Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতঃ ক্ষারপাকবিধিমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১|| যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
View original
अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
11. kṣārapākavidhyadhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
শস্ত্রানুশস্ত্রেভ্যঃ ক্ষারঃ প্রধানতমঃ, ছেদ্যভেদ্যলেখ্যকরণাত্ ত্রিদোষঘ্নত্বাদ্বিশেষক্রিযাবচারণাচ্চ ||৩||
View original
शस्त्रानुशस्त्रेभ्यः क्षारः प्रधानतमः, छेद्यभेद्यलेख्यकरणात् त्रिदोषघ्नत्वाद्विशेषक्रियावचारणाच्च ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
তত্র ক্ষরণাত্ ক্ষণনাদ্বা ক্ষারঃ ||৪||
View original
तत्र क्षरणात् क्षणनाद्वा क्षारः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
নানৌষধিসমবাযাত্ত্রিদোষঘ্নঃ , শুক্লত্বাত্ সৌম্যঃ; তস্য সৌম্যস্যাপি সতো দহনপচনদারণাদিশক্তিরবিরুদ্ধা, আগ্নেযৌষধিগুণভূযিষ্ঠত্বাত্ কটুক উষ্ণস্তীক্ষ্ণঃ পাচনো বিলযনঃ শোধনো রোপণঃ শোষণঃ স্তম্ভনো লেখনঃ কৃম্যামকফকুষ্ঠবিষমেদসামুপহন্তা পুংস্ত্বস্য চাতিসেবিতঃ ||৫||
View original
नानौषधिसमवायात्त्रिदोषघ्नः , शुक्लत्वात् सौम्यः; तस्य सौम्यस्यापि सतो दहनपचनदारणादिशक्तिरविरुद्धा, आग्नेयौषधिगुणभूयिष्ठत्वात् कटुक उष्णस्तीक्ष्णः पाचनो विलयनः शोधनो रोपणः शोषणः स्तम्भनो लेखनः कृम्यामकफकुष्ठविषमेदसामुपहन्ता पुंस्त्वस्य चातिसेवितः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
স দ্বিবিধঃ- প্রতিসারণীযঃ, পানীযশ্চ ||৬||
View original
स द्विविधः- प्रतिसारणीयः, पानीयश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
তত্র প্রতিসারণীযঃ কুষ্ঠকিটিভদদ্রুমণ্ডলকিলাসভগন্দরার্বুদার্শোদুষ্টব্রণনাডীচর্মকীল- তিলকালকন্যচ্ছব্যঙ্গমশকবাহ্যবিদ্রধিকৃমিবিষাদিষূপদিশ্যতে , সপ্তসু চ মুখরোগেষূপজিহ্বাধিজিহ্বোপকুশদন্তবৈদর্ভেষু তিসৃষু চ রোহিণীষু, এতেষ্বেবানুশস্ত্রপ্রণিধানমুক্তম্ ||৭||
View original
तत्र प्रतिसारणीयः कुष्ठकिटिभदद्रुमण्डलकिलासभगन्दरार्बुदार्शोदुष्टव्रणनाडीचर्मकील- तिलकालकन्यच्छव्यङ्गमशकबाह्यविद्रधिकृमिविषादिषूपदिश्यते , सप्तसु च मुखरोगेषूपजिह्वाधिजिह्वोपकुशदन्तवैदर्भेषु तिसृषु च रोहिणीषु, एतेष्वेवानुशस्त्रप्रणिधानमुक्तम् ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
পানীযস্তু গরগুল্মোদরাগ্নিসঙ্গাজীর্ণারোচকানাহ- শর্করাশ্মর্যাভ্যন্তরবিদ্রধিকৃমিবিষার্শঃসূপযুজ্যতে ||৮||
View original
