Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'nnapānarakṣākalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातोऽन्नपानरक्षाकल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
1. annapānarakṣākalpaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dhanvantariḥ kāśipatistapōdharmabhr̥tāṁ varaḥ | suśrutaprabhr̥tīñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ ||3||
View original
धन्वन्तरिः काशिपतिस्तपोधर्मभृतां वरः | सुश्रुतप्रभृतीञ्छिष्याञ्छशासाहतशासनः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
ripavō vikramākrāntā yē ca svē kr̥tyatāṁ gatāḥ | sisr̥kṣavaḥ krōdhaviṣaṁ vivaraṁ prāpya tādr̥śam ||4|| viṣairnihanyurnipuṇaṁ nr̥patiṁ duṣṭacētasaḥ | striyō vā vividhān yōgān kadācitsubhagēcchayā ||5|| viṣakanyōpayōgādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ | tasmādvaidyēna satataṁ viṣādrakṣyō narādhipaḥ ||6||
View original
रिपवो विक्रमाक्रान्ता ये च स्वे कृत्यतां गताः | सिसृक्षवः क्रोधविषं विवरं प्राप्य तादृशम् ||४|| विषैर्निहन्युर्निपुणं नृपतिं दुष्टचेतसः | स्त्रियो वा विविधान् योगान् कदाचित्सुभगेच्छया ||५|| विषकन्योपयोगाद्वा क्षणाज्जह्यादसून्नरः | तस्माद्वैद्येन सततं विषाद्रक्ष्यो नराधिपः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
yasmācca cētō'nityatvamaśvavat prathitaṁ nr̥ṇām | na viśvasyāttatō rājā kadācidapi kasyacit ||7||
View original
यस्माच्च चेतोऽनित्यत्वमश्ववत् प्रथितं नृणाम् | न विश्वस्यात्ततो राजा कदाचिदपि कस्यचित् ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-11) · Śloka 11
kulīnaṁ dhārmikaṁ snigdhaṁ subhr̥taṁ santatōtthitam | alubdhamaśaṭhaṁ bhaktaṁ kr̥tajñaṁ priyadarśanam ||8|| krōdhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam | jitēndriyaṁ kṣamāvantaṁ śuciṁ śīladayānvitam ||9|| mēdhāvinamasaṁśrāntamanuraktaṁ hitaiṣiṇam | paṭuṁ pragalbhaṁ nipuṇaṁ dakṣamālasyavarjitam ||10|| pūrvōktaiśca guṇairyuktaṁ nityaṁ sannihitāgadam | mahānasē prayuñjīta vaidyaṁ tadvidyapūjitam ||11||
View original
कुलीनं धार्मिकं स्निग्धं सुभृतं सन्ततोत्थितम् | अलुब्धमशठं भक्तं कृतज्ञं प्रियदर्शनम् ||८|| क्रोधपारुष्यमात्सर्यमायालस्यविवर्जितम् | जितेन्द्रियं क्षमावन्तं शुचिं शीलदयान्वितम् ||९|| मेधाविनमसंश्रान्तमनुरक्तं हितैषिणम् | पटुं प्रगल्भं निपुणं दक्षमालस्यवर्जितम् ||१०|| पूर्वोक्तैश्च गुणैर्युक्तं नित्यं सन्निहितागदम् | महानसे प्रयुञ्जीत वैद्यं तद्विद्यपूजितम् ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13
praśastadigdēśakr̥taṁ śucibhāṇḍaṁ mahacchuci | sajālakaṁ gavākṣāḍhyamāptavarganiṣēvitam ||12|| vikakṣasr̥ṣṭasaṁsr̥ṣṭaṁ savitānaṁ kr̥tārcanam | parīkṣitastrīpuruṣaṁ bhavēccāpi mahānasam ||13||
