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितम् ||२९|| एभिरेव गणैश्चापि संसिद्धं स्नेहसंयुतम् | कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथैवाप्यनुवासनम् ||३०|| पानालेपनभोज्येषु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा | दत्तावापो यथादोषमपक्वं हन्ति विद्रधिम् ||३१|| तोयधान्याम्लमूत्रैस्तु पेयो वाऽपि सुरादिभिः | यथादोषगणक्वाथैः पिबेद्वाऽपि शिलाजतु ||३२|| प्रधानं गुग्गुलं चापि शुण्ठीं च सुरदारु च | स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च सदा चाप्यनुलोमनम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (34) · Śloka 34
യഥോദ്ദിഷ്ടാം സിരാം വിധ്യേത് കഫജേ വിദ്രധൌ ഭിഷക് | രക്തപിത്താനിലോത്ഥേഷു കേചിദ്ബാഹൌ വദന്തി തു ||൩൪||
यथोद्दिष्टां सिरां विध्येत् कफजे विद्रधौ भिषक् | रक्तपित्तानिलोत्थेषु केचिद्बाहौ वदन्ति तु ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (35-37) · Śloka 38
പക്വം വാ ബഹിരുന്നദ്ധം ഭിത്ത്വാ വ്രണവദാചരേത് | സ്രുതേഷൂര്ധ്വമധോ വാऽപി മൈരേയാമ്ലസുരാസവൈഃ ||൩൫|| പേയോ വരുണകാദിസ്തു മധുശിഗ്രുദ്രുമോऽപി വാ | ശിഗ്രുമൂലജലേ സിദ്ധം സസിദ്ധാര്ഥകമോദനമ് ||൩൬|| യവകോലകുലത്ഥാനാം യൂഷൈര്ഭുഞ്ജീത മാനവഃ | പ്രാതഃ പ്രാതശ്ച സേവേത മാത്രയാ തൈല്വകം ഘൃതമ് ||൩൭|| ത്രിവൃതാദിഗണക്വാഥസിദ്ധം വാऽപ്യുപശാന്തയേ |൩൮|
पक्वं वा बहिरुन्नद्धं भित्त्वा व्रणवदाचरेत् | स्रुतेषूर्ध्वमधो वाऽपि मैरेयाम्लसुरासवैः ||३५|| पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा | शिग्रुमूलजले सिद्धं ससिद्धार्थकमोदनम् ||३६|| यवकोलकुलत्थानां यूषैर्भुञ्जीत मानवः | प्रातः प्रातश्च सेवेत मात्रया तैल्वकं घृतम् ||३७|| त्रिवृतादिगणक्वाथसिद्धं वाऽप्युपशान्तये |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (38) · Śloka 39
നോപഗച്ഛേദ്യഥാപാകം പ്രയതേത തഥാ ഭിഷക് ||൩൮|| പര്യാഗതേ വിദ്രധൌ തു സിദ്ധിര്നൈകാന്തികീ സ്മൃതാ |൩൯|
नोपगच्छेद्यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक् ||३८|| पर्यागते विद्रधौ तु सिद्धिर्नैकान्तिकी स्मृता |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (39-43) · Śloka 43
പ്രത്യാഖ്യായ തു കുര്വീത മജ്ജജാതേ തു വിദ്രധൌ ||൩൯|| സ്നേഹസ്വേദോപപന്നാനാം കുര്യാദ്രക്താവസേചനമ് | വിദ്രധ്യുക്താം ക്രിയാം കുര്യാത് പക്വേ വാऽസ്ഥി തു ഭേദയേത് ||൪൦|| നിഃശല്യമഥ വിജ്ഞായ കര്തവ്യം വ്രണശോധനമ് | ധാവേത്തിക്തകഷായേണ തിക്തം സര്പിസ്തഥാ ഹിതമ് ||൪൧|| യദി മജ്ജപരിസ്രാവോ ന നിവര്തേത ദേഹിനഃ | കുര്യാത് സംശോധനീയാനി കഷായാദീനി ബുദ്ധിമാന് ||൪൨|| പ്രിയങ്ഗുധാതകീരോധ്രകട്ഫലം തിനിസൈന്ധവമ് | ഏതൈസ്തൈലം വിപക്തവ്യം വിദ്രധിവ്രണരോപണമ് ||൪൩||
प्रत्याख्याय तु कुर्वीत मज्जजाते तु विद्रधौ ||३९|| स्नेहस्वेदोपपन्नानां कुर्याद्रक्तावसेचनम् | विद्रध्युक्तां क्रियां कुर्यात् पक्वे वाऽस्थि तु भेदयेत् ||४०|| निःशल्यमथ विज्ञाय कर्तव्यं व्रणशोधनम् | धावेत्तिक्तकषायेण तिक्तं सर्पिस्तथा हितम् ||४१|| यदि मज्जपरिस्रावो न निवर्तेत देहिनः | कुर्यात् संशोधनीयानि कषायादीनि बुद्धिमान् ||४२|| प्रियङ्गुधातकीरोध्रकट्फलं तिनिसैन्धवम् | एतैस्तैलं विपक्तव्यं विद्रधिव्रणरोपणम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ വിദ്രധിചികിത്സിതം നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ ||൧൬||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विद्रधिचिकित्सितं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
🔊 Audio coming soon