पानीयस्तु गरगुल्मोदराग्निसङ्गाजीर्णारोचकानाह- शर्कराश्मर्याभ्यन्तरविद्रधिकृमिविषार्शःसूपयुज्यते ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
অহিতস্তু রক্তপিত্তজ্বরিতপিত্তপ্রকৃতিবালবৃদ্ধদুর্বলভ্রম- মদমূর্চ্ছাতিমিরপরীতেভ্যোঽন্যেভ্যশ্চৈবংবিধেভ্যঃ ||৯||
View original
अहितस्तु रक्तपित्तज्वरितपित्तप्रकृतिबालवृद्धदुर्बलभ्रम- मदमूर्च्छातिमिरपरीतेभ्योऽन्येभ्यश्चैवंविधेभ्यः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
তং চেতরক্ষারবদ্দগ্ধ্বা পরিস্রাবযেত্; তস্য বিস্তরোঽন্যত্র ||১০||
View original
तं चेतरक्षारवद्दग्ध्वा परिस्रावयेत्; तस्य विस्तरोऽन्यत्र ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12
অথেতরস্ত্রিবিধো মৃদুর্মধ্যস্তীক্ষ্ণশ্চ | তং চিকীর্ষুঃ শরদি গিরিসানুজং শুচিরুপোষ্য প্রশস্তেঽহনি প্রশস্তদেশজাতমনুপহতং মধ্যমবযসং মহান্তমসিতমুষ্ককমধিবাস্যাপরেদ্যুঃ পাটযিত্বা খণ্ডশঃ প্রকল্প্যাবপাট্য নিবাতে দেশে নিচিতিং কৃত্বা সুধাশর্করাশ্চ প্রক্ষিপ্য তিলনালৈরাদীপযেত্ | অথোপশান্তেঽগ্নৌ তদ্ভস্ম পৃথগ্গৃহ্ণীযাদ্ভস্মশর্করাশ্চ | অথানেনৈব বিধানেন কুটজপলাশাশ্বকর্ণপারিভদ্রকবিভীতকারগ্বধতিল্বকার্কস্নুহ্যপামার্গপাটলানক্তমালবৃষকদলী- চিত্রকপূতীকেন্দ্রবৃক্ষাস্ফোতাশ্বমারকসপ্তচ্ছদাগ্নিমন্থগুঞ্জাশ্চতস্রশ্চ কোশাতকীঃ সমূলফলপত্রশাখা দহেত্ | ততঃ ক্ষারদ্রোণমুদকদ্রোণৈঃ ষড্ভিরালোড্য মূত্রৈর্বা যথোক্তৈরেকবিংশতিকৃত্বঃ পরিস্রাব্য, মহতি কটাহে শনৈর্দর্ব্যাঽবঘট্টযন্ বিপচেত্ | স যদা ভবত্যচ্ছো রক্তস্তীক্ষ্ণঃ পিচ্ছিলশ্চ তমাদায মহতি বস্ত্রে পরিস্রাব্যেতরং বিভজ্য পুনরগ্নাবধিশ্রযেত্ | তত এব ক্ষারোদকাত্ কুডবমধ্যর্ধং বাঽপনযেত্ | ততঃ কটশর্করাভস্মশর্করাক্ষীরপাকশঙ্খনাভীরগ্নিবর্ণাঃ কৃত্বাঽঽযসে পাত্রে তস্মিন্নেব ক্ষারোদকে নিষিচ্য পিষ্ট্বা তেনৈব দ্বিদ্রোণেঽষ্টপলসম্মিতং শঙ্খনাভ্যাদীনাং প্রমাণং প্রতিবাপ্য , সততমপ্রমত্তশ্চৈনমবঘট্টযন্ বিপচেত্ | স যথা নাতিসান্দ্রো নাতিদ্রবশ্চ ভবতি তথা প্রযতেত | অথৈনমাগতপাকমবতার্যানুগুপ্তমাযসে কুম্ভে সংবৃতমুখে নিদধ্যাদেষ মধ্যমঃ ||১১|| এষ চৈবাপ্রতীবাপঃ পক্বঃ সংব্যূহিমো মৃদুঃ ||১২||
View original
अथेतरस्त्रिविधो मृदुर्मध्यस्तीक्ष्णश्च | तं चिकीर्षुः शरदि गिरिसानुजं शुचिरुपोष्य प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं महान्तमसितमुष्ककमधिवास्यापरेद्युः पाटयित्वा खण्डशः प्रकल्प्यावपाट्य निवाते देशे निचितिं कृत्वा सुधाशर्कराश्च प्रक्षिप्य तिलनालैरादीपयेत् | अथोपशान्तेऽग्नौ तद्भस्म पृथग्गृह्णीयाद्भस्मशर्कराश्च | अथानेनैव विधानेन