View original
प्रशस्तदिग्देशकृतं शुचिभाण्डं महच्छुचि | सजालकं गवाक्षाढ्यमाप्तवर्गनिषेवितम् ||१२|| विकक्षसृष्टसंसृष्टं सवितानं कृतार्चनम् | परीक्षितस्त्रीपुरुषं भवेच्चापि महानसम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (14) · Śloka 14
tatrādhyakṣaṁ niyuñjīta prāyō vaidyaguṇānvitam |14|
View original
तत्राध्यक्षं नियुञ्जीत प्रायो वैद्यगुणान्वितम् |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 16
śucayō dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ ||14|| saṁvibhaktāḥ sumanasō nīcakēśanakhāḥ sthirāḥ | snātā dr̥ḍhaṁ saṁyaminaḥ kr̥tōṣṇīṣāḥ susaṁyatāḥ ||15|| tasya cājñāvidhēyāḥ syurvividhāḥ parikarmiṇaḥ |16|
View original
शुचयो दक्षिणा दक्षा विनीताः प्रियदर्शनाः ||१४|| संविभक्ताः सुमनसो नीचकेशनखाः स्थिराः | स्नाता दृढं संयमिनः कृतोष्णीषाः सुसंयताः ||१५|| तस्य चाज्ञाविधेयाः स्युर्विविधाः परिकर्मिणः |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (16) · Śloka 17
āhārasthitayaścāpi bhavanti prāṇinō yataḥ ||16|| tasmānmahānasē vaidyaḥ pramādarahitō bhavēt |17|
View original
आहारस्थितयश्चापि भवन्ति प्राणिनो यतः ||१६|| तस्मान्महानसे वैद्यः प्रमादरहितो भवेत् |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17) · Śloka 18
māhānasikavōḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ ||17|| bhavēyurvaidyavaśagā yē cāpyanyē'tra kēcana |18|
View original
माहानसिकवोढारः सौपौदनिकपौपिकाः ||१७|| भवेयुर्वैद्यवशगा ये चाप्यन्येऽत्र केचन |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18-22) · Śloka 23
iṅgitajñō manuṣyāṇāṁ vākcēṣṭāmukhavaikr̥taiḥ ||18|| vidyādviṣasya dātāramēbhirliṅgaiśca buddhimān | na dadātyuttaraṁ pr̥ṣṭō vivakṣan mōhamēti ca ||19|| apārthaṁ bahu saṅkīrṇaṁ bhāṣatē cāpi mūḍhavat | sphōṭayatyaṅgulīrbhūmimakasmādvilikhēddhasēt ||20|| vēpathurjāyatē tasya trastaścānyō'nyamīkṣatē | kṣāmō vivarṇavaktraśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi ||21|| ālabhētāsakr̥ddīnaḥ karēṇa ca śirōruhān | niryiyāsurapadvārairvīkṣatē ca punaḥ punaḥ ||22|| vartatē viparītaṁ tu viṣadātā vicētanaḥ |23|
View original
इङ्गितज्ञो मनुष्याणां वाक्चेष्टामुखवैकृतैः ||१८|| विद्याद्विषस्य दातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धिमान् | न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षन् मोहमेति च ||१९|| अपार्थं बहु सङ्कीर्णं भाषते चापि मूढवत् | स्फोटयत्यङ्गुलीर्भूमिमकस्माद्विलिखेद्धसेत् ||२०|| वेपथुर्जायते तस्य त्रस्तश्चान्योऽन्यमीक्षते | क्षामो विवर्णवक्त्रश्च नखैः किञ्चिच्छिनत्त्यपि ||२१|| आलभेतासकृद्दीनः करेण च शिरोरुहान् | निर्यियासुरपद्वारैर्वीक्षते च पुनः पुनः ||२२|| वर्तते विपरीतं तु विषदाता विचेतनः |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (23-24) · Śloka 24
kēcidbhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā ||23|| asatāmapi santō'pi cēṣṭāṁ kurvanti mānavāḥ | tasmāt parīkṣaṇaṁ kāryaṁ bhr̥tyānāmādr̥tairnr̥paiḥ ||24||
View original
केचिद्भयात् पार्थिवस्य त्वरिता वा तदाज्ञया ||२३|| असतामपि सन्तोऽपि चेष्टां कुर्वन्ति मानवाः | तस्मात् परीक्षणं कार्यं भृत्यानामादृतैर्नृपैः ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27
annē pānē dantakāṣṭhē tathā'bhyaṅgē'valēkhanē | utsādanē kaṣāyē ca pariṣēkē'nulēpanē ||25|| srakṣu vastrēṣu śayyāsu kavacābharaṇēṣu ca | pādukāpādapīṭhēṣu pr̥ṣṭhēṣu gajavājinām ||26|| viṣajuṣṭēṣu cānyēṣu nasyadhūmāñjanādiṣu | lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāmapyanantaram ||27||
View original
अन्ने पाने दन्तकाष्ठे तथाऽभ्यङ्गेऽवलेखने | उत्सादने कषाये च परिषेकेऽनुलेपने ||२५|| स्रक्षु वस्त्रेषु शय्यासु कवचाभरणेषु च | पादुकापादपीठेषु पृष्ठेषु गजवाजिनाम् ||२६|| विषजुष्टेषु चान्येषु नस्यधूमाञ्जनादिषु | लक्षणानि प्रवक्ष्यामि चिकित्सामप्यनन्तरम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (28-33) · Śloka 34
nr̥pabhaktādbaliṁ nyastaṁ saviṣaṁ bhakṣayanti yē | tatraiva tē vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ ||28|| hutabhuk tēna cānnēna bhr̥śaṁ caṭacaṭāyatē | mayūrakaṇṭhapratimō jāyatē cāpi duḥsahaḥ ||29|| bhinnārcistīkṣṇadhūmaśca nacirāccōpaśāmyati | cakōrasyākṣivairāgyaṁ jāyatē kṣipramēva tu ||30|| dr̥ṣṭvā'nnaṁ viṣasaṁsr̥ṣṭaṁ mriyantē jīvajīvakāḥ | kōkilaḥ svaravaikr̥tyaṁ krauñcastu madamr̥cchati ||31|| hr̥ṣyēnmayūra udvignaḥ krōśataḥ śukasārikē | haṁsaḥ kṣvēḍati cātyarthaṁ bhr̥ṅgarājastu kūjati ||32|| pr̥ṣatō visr̥jatyaśruṁ viṣṭhāṁ muñcati markaṭaḥ | sannikr̥ṣṭāṁstataḥ kuryādrājñastān mr̥gapakṣiṇaḥ ||33|| vēśmanō'tha vibhūṣārthaṁ rakṣārthaṁ cātmanaḥ sadā |34|
View original
नृपभक्ताद्बलिं न्यस्तं सविषं भक्षयन्ति ये | तत्रैव ते विनश्यन्ति मक्षिकावायसादयः ||२८|| हुतभुक् तेन चान्नेन भृशं चटचटायते | मयूरकण्ठप्रतिमो जायते चापि दुःसहः ||२९|| भिन्नार्चिस्तीक्ष्णधूमश्च नचिराच्चोपशाम्यति | चकोरस्याक्षिवैराग्यं जायते क्षिप्रमेव तु ||३०|| दृष्ट्वाऽन्नं विषसंसृष्टं म्रियन्ते जीवजीवकाः | कोकिलः स्वरवैकृत्यं क्रौञ्चस्तु मदमृच्छति ||३१|| हृष्येन्मयूर उद्विग्नः क्रोशतः शुकसारिके | हंसः क्ष्वेडति चात्यर्थं भृङ्गराजस्तु कूजति ||३२|| पृषतो विसृजत्यश्रुं विष्ठां मुञ्चति मर्कटः | सन्निकृष्टांस्ततः कुर्याद्राज्ञस्तान् मृगपक्षिणः ||३३|| वेश्मनोऽथ विभूषार्थं रक्षार्थं चात्मनः सदा |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (34-36) · Śloka 36
