1. annapānarakṣākalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातोऽन्नपानरक्षाकल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

धन्वन्तरिः काशिपतिस्तपोधर्मभृतां वरः | सुश्रुतप्रभृतीञ्छिष्याञ्छशासाहतशासनः ||३||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

रिपवो विक्रमाक्रान्ता ये च स्वे कृत्यतां गताः | सिसृक्षवः क्रोधविषं विवरं प्राप्य तादृशम् ||४|| विषैर्निहन्युर्निपुणं नृपतिं दुष्टचेतसः | स्त्रियो वा विविधान् योगान् कदाचित्सुभगेच्छया ||५|| विषकन्योपयोगाद्वा क्षणाज्जह्यादसून्नरः | तस्माद्वैद्येन सततं विषाद्रक्ष्यो नराधिपः ||६||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

यस्माच्च चेतोऽनित्यत्वमश्ववत् प्रथितं नृणाम् | न विश्वस्यात्ततो राजा कदाचिदपि कस्यचित् ||७||

Adhikarana 5 (8-11) · Śloka 11

कुलीनं धार्मिकं स्निग्धं सुभृतं सन्ततोत्थितम् | अलुब्धमशठं भक्तं कृतज्ञं प्रियदर्शनम् ||८|| क्रोधपारुष्यमात्सर्यमायालस्यविवर्जितम् | जितेन्द्रियं क्षमावन्तं शुचिं शीलदयान्वितम् ||९|| मेधाविनमसंश्रान्तमनुरक्तं हितैषिणम् | पटुं प्रगल्भं निपुणं दक्षमालस्यवर्जितम् ||१०|| पूर्वोक्तैश्च गुणैर्युक्तं नित्यं सन्निहितागदम् | महानसे प्रयुञ्जीत वैद्यं तद्विद्यपूजितम् ||११||

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

प्रशस्तदिग्देशकृतं शुचिभाण्डं महच्छुचि | सजालकं गवाक्षाढ्यमाप्तवर्गनिषेवितम् ||१२|| विकक्षसृष्टसंसृष्टं सवितानं कृतार्चनम् | परीक्षितस्त्रीपुरुषं भवेच्चापि महानसम् ||१३||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

तत्राध्यक्षं नियुञ्जीत प्रायो वैद्यगुणान्वितम् |१४|

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 16

शुचयो दक्षिणा दक्षा विनीताः प्रियदर्शनाः ||१४|| संविभक्ताः सुमनसो नीचकेशनखाः स्थिराः | स्नाता दृढं संयमिनः कृतोष्णीषाः सुसंयताः ||१५|| तस्य चाज्ञाविधेयाः स्युर्विविधाः परिकर्मिणः |१६|

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

आहारस्थितयश्चापि भवन्ति प्राणिनो यतः ||१६|| तस्मान्महानसे वैद्यः प्रमादरहितो भवेत् |१७|

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

माहानसिकवोढारः सौपौदनिकपौपिकाः ||१७|| भवेयुर्वैद्यवशगा ये चाप्यन्येऽत्र केचन |१८|

Adhikarana 11 (18-22) · Śloka 23

इङ्गितज्ञो मनुष्याणां वाक्चेष्टामुखवैकृतैः ||१८|| विद्याद्विषस्य दातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धिमान् | न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षन् मोहमेति च ||१९|| अपार्थं बहु सङ्कीर्णं भाषते चापि मूढवत् | स्फोटयत्यङ्गुलीर्भूमिमकस्माद्विलिखेद्धसेत् ||२०|| वेपथुर्जायते तस्य त्रस्तश्चान्योऽन्यमीक्षते | क्षामो विवर्णवक्त्रश्च नखैः किञ्चिच्छिनत्त्यपि ||२१|| आलभेतासकृद्दीनः करेण च शिरोरुहान् | निर्यियासुरपद्वारैर्वीक्षते च पुनः पुनः ||२२|| वर्तते विपरीतं तु विषदाता विचेतनः |२३|

Adhikarana 12 (23-24) · Śloka 24

केचिद्भयात् पार्थिवस्य त्वरिता वा तदाज्ञया ||२३|| असतामपि सन्तोऽपि चेष्टां कुर्वन्ति मानवाः | तस्मात् परीक्षणं कार्यं भृत्यानामादृतैर्नृपैः ||२४||

Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27

अन्ने पाने दन्तकाष्ठे तथाऽभ्यङ्गेऽवलेखने | उत्सादने कषाये च परिषेकेऽनुलेपने ||२५|| स्रक्षु वस्त्रेषु शय्यासु कवचाभरणेषु च | पादुकापादपीठेषु पृष्ठेषु गजवाजिनाम् ||२६|| विषजुष्टेषु चान्येषु नस्यधूमाञ्जनादिषु | लक्षणानि प्रवक्ष्यामि चिकित्सामप्यनन्तरम् ||२७||

Adhikarana 14 (28-33) · Śloka 34

नृपभक्ताद्बलिं न्यस्तं सविषं भक्षयन्ति ये | तत्रैव ते विनश्यन्ति मक्षिकावायसादयः ||२८|| हुतभुक् तेन चान्नेन भृशं चटचटायते | मयूरकण्ठप्रतिमो जायते चापि दुःसहः ||२९|| भिन्नार्चिस्तीक्ष्णधूमश्च नचिराच्चोपशाम्यति | चकोरस्याक्षिवैराग्यं जायते क्षिप्रमेव तु ||३०|| दृष्ट्वाऽन्नं विषसंसृष्टं म्रियन्ते जीवजीवकाः | कोकिलः स्वरवैकृत्यं क्रौञ्चस्तु मदमृच्छति ||३१|| हृष्येन्मयूर उद्विग्नः क्रोशतः शुकसारिके | हंसः क्ष्वेडति चात्यर्थं भृङ्गराजस्तु कूजति ||३२|| पृषतो विसृजत्यश्रुं विष्ठां मुञ्चति मर्कटः | सन्निकृष्टांस्ततः कुर्याद्राज्ञस्तान् मृगपक्षिणः ||३३|| वेश्मनोऽथ विभूषार्थं रक्षार्थं चात्मनः सदा |३४|

Adhikarana 15 (34-36) · Śloka 36

उपक्षिप्तस्य चान्नस्य बाष्पेणोर्ध्वं प्रसर्पता ||३४|| हृत्पीडा भ्रान्तनेत्रत्वं शिरोदुःखं च जायते | तत्र नस्याञ्जने कुष्ठं लामज्जं नलदं मधु ||३५|| कुर्याच्छिरीषरजनीचन्दनैश्च प्रलेपनम् | हृदि चन्दनलेपस्तु तथा सुखमवाप्नुयात् ||३६||

Adhikarana 16 (37) · Śloka 37

पाणिप्राप्तं पाणिदाहं नखशातं करोति च | अत्र प्रलेपः श्यामेन्द्रगोपासोमोत्पलानि च ||३७||

Adhikarana 17 (38-39) · Śloka 39

स चेत् प्रमादान्मोहाद्वा तदन्नमुपसेवते | अष्ठीलावत्ततो जिह्वा भवत्यरसवेदिनी ||३८|| तुद्यते दह्यते चापि श्लेष्मा चास्यात् प्रसिच्यते | तत्र बाष्पेरितं कर्म यच्च स्याद्दान्तकाष्ठिकम् ||३९||

Adhikarana 18 (40-41) · Śloka 41

मूर्च्छां छर्दिमतीसारमाध्मानं दाहवेपथू | इन्द्रियाणां च वैकृत्यं कुर्यादामाशयं गतम् ||४०|| तत्राशु मदनालाबुबिम्बीकोशातकीफलैः | छर्दनं दध्युदश्विद्भ्यामथवा तण्डुलाम्बुना ||४१||

Adhikarana 19 (42-43) · Śloka 43

दाहं मूर्च्छामतीसारं तृष्णामिन्द्रियवैकृतम् | आटोपं पाण्डुतां कार्श्यं कुर्यात् पक्वाशयं गतम् ||४२|| विरेचनं ससर्पिष्कं तत्रोक्तं नीलिनीफलम् | दध्ना दूषीविषारिश्च पेयो वा मधुसंयुतः ||४३||

Adhikarana 20 (44-45) · Śloka 45

द्रवद्रव्येषु सर्वेषु क्षीरमद्योदकादिषु | भवन्ति विविधा राज्यः फेनबुद्बुदजन्म च ||४४|| छायाश्चात्र न दृश्यन्ते दृश्यन्ते यदि वा पुनः | भवन्ति यमलाश्छिद्रास्तन्व्यो वा विकृतास्तथा ||४५||