कुटजपलाशाश्वकर्णपारिभद्रकबिभीतकारग्वधतिल्वकार्कस्नुह्यपामार्गपाटलानक्तमालवृषकदली- चित्रकपूतीकेन्द्रवृक्षास्फोताश्वमारकसप्तच्छदाग्निमन्थगुञ्जाश्चतस्रश्च कोशातकीः समूलफलपत्रशाखा दहेत् | ततः क्षारद्रोणमुदकद्रोणैः षड्भिरालोड्य मूत्रैर्वा यथोक्तैरेकविंशतिकृत्वः परिस्राव्य, महति कटाहे शनैर्दर्व्याऽवघट्टयन् विपचेत् | स यदा भवत्यच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च तमादाय महति वस्त्रे परिस्राव्येतरं विभज्य पुनरग्नावधिश्रयेत् | तत एव क्षारोदकात् कुडवमध्यर्धं वाऽपनयेत् | ततः कटशर्कराभस्मशर्कराक्षीरपाकशङ्खनाभीरग्निवर्णाः कृत्वाऽऽयसे पात्रे तस्मिन्नेव क्षारोदके निषिच्य पिष्ट्वा तेनैव द्विद्रोणेऽष्टपलसम्मितं शङ्खनाभ्यादीनां प्रमाणं प्रतिवाप्य , सततमप्रमत्तश्चैनमवघट्टयन् विपचेत् | स यथा नातिसान्द्रो नातिद्रवश्च भवति तथा प्रयतेत | अथैनमागतपाकमवतार्यानुगुप्तमायसे कुम्भे संवृतमुखे निदध्यादेष मध्यमः ||११|| एष चैवाप्रतीवापः पक्वः संव्यूहिमो मृदुः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
প্রতীবাপে যথালাভং দন্তীদ্রবন্তীচিত্রকলাঙ্গলীপূতিকপ্রবালতালপত্রীবিডসুবর্চিকাকনকক্ষীরীহিঙ্গুবচাতিবিষাঃ সমাঃ শ্লক্ষ্ণচূর্ণাঃ শুক্তিপ্রমাণাঃ প্রতীবাপঃ | স এব সপ্রতীবাপঃ পক্বঃ পাক্যস্তীক্ষ্ণঃ ||১৩||
View original
प्रतीवापे यथालाभं दन्तीद्रवन्तीचित्रकलाङ्गलीपूतिकप्रवालतालपत्रीविडसुवर्चिकाकनकक्षीरीहिङ्गुवचातिविषाः समाः श्लक्ष्णचूर्णाः शुक्तिप्रमाणाः प्रतीवापः | स एव सप्रतीवापः पक्वः पाक्यस्तीक्ष्णः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
তেষাং যথাব্যাধিবলমুপযোগঃ ||১৪||
View original
तेषां यथाव्याधिबलमुपयोगः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ক্ষীণবলে তু ক্ষারোদকমাবপেদ্বলকরণার্থম্ ||১৫||
View original
क्षीणबले तु क्षारोदकमावपेद्बलकरणार्थम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ভবতশ্চাত্র- নৈবাতিতীক্ষ্ণো ন মৃদুঃ শুক্লঃ শ্লক্ষ্ণোঽথ পিচ্ছিলঃ | অবিষ্যন্দী শিবঃ শীঘ্রঃ ক্ষারো হ্যষ্টগুণঃ স্মৃতঃ ||১৬||
View original
भवतश्चात्र- नैवातितीक्ष्णो न मृदुः शुक्लः श्लक्ष्णोऽथ पिच्छिलः | अविष्यन्दी शिवः शीघ्रः क्षारो ह्यष्टगुणः स्मृतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
অতিমার্দবশ্বৈত্যৌষ্ণ্যতৈক্ষ্ণ্যপৈচ্ছিল্যসর্পিতাঃ | সান্দ্রতাঽপক্বতা হীনদ্রব্যতা দোষ উচ্যতে ||১৭||
View original
अतिमार्दवश्वैत्यौष्ण्यतैक्ष्ण्यपैच्छिल्यसर्पिताः | सान्द्रताऽपक्वता हीनद्रव्यता दोष उच्यते ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
