Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতোঽগ্নিকর্মবিধিমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১|| যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
View original
अथातोऽग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
12. agnikarmavidhyadhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ক্ষারাদগ্নির্গরীযান্ ক্রিযাসু ব্যাখ্যাতঃ, তদ্দগ্ধানাং রোগাণামপুনর্ভাবাদ্ভেষজশস্ত্রক্ষারৈরসাধ্যানাং তত্সাধ্যত্বাচ্চ ||৩||
View original
क्षारादग्निर्गरीयान् क्रियासु व्याख्यातः, तद्दग्धानां रोगाणामपुनर्भावाद्भेषजशस्त्रक्षारैरसाध्यानां तत्साध्यत्वाच्च ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
অথেমানি দহনোপকরণানি ভবন্তি- তদ্যথা- পিপ্পল্যজাশকৃদ্গোদন্তশরশলাকাজাম্ববৌষ্ঠেতরলৌহাঃ ক্ষৌদ্রগুডস্নেহাশ্চ | তত্র, পিপ্পল্যজাশকৃদ্গোদন্তশরশলাকাস্ত্বগ্গতানাং, জাম্ববৌষ্ঠেতরলৌহা মাংসগতানাং, ক্ষৌদ্রগুডস্নেহাঃ সিরাস্নাযুসন্ধ্যস্থিগতানাম্ ||৪||
View original
अथेमानि दहनोपकरणानि भवन्ति- तद्यथा- पिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकाजाम्बवौष्ठेतरलौहाः क्षौद्रगुडस्नेहाश्च | तत्र, पिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकास्त्वग्गतानां, जाम्बवौष्ठेतरलौहा मांसगतानां, क्षौद्रगुडस्नेहाः सिरास्नायुसन्ध्यस्थिगतानाम् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
তত্রাগ্নিকর্ম সর্বর্তুষু কুর্যাদন্যত্র শরদ্গ্রীষ্মাভ্যাং; তত্রাপ্যাত্যযিকেঽগ্নিকর্মসাধ্যে ব্যাধৌ তত্প্রত্যনীকং বিধিং কৃত্বা ||৫||
View original
तत्राग्निकर्म सर्वर्तुषु कुर्यादन्यत्र शरद्ग्रीष्माभ्यां; तत्राप्यात्ययिकेऽग्निकर्मसाध्ये व्याधौ तत्प्रत्यनीकं विधिं कृत्वा ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
সর্বব্যাধিষ্বৃতুষু চ পিচ্ছিলমন্নং ভুক্তবতঃ; মূঢগর্ভাশ্মরীভগন্দরোদরার্শোমুখরোগেষ্বভুক্তবতঃ কর্ম কুর্বীত ||৬||
View original
सर्वव्याधिष्वृतुषु च पिच्छिलमन्नं भुक्तवतः; मूढगर्भाश्मरीभगन्दरोदरार्शोमुखरोगेष्वभुक्तवतः कर्म कुर्वीत ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
তত্র দ্বিবিধমগ্নিকর্মাহুরেকে- ত্বগ্দগ্ধং, মাংসদগ্ধং চ; ইহ তু সিরাস্নাযুসন্ধ্যস্থিষ্বপি ন প্রতিষিদ্ধোঽগ্নিঃ ||৭||
View original
तत्र द्विविधमग्निकर्माहुरेके- त्वग्दग्धं, मांसदग्धं च; इह तु सिरास्नायुसन्ध्यस्थिष्वपि न प्रतिषिद्धोऽग्निः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
তত্র, শব্দপ্রাদুর্ভাবো দুর্গন্ধতা ত্বক্সঙ্কোচশ্চ ত্বগ্দগ্ধে, কপোতবর্ণতাঽল্পশ্বযথুবেদনা শুষ্কসঙ্কুচিতব্রণতা চ মাংসদগ্ধে; কৃষ্ণোন্নতব্রণতা স্রাবসন্নিরোধশ্চ সিরাস্নাযুদগ্ধে, রূক্ষারুণতা কর্কশস্থিরব্রণতা চ সন্ধ্যস্থিদগ্ধে ||৮||
View original
तत्र, शब्दप्रादुर्भावो दुर्गन्धता त्वक्सङ्कोचश्च त्वग्दग्धे, कपोतवर्णताऽल्पश्वयथुवेदना शुष्कसङ्कुचितव्रणता च मांसदग्धे; कृष्णोन्नतव्रणता स्रावसन्निरोधश्च सिरास्नायुदग्धे, रूक्षारुणता कर्कशस्थिरव्रणता च सन्ध्यस्थिदग्धे ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
তত্র শিরোরোগাধিমন্থযোর্ভ্রূললাটশঙ্খপ্রদেশেষু দহেত্, বর্ত্মরোগেষ্বার্দ্রালক্তকপ্রতিচ্ছন্নাং দৃষ্টিং কৃত্বা বর্ত্মরোমকূপান্ ||৯||
View original
तत्र शिरोरोगाधिमन्थयोर्भ्रूललाटशङ्खप्रदेशेषु दहेत्, वर्त्मरोगेष्वार्द्रालक्तकप्रतिच्छन्नां दृष्टिं कृत्वा वर्त्मरोमकूपान् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ত্বঙ্মাংসসিরাস্নাযুসন্ধ্যস্থিস্থিতেঽত্যুগ্ররুজি বাযাবুচ্ছ্রিতকঠিনসুপ্তমাংসে ব্রণে গ্রন্থ্যর্শোঽর্বুদভগন্দরাপচীশ্লীপদচর্মকীলতিলকালকান্ত্রবৃদ্ধিসন্ধিসিরাচ্ছেদনাদিষু নাডীশোণিতাতিপ্রবৃত্তিষু চাগ্নিকর্ম কুর্যাত্ ||১০||