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

शाकसूपान्नमांसानि क्लिन्नानि विरसानि च | सद्यः पर्युषितानीव विगन्धानि भवन्ति च ||४६|| गन्धवर्णरसैर्हीनाः सर्वे भक्ष्याः फलानि च | पक्वान्याशु विशीर्यन्ते पाकमामानि यान्ति च ||४७||

Adhikarana 22 (48-50) · Śloka 50

विशीर्यते कूर्चकस्तु दन्तकाष्ठगते विषे | जिह्वादन्तौष्ठमांसानां श्वयथुश्चोपजायते ||४८|| अथास्य धातकीपुष्पपथ्याजम्बूफलास्थिभिः | सक्षौद्रैः प्रच्छिते शोफे कर्तव्यं प्रतिसारणम् ||४९|| अथवाऽङ्कोठमूलानि त्वचः सप्तच्छदस्य वा | शिरीषमाषका वाऽपि सक्षौद्राः प्रतिसारणम् ||५०||

Adhikarana 23 (51) · Śloka 51

जिह्वानिर्लेखकवलौ दन्तकाष्ठवदादिशेत् |५१|

Adhikarana 24 (51-54) · Śloka 54

पिच्छिलो बहुलोऽभ्यङ्गो विवर्णो वा विषान्वितः ||५१|| स्फोटजन्मरुजास्रावत्वक्पाकः स्वेदनं ज्वरः | दरणं चापि मांसानामभ्यङ्गे विषसंयुते ||५२|| तत्र शीताम्बुसिक्तस्य कर्तव्यमनुलेपनम् | चन्दनं तगरं कुष्ठमुशीरं वेणुपत्रिका ||५३|| सोमवल्ल्यमृता श्वेता पद्मं कालीयकं त्वचम् | कपित्थरसमूत्राभ्यां पानमेतच्च युज्यते ||५४||

Adhikarana 25 (55) · Śloka 55

उत्सादने परीषेके कषाये चानुलेपने | शय्यावस्त्रतनुत्रेषु ज्ञेयमभ्यङ्गलक्षणैः ||५५||

Adhikarana 26 (56-58) · Śloka 58

केशशातः शिरोदुःखं खेभ्यश्च रुधिरागमः | ग्रन्थिजन्मोत्तमाङ्गेषु विषजुष्टेऽवलेखने ||५६|| प्रलेपो बहुशस्तत्र भाविताः कृष्णमृत्तिकाः | ऋष्यपित्तघृतश्यामापालिन्दीतण्डुलीयकैः ||५७|| गोमयस्वरसो वाऽपि हितो वा मालतीरसः | रसो मूषिकपर्ण्या वा धूमो वाऽगारसम्भवः ||५८||

Adhikarana 27 (59) · Śloka 59

शिरोऽभ्यङ्गः शिरस्त्राणं स्नानमुष्णीषमेव च | स्रजश्च विषसंसृष्टाः साधयेदवलेखनात् ||५९||

Adhikarana 28 (60-61) · Śloka 61

मुखालेपे मुखं श्यावं युक्तमभ्यङ्गलक्षणैः | पद्मिनीकण्टकप्रख्यैः कण्टकैश्चोपचीयते ||६०|| तत्र क्षौद्रघृतं पानं प्रलेपश्चन्दनं घृतम् | पयस्या मधुकं फञ्जी बन्धुजीवः पुनर्नवा ||६१||

Adhikarana 29 (62) · Śloka 63

अस्वास्थ्यं कुञ्जरादीनां लालास्रावोऽक्षिरक्तता | स्फिक्पायुमेढ्रमुष्केषु यातुश्च स्फोटसम्भवः ||६२|| तत्राभ्यङ्गवदेवेष्टा यातृवाहनयोः क्रिया |६३|

Adhikarana 30 (63-64) · Śloka 65

शोणितागमनं खेभ्यः शिरोरुक्कफसंस्रवः ||६३|| नस्यधूमगते लिङ्गमिन्द्रियाणां च वैकृतम् | तत्र दुग्धैर्गवादीनां सर्पिः सातिविषैः शृतम् ||६४|| पाने नस्ये च सश्वेतं हितं समदयन्तिकम् |६५|