upakṣiptasya cānnasya bāṣpēṇōrdhvaṁ prasarpatā ||34|| hr̥tpīḍā bhrāntanētratvaṁ śirōduḥkhaṁ ca jāyatē | tatra nasyāñjanē kuṣṭhaṁ lāmajjaṁ naladaṁ madhu ||35|| kuryācchirīṣarajanīcandanaiśca pralēpanam | hr̥di candanalēpastu tathā sukhamavāpnuyāt ||36||
View original
उपक्षिप्तस्य चान्नस्य बाष्पेणोर्ध्वं प्रसर्पता ||३४|| हृत्पीडा भ्रान्तनेत्रत्वं शिरोदुःखं च जायते | तत्र नस्याञ्जने कुष्ठं लामज्जं नलदं मधु ||३५|| कुर्याच्छिरीषरजनीचन्दनैश्च प्रलेपनम् | हृदि चन्दनलेपस्तु तथा सुखमवाप्नुयात् ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (37) · Śloka 37
pāṇiprāptaṁ pāṇidāhaṁ nakhaśātaṁ karōti ca | atra pralēpaḥ śyāmēndragōpāsōmōtpalāni ca ||37||
View original
पाणिप्राप्तं पाणिदाहं नखशातं करोति च | अत्र प्रलेपः श्यामेन्द्रगोपासोमोत्पलानि च ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (38-39) · Śloka 39
sa cēt pramādānmōhādvā tadannamupasēvatē | aṣṭhīlāvattatō jihvā bhavatyarasavēdinī ||38|| tudyatē dahyatē cāpi ślēṣmā cāsyāt prasicyatē | tatra bāṣpēritaṁ karma yacca syāddāntakāṣṭhikam ||39||
View original
स चेत् प्रमादान्मोहाद्वा तदन्नमुपसेवते | अष्ठीलावत्ततो जिह्वा भवत्यरसवेदिनी ||३८|| तुद्यते दह्यते चापि श्लेष्मा चास्यात् प्रसिच्यते | तत्र बाष्पेरितं कर्म यच्च स्याद्दान्तकाष्ठिकम् ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (40-41) · Śloka 41
mūrcchāṁ chardimatīsāramādhmānaṁ dāhavēpathū | indriyāṇāṁ ca vaikr̥tyaṁ kuryādāmāśayaṁ gatam ||40|| tatrāśu madanālābubimbīkōśātakīphalaiḥ | chardanaṁ dadhyudaśvidbhyāmathavā taṇḍulāmbunā ||41||
View original
मूर्च्छां छर्दिमतीसारमाध्मानं दाहवेपथू | इन्द्रियाणां च वैकृत्यं कुर्यादामाशयं गतम् ||४०|| तत्राशु मदनालाबुबिम्बीकोशातकीफलैः | छर्दनं दध्युदश्विद्भ्यामथवा तण्डुलाम्बुना ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (42-43) · Śloka 43
dāhaṁ mūrcchāmatīsāraṁ tr̥ṣṇāmindriyavaikr̥tam | āṭōpaṁ pāṇḍutāṁ kārśyaṁ kuryāt pakvāśayaṁ gatam ||42|| virēcanaṁ sasarpiṣkaṁ tatrōktaṁ nīlinīphalam | dadhnā dūṣīviṣāriśca pēyō vā madhusaṁyutaḥ ||43||
View original
दाहं मूर्च्छामतीसारं तृष्णामिन्द्रियवैकृतम् | आटोपं पाण्डुतां कार्श्यं कुर्यात् पक्वाशयं गतम् ||४२|| विरेचनं ससर्पिष्कं तत्रोक्तं नीलिनीफलम् | दध्ना दूषीविषारिश्च पेयो वा मधुसंयुतः ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (44-45) · Śloka 45
dravadravyēṣu sarvēṣu kṣīramadyōdakādiṣu | bhavanti vividhā rājyaḥ phēnabudbudajanma ca ||44|| chāyāścātra na dr̥śyantē dr̥śyantē yadi vā punaḥ | bhavanti yamalāśchidrāstanvyō vā vikr̥tāstathā ||45||
