Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vidradhīnāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो विद्रधीनां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
9. vidradhinidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
sarvāmaraguruḥ śrīmānnimittāntarabhūmipaḥ | śiṣyāyōvāca nikhilamidaṁ vidradhilakṣaṇam ||3||
View original
सर्वामरगुरुः श्रीमान्निमित्तान्तरभूमिपः | शिष्यायोवाच निखिलमिदं विद्रधिलक्षणम् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
tvagraktamāṁsamēdāṁsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ | dōṣāḥ śōphaṁ śanairghōraṁ janayantyucchritā bhr̥śam ||4|| mahāmūlaṁ rujāvantaṁ vr̥ttaṁ cā(vā')pyathavā''yatam | tamāhurvidradhiṁ dhīrā, vijñēyaḥ sa ca ṣaḍvidhaḥ ||5|| pr̥thagdōṣaiḥ samastaiśca kṣatēnāpyasr̥jā tathā | ṣaṇṇāmapi hi tēṣāṁ tu lakṣaṇaṁ sampravakṣyatē ||6||
View original
त्वग्रक्तमांसमेदांसि प्रदूष्यास्थिसमाश्रिताः | दोषाः शोफं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||४|| महामूलं रुजावन्तं वृत्तं चा(वाऽ)प्यथवाऽऽयतम् | तमाहुर्विद्रधिं धीरा, विज्ञेयः स च षड्विधः ||५|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा | षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
kr̥ṣṇō'ruṇō vā paruṣō bhr̥śamatyarthavēdanaḥ | citrōtthānaprapākaśca vidradhirvātasambhavaḥ ||7||
View original
कृष्णोऽरुणो वा परुषो भृशमत्यर्थवेदनः | चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसम्भवः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
pakvōdumbarasaṅkāśaḥ śyāvō vā jvaradāhavān | kṣiprōtthānaprapākaśca vidradhiḥ pittasambhavaḥ ||8||
View original
पक्वोदुम्बरसङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् | क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसम्भवः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
śarāvasadr̥śaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ stabdhō'lpavēdanaḥ | cirōtthānaprapākaśca sakaṇḍuśca kaphōtthitaḥ ||9||
View original
शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्तब्धोऽल्पवेदनः | चिरोत्थानप्रपाकश्च सकण्डुश्च कफोत्थितः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smr̥tāḥ |10|
View original
तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
nānāvarṇarujāsrāvō ghāṭālō viṣamō mahān ||10|| viṣamaṁ pacyatē cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ |11|
View original
नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान् ||१०|| विषमं पच्यते चापि विद्रधिः सान्निपातिकः |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 13
taistairbhāvairabhihatē kṣatē vā'pathyasēvinaḥ ||11|| kṣatōṣmā vāyuvisr̥taḥ saraktaṁ pittamīrayēt | jvarastr̥ṣṇā ca dāhaśca jāyatē tasya dēhinaḥ ||12|| ēṣa vidradhirāgantuḥ pittavidradhilakṣaṇaḥ |13|
View original
तैस्तैर्भावैरभिहते क्षते वाऽपथ्यसेविनः ||११|| क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् | ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः ||१२|| एष विद्रधिरागन्तुः पित्तविद्रधिलक्षणः |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 14
kr̥ṣṇasphōṭāvr̥taḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ ||13|| pittavidradhiliṅgastu raktavidradhirucyatē |14|
View original