তত্র ক্ষারসাধ্যব্যাধিব্যাধিতমুপবেশ্য নিবাতাতপে দেশেঽসম্বাধেঽগ্রোপহরণীযোক্তেন বিধানেনোপসম্ভৃতসম্ভারং, ততোঽস্য তমবকাশং নিরীক্ষ্যাবঘৃষ্যাবলিখ্য প্রচ্ছযিত্বা , শলাকযা ক্ষারং প্রতিসারযেত্, দত্ত্বা বাক্শতমাত্রমুপেক্ষেত ||১৮||
View original
तत्र क्षारसाध्यव्याधिव्याधितमुपवेश्य निवातातपे देशेऽसम्बाधेऽग्रोपहरणीयोक्तेन विधानेनोपसम्भृतसम्भारं, ततोऽस्य तमवकाशं निरीक्ष्यावघृष्यावलिख्य प्रच्छयित्वा , शलाकया क्षारं प्रतिसारयेत्, दत्त्वा वाक्शतमात्रमुपेक्षेत ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
তস্মিন্নিপতিতে ব্যাধৌ কৃষ্ণতা দগ্ধলক্ষণম্ |১৯|
View original
तस्मिन्निपतिते व्याधौ कृष्णता दग्धलक्षणम् |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21
তত্রাম্লবর্গঃ শমনঃ সর্পির্মধুকসংযুতঃ ||১৯|| অথ চেত্ স্থিরমূলত্বাত্ ক্ষারদগ্ধং ন শীর্যতে | ইদমালেপনং তত্র সমগ্রমবচারযেত্ ||২০|| অম্লকাঞ্জিকবীজানি তিলান্ মধুকমেব চ | প্রপেষ্য সমভাগানি তেনৈনমনুলেপযেত্ ||২১||
View original
तत्राम्लवर्गः शमनः सर्पिर्मधुकसंयुतः ||१९|| अथ चेत् स्थिरमूलत्वात् क्षारदग्धं न शीर्यते | इदमालेपनं तत्र समग्रमवचारयेत् ||२०|| अम्लकाञ्जिकबीजानि तिलान् मधुकमेव च | प्रपेष्य समभागानि तेनैनमनुलेपयेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
তিলকল্কঃ সমধুকো ঘৃতাক্তো ব্রণরোপণঃ |২২|
View original
तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (22-25) · Śloka 25
রসেনাম্লেন তীক্ষ্ণেন বীর্যোষ্ণেন চ যোজিতঃ ||২২|| আগ্নেযেনাগ্নিনা তুল্যঃ কথং ক্ষারঃ প্রশাম্যতি | এবং চেন্মন্যসে বত্স! প্রোচ্যমানং নিবোধ মে ||২৩|| অম্লবর্জান্ রসান্ ক্ষারে সর্বানেব বিভাবযেত্ | কটুকস্তত্র ভূযিষ্ঠো লবণোঽনুরসস্তথা | অম্লেন সহ সংযুক্তঃ স তীক্ষ্ণলবণো রসে ||২৪|| মাধুর্যং ভজতেঽত্যর্থং তীক্ষ্ণভাবং বিমুঞ্চতি | মাধুর্যাচ্ছমমাপ্নোতি বহ্নিরদ্ভিরিবাপ্লুতঃ ||২৫||
View original
रसेनाम्लेन तीक्ष्णेन वीर्योष्णेन च योजितः ||२२|| आग्नेयेनाग्निना तुल्यः कथं क्षारः प्रशाम्यति | एवं चेन्मन्यसे वत्स! प्रोच्यमानं निबोध मे ||२३|| अम्लवर्जान् रसान् क्षारे सर्वानेव विभावयेत् | कटुकस्तत्र भूयिष्ठो लवणोऽनुरसस्तथा | अम्लेन सह संयुक्तः स तीक्ष्णलवणो रसे ||२४|| माधुर्यं भजतेऽत्यर्थं तीक्ष्णभावं विमुञ्चति | माधुर्याच्छममाप्नोति वह्निरद्भिरिवाप्लुतः ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
তত্র সম্যগ্দগ্ধে বিকারোপশমো লাঘবমনাস্রাবশ্চ |২৬|
View original
तत्र सम्यग्दग्धे विकारोपशमो लाघवमनास्रावश्च |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