View original
द्रवद्रव्येषु सर्वेषु क्षीरमद्योदकादिषु | भवन्ति विविधा राज्यः फेनबुद्बुदजन्म च ||४४|| छायाश्चात्र न दृश्यन्ते दृश्यन्ते यदि वा पुनः | भवन्ति यमलाश्छिद्रास्तन्व्यो वा विकृतास्तथा ||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47
śākasūpānnamāṁsāni klinnāni virasāni ca | sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhāni bhavanti ca ||46|| gandhavarṇarasairhīnāḥ sarvē bhakṣyāḥ phalāni ca | pakvānyāśu viśīryantē pākamāmāni yānti ca ||47||
View original
शाकसूपान्नमांसानि क्लिन्नानि विरसानि च | सद्यः पर्युषितानीव विगन्धानि भवन्ति च ||४६|| गन्धवर्णरसैर्हीनाः सर्वे भक्ष्याः फलानि च | पक्वान्याशु विशीर्यन्ते पाकमामानि यान्ति च ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (48-50) · Śloka 50
viśīryatē kūrcakastu dantakāṣṭhagatē viṣē | jihvādantauṣṭhamāṁsānāṁ śvayathuścōpajāyatē ||48|| athāsya dhātakīpuṣpapathyājambūphalāsthibhiḥ | sakṣaudraiḥ pracchitē śōphē kartavyaṁ pratisāraṇam ||49|| athavā'ṅkōṭhamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā | śirīṣamāṣakā vā'pi sakṣaudrāḥ pratisāraṇam ||50||
View original
विशीर्यते कूर्चकस्तु दन्तकाष्ठगते विषे | जिह्वादन्तौष्ठमांसानां श्वयथुश्चोपजायते ||४८|| अथास्य धातकीपुष्पपथ्याजम्बूफलास्थिभिः | सक्षौद्रैः प्रच्छिते शोफे कर्तव्यं प्रतिसारणम् ||४९|| अथवाऽङ्कोठमूलानि त्वचः सप्तच्छदस्य वा | शिरीषमाषका वाऽपि सक्षौद्राः प्रतिसारणम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (51) · Śloka 51
jihvānirlēkhakavalau dantakāṣṭhavadādiśēt |51|
View original
जिह्वानिर्लेखकवलौ दन्तकाष्ठवदादिशेत् |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (51-54) · Śloka 54
picchilō bahulō'bhyaṅgō vivarṇō vā viṣānvitaḥ ||51|| sphōṭajanmarujāsrāvatvakpākaḥ svēdanaṁ jvaraḥ | daraṇaṁ cāpi māṁsānāmabhyaṅgē viṣasaṁyutē ||52|| tatra śītāmbusiktasya kartavyamanulēpanam | candanaṁ tagaraṁ kuṣṭhamuśīraṁ vēṇupatrikā ||53|| sōmavallyamr̥tā śvētā padmaṁ kālīyakaṁ tvacam | kapittharasamūtrābhyāṁ pānamētacca yujyatē ||54||
View original
पिच्छिलो बहुलोऽभ्यङ्गो विवर्णो वा विषान्वितः ||५१|| स्फोटजन्मरुजास्रावत्वक्पाकः स्वेदनं ज्वरः | दरणं चापि मांसानामभ्यङ्गे विषसंयुते ||५२|| तत्र शीताम्बुसिक्तस्य कर्तव्यमनुलेपनम् | चन्दनं तगरं कुष्ठमुशीरं वेणुपत्रिका ||५३|| सोमवल्ल्यमृता श्वेता पद्मं कालीयकं त्वचम् | कपित्थरसमूत्राभ्यां पानमेतच्च युज्यते ||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (55) · Śloka 55
utsādanē parīṣēkē kaṣāyē cānulēpanē | śayyāvastratanutrēṣu jñēyamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ ||55||