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः ||१३|| पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
uktā vidradhayō hyētē tēṣvasādhyastu sarvajaḥ ||14||
View original
उक्ता विद्रधयो ह्येते तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 19
ābhyantarānatastūrdhvaṁ vidradhīn paricakṣatē | gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkasaṁsr̥ṣṭabhōjanāt ||15|| ativyavāyavyāyāmavēgāghātavidāhibhiḥ | pr̥thak sambhūya vā dōṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam ||16|| valmīkavatsamunnaddhamantaḥ kurvanti vidradhim | gudē bastimukhē nābhyāṁ kukṣau vaṅkṣaṇayōstathā ||17|| vr̥kkayōryakr̥ti plīhni hr̥dayē klōmni vā tathā | tēṣāṁ liṅgāni jānīyādbāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||18|| āmapakvaiṣaṇīyācca pakvāpakvaṁ vinirdiśēt |19|
View original
आभ्यन्तरानतस्तूर्ध्वं विद्रधीन् परिचक्षते | गुर्वसात्म्यविरुद्धान्नशुष्कसंसृष्टभोजनात् ||१५|| अतिव्यवायव्यायामवेगाघातविदाहिभिः | पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम् ||१६|| वल्मीकवत्समुन्नद्धमन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् | गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा ||१७|| वृक्कयोर्यकृति प्लीह्नि हृदये क्लोम्नि वा तथा | तेषां लिङ्गानि जानीयाद्बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||१८|| आमपक्वैषणीयाच्च पक्वापक्वं विनिर्दिशेत् |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (19-22) · Śloka 22
adhiṣṭhānaviśēṣēṇa liṅgaṁ śr̥ṇu viśēṣataḥ ||19|| gudē vātanirōdhastu bastau kr̥cchrālpamūtratā | nābhyāṁ hikkā tathā''ṭōpaḥ kukṣau mārutakōpanam ||20|| kaṭīpr̥ṣṭhagrahastīvrō vaṅkṣaṇōtthē tu vidradhau | vr̥kkayōḥ pārśvasaṅkōcaḥ plīhnyucchvāsāvarōdhanam ||21|| sarvāṅgapragrahastīvrō hr̥di śūlaśca dāruṇaḥ | śvāsō yakr̥ti tr̥ṣṇā ca pipāsāklōmajē'dhikā ||22||
View original
अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः ||१९|| गुदे वातनिरोधस्तु बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता | नाभ्यां हिक्का तथाऽऽटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् ||२०|| कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्रधौ | वृक्कयोः पार्श्वसङ्कोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम् ||२१|| सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि शूलश्च दारुणः | श्वासो यकृति तृष्णा च पिपासाक्लोमजेऽधिका ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
āmō vā yadi vā pakvō mahān vā yadi vētaraḥ | sarvō marmōtthitaścāpi vidradhiḥ kaṣṭa ucyatē ||23||
View original
आमो वा यदि वा पक्वो महान् वा यदि वेतरः | सर्वो मर्मोत्थितश्चापि विद्रधिः कष्ट उच्यते ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (24-25) · Śloka 25
nābhēruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitarē tvadhaḥ | jīvatyadhō niḥsrutēṣu srutēṣūrdhvaṁ na jīvati ||24|| hr̥nnābhibastivarjyā yē tēṣu bhinnēṣu bāhyataḥ | jīvēt kadācit puruṣō nētarēṣu kadācana ||25||
View original
नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः | जीवत्यधो निःस्रुतेषु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति ||२४|| हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः | जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (26) · Śloka 26