হীনদগ্ধে তোদকণ্ডুজাড্যানি ব্যাধিবৃদ্ধিশ্চ |২৬|
View original
हीनदग्धे तोदकण्डुजाड्यानि व्याधिवृद्धिश्च |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (26) · Śloka 26
অতিদগ্ধে দাহপাকরাগস্রাবাঙ্গমর্দক্লমপিপাসামূর্চ্ছাঃ স্যুর্মরণং বা ||২৬||
View original
अतिदग्धे दाहपाकरागस्रावाङ्गमर्दक्लमपिपासामूर्च्छाः स्युर्मरणं वा ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
ক্ষারদগ্ধব্রণং তু যথাদোষং যথাব্যাধি চোপক্রমেত্ ||২৭||
View original
क्षारदग्धव्रणं तु यथादोषं यथाव्याधि चोपक्रमेत् ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
অথ নৈতে ক্ষারকৃত্যাঃ- তদ্যথা- দুর্বলবালস্থবিরভীরুসর্বাঙ্গশূনোদরিরক্তপিত্তিগর্ভিণ্যৃতুমতীপ্রবৃদ্ধজ্বরিপ্রমেহিরূক্ষক্ষতক্ষীণ- তৃষ্ণামূর্চ্ছোপদ্রুতক্লীবাপবৃত্তোদ্বৃত্তফলযোনযঃ ||২৮||
View original
अथ नैते क्षारकृत्याः- तद्यथा- दुर्बलबालस्थविरभीरुसर्वाङ्गशूनोदरिरक्तपित्तिगर्भिण्यृतुमतीप्रवृद्धज्वरिप्रमेहिरूक्षक्षतक्षीण- तृष्णामूर्च्छोपद्रुतक्लीबापवृत्तोद्वृत्तफलयोनयः ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
তথা মর্মসিরাস্নাযুসন্ধিতরুণাস্থিসেবনীধমনীগলনাভিনখান্তঃশেফঃস্রোতঃস্বল্পমাংসেষু চ দেশেষ্বক্ষ্ণোশ্চ ন দদ্যাদন্যত্র বর্ত্মরোগাত্ ||২৯||
View original
तथा मर्मसिरास्नायुसन्धितरुणास्थिसेवनीधमनीगलनाभिनखान्तःशेफःस्रोतःस्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्च न दद्यादन्यत्र वर्त्मरोगात् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
তত্র ক্ষারসাধ্যেষ্বপি ব্যাধিষু শূনগাত্রমস্থিশূলিনমন্নদ্বেষিণং হৃদযসন্ধিপীডোপদ্রুতং চ ক্ষারো ন সাধযতি (দুর্বলবালস্থবিরাদীন্ প্রতিসারণীয ইতি) ||৩০||
View original
तत्र क्षारसाध्येष्वपि व्याधिषु शूनगात्रमस्थिशूलिनमन्नद्वेषिणं हृदयसन्धिपीडोपद्रुतं च क्षारो न साधयति (दुर्बलबालस्थविरादीन् प्रतिसारणीय इति) ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
ভবতি চাত্র- বিষাগ্নিশস্ত্রাশনিমৃত্যুকল্পঃ ক্ষারো ভবত্যল্পমতিপ্রযুক্তঃ | স ধীমতা সম্যগনুপ্রযুক্তো রোগান্নিহন্যাদচিরেণ ঘোরান্ ||৩১||
View original
भवति चात्र- विषाग्निशस्त्राशनिमृत्युकल्पः क्षारो भवत्यल्पमतिप्रयुक्तः | स धीमता सम्यगनुप्रयुक्तो रोगान्निहन्यादचिरेण घोरान् ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং সূত্রস্থানে ক্ষারপাকবিধির্নামৈকাদশোঽধ্যাযঃ ||১১||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने क्षारपाकविधिर्नामैकादशोऽध्यायः ||११||
🔊 Audio coming soon