View original
उत्सादने परीषेके कषाये चानुलेपने | शय्यावस्त्रतनुत्रेषु ज्ञेयमभ्यङ्गलक्षणैः ||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (56-58) · Śloka 58
kēśaśātaḥ śirōduḥkhaṁ khēbhyaśca rudhirāgamaḥ | granthijanmōttamāṅgēṣu viṣajuṣṭē'valēkhanē ||56|| pralēpō bahuśastatra bhāvitāḥ kr̥ṣṇamr̥ttikāḥ | r̥ṣyapittaghr̥taśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ ||57|| gōmayasvarasō vā'pi hitō vā mālatīrasaḥ | rasō mūṣikaparṇyā vā dhūmō vā'gārasambhavaḥ ||58||
View original
केशशातः शिरोदुःखं खेभ्यश्च रुधिरागमः | ग्रन्थिजन्मोत्तमाङ्गेषु विषजुष्टेऽवलेखने ||५६|| प्रलेपो बहुशस्तत्र भाविताः कृष्णमृत्तिकाः | ऋष्यपित्तघृतश्यामापालिन्दीतण्डुलीयकैः ||५७|| गोमयस्वरसो वाऽपि हितो वा मालतीरसः | रसो मूषिकपर्ण्या वा धूमो वाऽगारसम्भवः ||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (59) · Śloka 59
śirō'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṁ snānamuṣṇīṣamēva ca | srajaśca viṣasaṁsr̥ṣṭāḥ sādhayēdavalēkhanāt ||59||
View original
शिरोऽभ्यङ्गः शिरस्त्राणं स्नानमुष्णीषमेव च | स्रजश्च विषसंसृष्टाः साधयेदवलेखनात् ||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (60-61) · Śloka 61
mukhālēpē mukhaṁ śyāvaṁ yuktamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ | padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiścōpacīyatē ||60|| tatra kṣaudraghr̥taṁ pānaṁ pralēpaścandanaṁ ghr̥tam | payasyā madhukaṁ phañjī bandhujīvaḥ punarnavā ||61||
View original
मुखालेपे मुखं श्यावं युक्तमभ्यङ्गलक्षणैः | पद्मिनीकण्टकप्रख्यैः कण्टकैश्चोपचीयते ||६०|| तत्र क्षौद्रघृतं पानं प्रलेपश्चन्दनं घृतम् | पयस्या मधुकं फञ्जी बन्धुजीवः पुनर्नवा ||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (62) · Śloka 63
asvāsthyaṁ kuñjarādīnāṁ lālāsrāvō'kṣiraktatā | sphikpāyumēḍhramuṣkēṣu yātuśca sphōṭasambhavaḥ ||62|| tatrābhyaṅgavadēvēṣṭā yātr̥vāhanayōḥ kriyā |63|
View original
अस्वास्थ्यं कुञ्जरादीनां लालास्रावोऽक्षिरक्तता | स्फिक्पायुमेढ्रमुष्केषु यातुश्च स्फोटसम्भवः ||६२|| तत्राभ्यङ्गवदेवेष्टा यातृवाहनयोः क्रिया |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (63-64) · Śloka 65
śōṇitāgamanaṁ khēbhyaḥ śirōrukkaphasaṁsravaḥ ||63|| nasyadhūmagatē liṅgamindriyāṇāṁ ca vaikr̥tam | tatra dugdhairgavādīnāṁ sarpiḥ sātiviṣaiḥ śr̥tam ||64|| pānē nasyē ca saśvētaṁ hitaṁ samadayantikam |65|
View original
शोणितागमनं खेभ्यः शिरोरुक्कफसंस्रवः ||६३|| नस्यधूमगते लिङ्गमिन्द्रियाणां च वैकृतम् | तत्र दुग्धैर्गवादीनां सर्पिः सातिविषैः शृतम् ||६४|| पाने नस्ये च सश्वेतं हितं समदयन्तिकम् |६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (65-66) · Śloka 66