strīṇāmapaprajātānāṁ prajātānāṁ tathā'hitaiḥ | dāhajvarakarō ghōrō jāyatē raktavidradhiḥ ||26||
View original
स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाऽहितैः | दाहज्वरकरो घोरो जायते रक्तविद्रधिः ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (27) · Śloka 28
api samyakprajātānāmasr̥k kāyādaniḥsr̥tam | raktajaṁ vidradhiṁ kuryāt kukṣau makkallasañjñitam ||27|| saptāhānnōpaśāntaścēttatō'sau samprapacyatē |28|
View original
अपि सम्यक्प्रजातानामसृक् कायादनिःसृतम् | रक्तजं विद्रधिं कुर्यात् कुक्षौ मक्कल्लसञ्ज्ञितम् ||२७|| सप्ताहान्नोपशान्तश्चेत्ततोऽसौ सम्प्रपच्यते |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (28-33) · Śloka 33
viśēṣamatha vakṣyāmi spaṣṭaṁ vidradhigulmayōḥ ||28|| gulmadōṣasamutthānādvidradhērgulmakasya ca | kasmānna pacyatē gulmō vidradhiḥ pākamēti ca ||29|| na nibandhō'sti gulmānāṁ vidradhiḥ sanibandhanaḥ | gulmākārāḥ svayaṁ dōṣā vidradhirmāṁsaśōṇitē ||30|| vivarānucarō granthirapsu budbudakō yathā | ēvamprakārō gulmastu tasmāt pākaṁ na gacchati ||31|| māṁsaśōṇitabāhulyāt pākaṁ gacchati vidradhiḥ | māṁsaśōṇitahīnatvādgulmaḥ pākaṁ na gacchati ||32|| gulmastiṣṭhati dōṣē svē vidradhirmāṁsaśōṇitē | vidradhiḥ pacyatē tasmādgulmaścāpi na pacyatē ||33||
View original
विशेषमथ वक्ष्यामि स्पष्टं विद्रधिगुल्मयोः ||२८|| गुल्मदोषसमुत्थानाद्विद्रधेर्गुल्मकस्य च | कस्मान्न पच्यते गुल्मो विद्रधिः पाकमेति च ||२९|| न निबन्धोऽस्ति गुल्मानां विद्रधिः सनिबन्धनः | गुल्माकाराः स्वयं दोषा विद्रधिर्मांसशोणिते ||३०|| विवरानुचरो ग्रन्थिरप्सु बुद्बुदको यथा | एवम्प्रकारो गुल्मस्तु तस्मात् पाकं न गच्छति ||३१|| मांसशोणितबाहुल्यात् पाकं गच्छति विद्रधिः | मांसशोणितहीनत्वाद्गुल्मः पाकं न गच्छति ||३२|| गुल्मस्तिष्ठति दोषे स्वे विद्रधिर्मांसशोणिते | विद्रधिः पच्यते तस्माद्गुल्मश्चापि न पच्यते ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (34) · Śloka 34
hr̥nnābhibastijaḥ pakvō varjyō yaśca tridōṣajaḥ |34|
View original
हृन्नाभिबस्तिजः पक्वो वर्ज्यो यश्च त्रिदोषजः |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (34-38) · Śloka 38
atha majjaparīpākō ghōraḥ samupajāyatē ||34|| sō'sthimāṁsanirōdhēna dvāraṁ na labhatē yadā | tataḥ sa vyādhinā tēna jvalanēnēva dahyatē ||35|| asthi(tha) majjōṣmaṇā tēna śīryatē dahyamānavat | vikāraḥ śalyabhūtō'yaṁ klēśayēdāturaṁ ciram ||36|| athāsya karmaṇā vyādhirdvāraṁ tu labhatē yadā | tatō mēdaḥprabhaṁ snigdhaṁ śuklaṁ śītamathō guru ||37|| bhinnē'sthni niḥsravēt pūyamētadasthigataṁ viduḥ | vidradhiṁ śāstrakuśalāḥ sarvadōṣarujāvaham ||38||
View original
अथ मज्जपरीपाको घोरः समुपजायते ||३४|| सोऽस्थिमांसनिरोधेन द्वारं न लभते यदा | ततः स व्याधिना तेन ज्वलनेनेव दह्यते ||३५|| अस्थि(थ) मज्जोष्मणा तेन शीर्यते दह्यमानवत् | विकारः शल्यभूतोऽयं क्लेशयेदातुरं चिरम् ||३६|| अथास्य कर्मणा व्याधिर्द्वारं तु लभते यदा | ततो मेदःप्रभं स्निग्धं शुक्लं शीतमथो गुरु ||३७|| भिन्नेऽस्थ्नि निःस्रवेत् पूयमेतदस्थिगतं विदुः | विद्रधिं शास्त्रकुशलाः सर्वदोषरुजावहम् ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthānē vidradhinidānaṁ nāma navamō'dhyāyaḥ ||9||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने विद्रधिनिदानं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
🔊 Audio coming soon