2. sthāvaraviṣavijñānīyakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातः स्थावरविषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं विषमुच्यते | दशाधिष्ठानमाद्यं तु द्वितीयं षोडशाश्रयम् ||३||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सार एव च | निर्यासो धातवश्चैव कन्दश्च दशमः स्मृतः ||४||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

तत्र, क्लीतकाश्वमारगुञ्जासुगन्धगर्गरककरघाटविद्युच्छिखाविजयानीत्यष्टौ मूलविषाणि; विषपत्रिकालम्बावरदारुकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पत्रविषाणि; कुमुद्वतीवेणुकाकरम्भमहाकरम्भकर्कोटकरेणुकखद्योतकचर्मरीभगन्धासर्पघातिनन्दनसारपाकानीति द्वादश फलविषाणि; वेत्रकादम्बवल्लीजकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पुष्पविषाणि; अन्त्रपाचककर्तरीयसौरीयककरघाटकरम्भनन्दननाराचकानि सप्त त्वक्सारनिर्यासविषाणि; कुमुदघ्नीस्नुहीजालक्षीरीणि त्रीणि क्षीरविषाणि; फेनाश्म(भस्म) हरितालं च द्वे धातुविषे; कालकूटवत्सनाभसर्षपपालककर्दमकवैराटकमुस्तकशृङ्गीविषप्रपुण्डरीकमूलकहालाहलमहाविषकर्कटकानीति त्रयोदश कन्दविषाणि; इत्येवं पञ्चपञ्चाशत् स्थावरविषाणि भवन्ति ||५||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्तिते | षट् चैव सर्षपाण्याहुः शेषाण्येकैकमेव तु ||६||

Adhikarana 6 (7-10) · Śloka 11

उद्वेष्टनं मूलविषैः प्रलापो मोह एव च | जृम्भाङ्गोद्वेष्टनश्वासा ज्ञेयाः पत्रविषेण तु ||७|| मुष्कशोफः फलविषैर्दाहोऽन्नद्वेष एव च | भवेत् पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं मोह एव च ||८|| त्वक्सारनिर्यासविषैरुपयुक्तैर्भवन्ति हि | आस्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः ||९|| फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता | हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि ||१०|| प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत् |११|

Adhikarana 7 (11-17) · Śloka 18

कन्दजानि तु तीक्ष्णानि तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ||११|| स्पर्शाज्ञानं कालकूटे वेपथुः स्तम्भ एव च | ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता ||१२|| सर्षपे वातवैगुण्यमानाहो ग्रन्थिजन्म च | ग्रीवादौर्बल्यवाक्सङ्गौ पालकेऽनुमताविह ||१३|| प्रसेकः कर्दमाख्येन विड्भेदो नेत्रपीतता | वैराटकेनाङ्गदुःखं शिरोरोगश्च जायते ||१४|| गात्रस्तम्भो वेपथुश्च जायते मुस्तकेन तु | शृङ्गीविषेणाङ्गसाददाहोदरविवृद्धयः ||१५|| पुण्डरीकेण रक्तत्वमक्ष्णोर्वृद्धिस्तथोदरे | वैवर्ण्यं मूलकैश्छर्दिर्हिक्काशोफप्रमूढताः ||१६|| चिरेणोच्छ्वसिति श्यावो नरो हालाहलेन वै | महाविषेण हृदये ग्रन्थिशूलोद्गमौ भृशम् ||१७|| कर्कटेनोत्पतत्यूर्ध्वं हसन् दन्तान् दशत्यपि |१८|

Adhikarana 8 (18) · Śloka 19

कन्दजान्युग्रवीर्याणि प्रत्युक्तानि त्रयोदश ||१८|| सर्वाणि कुशलैर्ज्ञेयान्येतानि दशभिर्गुणैः |१९|

Adhikarana 9 (19-23) · Śloka 23

रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशुव्यवायि च ||१९|| विकाशि विशदं चैव लघ्वपाकि च तत् स्मृतम् | तद्रौक्ष्यात् कोपयेद्वायुमौष्ण्यात् पित्तं सशोणितम् ||२०|| मतिं च मोहयेत्तैक्ष्ण्यान्मर्मबन्धान् छिनत्ति च | शरीरावयवान् सौक्ष्म्यात् प्रविशेद्विकरोति च ||२१|| आशुत्वादाशु तद्धन्ति व्यवायात् प्रकृतिं भजेत् | क्षपयेच्च विकाशित्वाद्दोषान्धातून्मलानपि ||२२|| वैशद्यादतिरिच्येत दुश्चिकित्स्यं च लाघवात् | दुर्हरं चाविपाकित्वात्तस्मात् क्लेशयते चिरम् ||२३||

Adhikarana 10 (24) · Śloka 25

स्थावरं जङ्गमं यच्च कृत्रिमं चापि यद्विषम् | सद्यो व्यापादयेत्तत्तु ज्ञेयं दशगुणान्वितम् ||२४|| यत् स्थावरं जङ्गमकृत्रिमं वा देहादशेषं यदनिर्गतं तत् |२५|

Adhikarana 11 (25-26) · Śloka 26

जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा ||२५|| स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषतामुपैति | वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत् कफावृतं वर्षगणानुबन्धि ||२६||