Adhikarana 31 (65-66) · Śloka 66

गन्धहानिर्विवर्णत्वं पुष्पाणां म्लानता भवेत् ||६५|| जिघ्रतश्च शिरोदुःखं वारिपूर्णे च लोचने | तत्र बाष्पेरितं कर्म मुखालेपे च यत् स्मृतम् ||६६||

Adhikarana 32 (67-68) · Śloka 68

कर्णतैलगते श्रोत्रवैगुण्यं शोफवेदने | कर्णस्रावश्च तत्राशु कर्तव्यं प्रतिपूरणम् ||६७|| स्वरसो बहुपुत्रायाः सघृतः क्षौद्रसंयुतः | सोमवल्करसश्चापि सुशीतो हित इष्यते ||६८||

Adhikarana 33 (69-71) · Śloka 72

अश्रूपदेहो दाहश्च वेदना दृष्टिविभ्रमः | अञ्जने विषसंसृष्टे भवेदान्ध्यमथापि च ||६९|| तत्र सद्यो घृतं पेयं तर्पणं च समागधम् | अञ्जनं मेषशृङ्गस्य निर्यासो वरुणस्य च ||७०|| मुष्ककस्याजकर्णस्य फेनो गोपित्तसंयुतः | कपित्थमेषशृङ्ग्योश्च पुष्पं भल्लातकस्य वा ||७१|| एकैकं कारयेत् पुष्पं बन्धूकाङ्कोटयोरपि |७२|

Adhikarana 34 (72-73) · Śloka 73

शोफः स्रावस्तथा स्वापः पादयोः स्फोटजन्म च ||७२|| भवन्ति विषजुष्टाभ्यां पादुकाभ्यामसंशयम् | उपानत्पादपीठानि पादुकावत् प्रसाधयेत् ||७३||

Adhikarana 35 (74) · Śloka 75

भूषणानि हतार्चींषि न विभान्ति यथा पुरा | स्वानि स्थानानि हन्युश्च दाहपाकावदारणैः ||७४|| पादुकाभूषणेषूक्तमभ्यङ्गविधिमाचरेत् |७५|

Adhikarana 36 (75-78) · Śloka 79

विषोपसर्गो बाष्पादिर्भूषणान्तो य ईरितः ||७५|| समीक्ष्योपद्रवांस्तस्य विदधीत चिकित्सितम् | महासुगन्धिमगदं यं प्रवक्ष्यामि तं भिषक् ||७६|| पानालेपननस्येषु विदधीताञ्जनेषु च | विरेचनानि तीक्ष्णानि कुर्यात् प्रच्छर्दनानि च ||७७|| सिराश्च व्यधयेत् क्षिप्रं प्राप्तं विस्रावणं यदि | मूषिकाऽजरुहा वाऽपि हस्ते बद्धा तु भूपतेः ||७८|| करोति निर्विषं सर्वमन्नं विषसमायुतम् |७९|

Adhikarana 37 (79-81) · Śloka 81

हृदयावरणं नित्यं कुर्याच्च मित्रमध्यगः ||७९|| पिबेद्धृतमजेयाख्यममृताख्यं च बुद्धिमान् | सर्पिर्दधि पयः क्षौद्रं पिबेद्वा शीतलं जलम् ||८०|| मयूरान्नकुलान् गोधाः पृषतान् हरिणानपि | सततं भक्षयेच्चपि रसांस्तेषां पिबेदपि ||८१||

Adhikarana 38 (82-84) · Śloka 84

गोधानकुलमांसेषु हरिणस्य च बुद्धिमान् | दद्यात् सुपिष्टां पालिन्दीं मधुकं शर्करां तथा ||८२|| शर्करातिविषे देये मायूरे समहौषधे | पार्षते चापि देयाः स्युः पिप्पल्यः समहौषधाः ||८३|| सक्षौद्रः सघृतश्चैव शिम्बीयूषो हितः सदा | विषघ्नानि च सेवेत भक्ष्यभोज्यानि बुद्धिमान् ||८४||

Adhikarana 39 (85) · Śloka 85

पिप्पलीमधुकक्षौद्रशर्करेक्षुरसाम्बुभिः | छर्दयेद्गुप्तहृदयो भक्षितं यदि वै विषम् ||८५||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थानेऽन्नपानरक्षाकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||