gandhahānirvivarṇatvaṁ puṣpāṇāṁ mlānatā bhavēt ||65|| jighrataśca śirōduḥkhaṁ vāripūrṇē ca lōcanē | tatra bāṣpēritaṁ karma mukhālēpē ca yat smr̥tam ||66||
View original
गन्धहानिर्विवर्णत्वं पुष्पाणां म्लानता भवेत् ||६५|| जिघ्रतश्च शिरोदुःखं वारिपूर्णे च लोचने | तत्र बाष्पेरितं कर्म मुखालेपे च यत् स्मृतम् ||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (67-68) · Śloka 68
karṇatailagatē śrōtravaiguṇyaṁ śōphavēdanē | karṇasrāvaśca tatrāśu kartavyaṁ pratipūraṇam ||67|| svarasō bahuputrāyāḥ saghr̥taḥ kṣaudrasaṁyutaḥ | sōmavalkarasaścāpi suśītō hita iṣyatē ||68||
View original
कर्णतैलगते श्रोत्रवैगुण्यं शोफवेदने | कर्णस्रावश्च तत्राशु कर्तव्यं प्रतिपूरणम् ||६७|| स्वरसो बहुपुत्रायाः सघृतः क्षौद्रसंयुतः | सोमवल्करसश्चापि सुशीतो हित इष्यते ||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (69-71) · Śloka 72
aśrūpadēhō dāhaśca vēdanā dr̥ṣṭivibhramaḥ | añjanē viṣasaṁsr̥ṣṭē bhavēdāndhyamathāpi ca ||69|| tatra sadyō ghr̥taṁ pēyaṁ tarpaṇaṁ ca samāgadham | añjanaṁ mēṣaśr̥ṅgasya niryāsō varuṇasya ca ||70|| muṣkakasyājakarṇasya phēnō gōpittasaṁyutaḥ | kapitthamēṣaśr̥ṅgyōśca puṣpaṁ bhallātakasya vā ||71|| ēkaikaṁ kārayēt puṣpaṁ bandhūkāṅkōṭayōrapi |72|
View original
अश्रूपदेहो दाहश्च वेदना दृष्टिविभ्रमः | अञ्जने विषसंसृष्टे भवेदान्ध्यमथापि च ||६९|| तत्र सद्यो घृतं पेयं तर्पणं च समागधम् | अञ्जनं मेषशृङ्गस्य निर्यासो वरुणस्य च ||७०|| मुष्ककस्याजकर्णस्य फेनो गोपित्तसंयुतः | कपित्थमेषशृङ्ग्योश्च पुष्पं भल्लातकस्य वा ||७१|| एकैकं कारयेत् पुष्पं बन्धूकाङ्कोटयोरपि |७२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (72-73) · Śloka 73
śōphaḥ srāvastathā svāpaḥ pādayōḥ sphōṭajanma ca ||72|| bhavanti viṣajuṣṭābhyāṁ pādukābhyāmasaṁśayam | upānatpādapīṭhāni pādukāvat prasādhayēt ||73||
View original
शोफः स्रावस्तथा स्वापः पादयोः स्फोटजन्म च ||७२|| भवन्ति विषजुष्टाभ्यां पादुकाभ्यामसंशयम् | उपानत्पादपीठानि पादुकावत् प्रसाधयेत् ||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (74) · Śloka 75
bhūṣaṇāni hatārcīṁṣi na vibhānti yathā purā | svāni sthānāni hanyuśca dāhapākāvadāraṇaiḥ ||74|| pādukābhūṣaṇēṣūktamabhyaṅgavidhimācarēt |75|
View original
भूषणानि हतार्चींषि न विभान्ति यथा पुरा | स्वानि स्थानानि हन्युश्च दाहपाकावदारणैः ||७४|| पादुकाभूषणेषूक्तमभ्यङ्गविधिमाचरेत् |७५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (75-78) · Śloka 79