Adhikarana 12 (27-28) · Śloka 30

तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो विगन्धवैरस्यमुखः पिपासी | मूर्च्छन् वमन् गद्गदवाग्विषण्णो भवेच्च दुष्योदरलिङ्गजुष्टः ||२७|| आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी | भवेन्नरो ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षस्तु यथा विहङ्गः ||२८|| स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् | कोपं च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु,... |३०|

Adhikarana 13 (29) · Śloka 30

...पूर्वं शृणु तत्र रूपम् ||२९|| निद्रा गुरुत्वं च विजृम्भणं च विश्लेषहर्षावथवाऽङ्गमर्दः |३०|

Adhikarana 14 (30-32) · Śloka 32

ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठमोहान् ||३०|| धातुक्षयं पादकरास्यशोफं दकोदरं छर्दिमथातिसारम् | वैवर्ण्यमूर्च्छाविषमज्वरान् वा कुर्यात् प्रवृद्धां प्रबलां तृषां वा ||३१|| उन्मादमन्यज्जनयेत्तथाऽन्यदानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् | गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठं तांस्तान् विकाराश्चं बहुप्रकारान् ||३२||

Adhikarana 15 (33) · Śloka 33

दूषितं देशकालान्नदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः | यस्माद्दूषयते धातून् तस्माद्दूषीविषं स्मृतम् ||३३||

Adhikarana 16 (34-39) · Śloka 39

स्थावरस्योपयुक्तस्य वेगे तु प्रथमे नृणाम् | श्यावा जिह्वा भवेत्स्तब्धा मूर्च्छा श्वासश्च जायते ||३४|| द्वितीये वेपथुः सादो दाहः कण्ठरुजस्तथा | विषमामाशयप्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम् ||३५|| तालुशोषं तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम् | दुर्वर्णे हरिते शूने जायेते चास्य लोचने ||३६|| पक्वामाशययोस्तोदो हिक्का कासोऽन्त्रकूजनम् | चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम् ||३७|| कफप्रसेको वैवर्ण्यं पर्वभेदश्च पञ्चमे | सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना ||३८|| षष्ठे प्रज्ञाप्रणाशश्च भृशं चाप्यतिसार्यते | स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सन्निरोधश्च सप्तमे ||३९||

Adhikarana 17 (40-43) · Śloka 43

प्रथमे विषवेगे तु वान्तं शीताम्बुसेचितम् | अगदं मधुसर्पिर्भ्यां पाययेत समायुतम् ||४०|| द्वितीये पूर्ववद्वान्तं पाययेत्तु विरेचनम् | तृतीयेऽगदपानं तु हितं नस्यं तथाऽञ्जनम् ||४१|| चतुर्थे स्नेहसम्मिश्रं पाययेतागदं भिषक् | पञ्चमे क्षौद्रमधुकक्वाथयुक्तं प्रदापयेत् ||४२|| षष्ठेऽतीसारवत् सिद्धिरवपीडश्च सप्तमे | मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशितं क्षिपेत् ||४३||

Adhikarana 18 (44-46) · Śloka 46

वेगान्तरे त्वन्यतमे कृते कर्मणि शीतलाम् | यवागूं सघृतक्षौद्रामिमां दद्याद्विषापहाम् ||४४|| कोषातक्योऽग्निकः पाठासूर्यवल्ल्यमृताभयाः | शिरीषः किणिही शेलुर्गिर्याह्वा रजनीद्वयम् ||४५|| पुनर्नवे हरेणुश्च त्रिकटुः सारिवे बला | एषां यवागूर्निष्क्वाथे कृता हन्ति विषद्वयम् ||४६||

Adhikarana 19 (47-49) · Śloka 49

मधुकं तगरं कुष्ठं भद्रदारु हरेणवः | पुन्नागैलैलवालूनि नागपुष्पोत्पलं सिता ||४७|| विडङ्गं चन्दनं पत्रं प्रियङ्गुर्ध्यामकं तथा | हरिद्रे द्वे बृहत्यौ च सारिवे च स्थिरा सहा ||४८|| कल्कैरेषां घृतं सिद्धमजेयमिति विश्रुतम् | विषाणि हन्ति सर्वाणि शीघ्रमेवाजितं क्वचित् ||४९||

Adhikarana 20 (50-52) · Śloka 52

दूषीविषार्तं सुस्विन्नमूर्ध्वं चाधश्च शोधितम् | पाययेतागदं नित्यमिमं दूषीविषापहम् ||५०|| पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी शावरः परिपेलवम् | सुवर्चिका ससूक्ष्मैला तोयं कनकगैरिकम् ||५१|| क्षौद्रयुक्तोऽगदो ह्येष दूषीविषमपोहति | नाम्ना दूषीविषारिस्तु न चान्यत्रापि वार्यते ||५२||

Adhikarana 21 (53-54) · Śloka 54

ज्वरे दाहे च हिक्कायामानाहे शुक्रसङ्क्षये | शोफेऽतिसारे मूर्च्छायां हृद्रोगे जठरेऽपि च ||५३|| उन्मादे वेपथौ चैव ये चान्ये स्युरुपद्रवाः | यथास्वं तेषु कुर्वीत विषघ्नैरौषधैः क्रियाम् ||५४||

Adhikarana 22 (55) · Śloka 55

साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोत्थितम् | दूषीविषमसाध्यं तु क्षीणस्याहितसेविनः ||५५||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने स्थावरविषविज्ञानीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||