viṣōpasargō bāṣpādirbhūṣaṇāntō ya īritaḥ ||75|| samīkṣyōpadravāṁstasya vidadhīta cikitsitam | mahāsugandhimagadaṁ yaṁ pravakṣyāmi taṁ bhiṣak ||76|| pānālēpananasyēṣu vidadhītāñjanēṣu ca | virēcanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca ||77|| sirāśca vyadhayēt kṣipraṁ prāptaṁ visrāvaṇaṁ yadi | mūṣikā'jaruhā vā'pi hastē baddhā tu bhūpatēḥ ||78|| karōti nirviṣaṁ sarvamannaṁ viṣasamāyutam |79|
View original
विषोपसर्गो बाष्पादिर्भूषणान्तो य ईरितः ||७५|| समीक्ष्योपद्रवांस्तस्य विदधीत चिकित्सितम् | महासुगन्धिमगदं यं प्रवक्ष्यामि तं भिषक् ||७६|| पानालेपननस्येषु विदधीताञ्जनेषु च | विरेचनानि तीक्ष्णानि कुर्यात् प्रच्छर्दनानि च ||७७|| सिराश्च व्यधयेत् क्षिप्रं प्राप्तं विस्रावणं यदि | मूषिकाऽजरुहा वाऽपि हस्ते बद्धा तु भूपतेः ||७८|| करोति निर्विषं सर्वमन्नं विषसमायुतम् |७९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (79-81) · Śloka 81
hr̥dayāvaraṇaṁ nityaṁ kuryācca mitramadhyagaḥ ||79|| pibēddhr̥tamajēyākhyamamr̥tākhyaṁ ca buddhimān | sarpirdadhi payaḥ kṣaudraṁ pibēdvā śītalaṁ jalam ||80|| mayūrānnakulān gōdhāḥ pr̥ṣatān hariṇānapi | satataṁ bhakṣayēccapi rasāṁstēṣāṁ pibēdapi ||81||
View original
हृदयावरणं नित्यं कुर्याच्च मित्रमध्यगः ||७९|| पिबेद्धृतमजेयाख्यममृताख्यं च बुद्धिमान् | सर्पिर्दधि पयः क्षौद्रं पिबेद्वा शीतलं जलम् ||८०|| मयूरान्नकुलान् गोधाः पृषतान् हरिणानपि | सततं भक्षयेच्चपि रसांस्तेषां पिबेदपि ||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (82-84) · Śloka 84
gōdhānakulamāṁsēṣu hariṇasya ca buddhimān | dadyāt supiṣṭāṁ pālindīṁ madhukaṁ śarkarāṁ tathā ||82|| śarkarātiviṣē dēyē māyūrē samahauṣadhē | pārṣatē cāpi dēyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ ||83|| sakṣaudraḥ saghr̥taścaiva śimbīyūṣō hitaḥ sadā | viṣaghnāni ca sēvēta bhakṣyabhōjyāni buddhimān ||84||
View original
गोधानकुलमांसेषु हरिणस्य च बुद्धिमान् | दद्यात् सुपिष्टां पालिन्दीं मधुकं शर्करां तथा ||८२|| शर्करातिविषे देये मायूरे समहौषधे | पार्षते चापि देयाः स्युः पिप्पल्यः समहौषधाः ||८३|| सक्षौद्रः सघृतश्चैव शिम्बीयूषो हितः सदा | विषघ्नानि च सेवेत भक्ष्यभोज्यानि बुद्धिमान् ||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (85) · Śloka 85
pippalīmadhukakṣaudraśarkarēkṣurasāmbubhiḥ | chardayēdguptahr̥dayō bhakṣitaṁ yadi vai viṣam ||85||
View original
पिप्पलीमधुकक्षौद्रशर्करेक्षुरसाम्बुभिः | छर्दयेद्गुप्तहृदयो भक्षितं यदि वै विषम् ||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
iti suśrutasaṁhitāyāṁ kalpasthānē'nnapānarakṣākalpō nāma prathamō'dhyāyaḥ ||1||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थानेऽन्नपानरक्षाकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
🔊 Audio coming soon