View original
त्वङ्मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिस्थितेऽत्युग्ररुजि वायावुच्छ्रितकठिनसुप्तमांसे व्रणे ग्रन्थ्यर्शोऽर्बुदभगन्दरापचीश्लीपदचर्मकीलतिलकालकान्त्रवृद्धिसन्धिसिराच्छेदनादिषु नाडीशोणितातिप्रवृत्तिषु चाग्निकर्म कुर्यात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
তত্র বলয-বিন্দু-বিলেখা-প্রতিসারণানীতি দহনবিশেষাঃ ||১১||
View original
तत्र वलय-बिन्दु-विलेखा-प्रतिसारणानीति दहनविशेषाः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ভবতি চাত্র- রোগস্য সংস্থানমবেক্ষ্য সম্যঙ্নরস্য মর্মাণি বলাবলং চ | ব্যাধিং তথর্তুং চ সমীক্ষ্য সম্যক্ ততোঽব্যবস্যেদ্ভিষগগ্নিকর্ম ||১২||
View original
भवति चात्र- रोगस्य संस्थानमवेक्ष्य सम्यङ्नरस्य मर्माणि बलाबलं च | व्याधिं तथर्तुं च समीक्ष्य सम्यक् ततोऽव्यवस्येद्भिषगग्निकर्म ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
তত্র সম্যগ্দগ্ধে মধুসর্পির্ভ্যামভ্যঙ্গঃ ||১৩||
View original
तत्र सम्यग्दग्धे मधुसर्पिर्भ्यामभ्यङ्गः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
অথেমানগ্নিনা পরিহরেত্- পিত্তপ্রকৃতিমন্তঃশোণিতং ভিন্নকোষ্ঠমনুদ্ধৃতশল্যং দুর্বলং বালং বৃদ্ধং ভীরুমনেকব্রণপীডিতমস্বেদ্যাংশ্চেতি ||১৪||
View original
अथेमानग्निना परिहरेत्- पित्तप्रकृतिमन्तःशोणितं भिन्नकोष्ठमनुद्धृतशल्यं दुर्बलं बालं वृद्धं भीरुमनेकव्रणपीडितमस्वेद्यांश्चेति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
অত ঊর্ধ্বমিতরথাদগ্ধলক্ষণং বক্ষ্যামঃ | তত্র, স্নিগ্ধং রূক্ষং বাঽঽ(চা)শ্রিত্য দ্রব্যমগ্নির্দহতি; অগ্নিসন্তপ্তো হি স্নেহঃ সূক্ষ্মসিরানুসারিত্বাত্ত্বগাদীননুপ্রবিশ্যাশু দহতি; তস্মাত্ স্নেহদগ্ধেঽধিকা রুজো ভবন্তি ||১৫||
View original
अत ऊर्ध्वमितरथादग्धलक्षणं वक्ष्यामः | तत्र, स्निग्धं रूक्षं वाऽऽ(चा)श्रित्य द्रव्यमग्निर्दहति; अग्निसन्तप्तो हि स्नेहः सूक्ष्मसिरानुसारित्वात्त्वगादीननुप्रविश्याशु दहति; तस्मात् स्नेहदग्धेऽधिका रुजो भवन्ति ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
তত্র প্লুষ্টং দুর্দগ্ধং সম্যগ্দগ্ধমতিদগ্ধং চেতি চতুর্বিধমগ্নিদগ্ধম্ | তত্র যদ্বিবর্ণং প্লুষ্যতেঽতিমাত্রং তত্ প্লুষ্টং; যত্রোত্তিষ্ঠন্তি স্ফোটাস্তীব্রাশ্চোষদাহরাগপাকবেদনাশ্চিরাচ্চোপশাম্যন্তি তদ্দুর্দগ্ধং; সম্যগ্দগ্ধমনবগাঢং তালবর্ণং সুসংস্থিতং পূর্বলক্ষণযুক্তং চ; অতিদগ্ধে মাংসাবলম্বনং গাত্রবিশ্লেষঃ সিরাস্নাযুসন্ধ্যস্থিব্যাপাদনমতিমাত্রং জ্বরদাহপিপাসামূর্চ্ছাশ্চোপদ্রবা ভবন্তি, ব্রণশ্চাস্য চিরেণ রোহতি, রূঢশ্চ বিবর্ণো ভবতি | তদেতচ্চতুর্বিধমগ্নিদগ্ধলক্ষণমাত্মকর্মপ্রসাধকং ভবতি ||১৬||
View original
तत्र प्लुष्टं दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धं चेति चतुर्विधमग्निदग्धम् | तत्र यद्विवर्णं प्लुष्यतेऽतिमात्रं तत् प्लुष्टं; यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्राश्चोषदाहरागपाकवेदनाश्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धं; सम्यग्दग्धमनवगाढं तालवर्णं सुसंस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तं च; अतिदग्धे मांसावलम्बनं गात्रविश्लेषः सिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमतिमात्रं ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चोपद्रवा भवन्ति, व्रणश्चास्य चिरेण रोहति, रूढश्च विवर्णो भवति | तदेतच्चतुर्विधमग्निदग्धलक्षणमात्मकर्मप्रसाधकं भवति ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (17-18) · Śloka 19
ভবন্তি চাত্র- অগ্নিনা কোপিতং রক্তং ভৃশং জন্তোঃ প্রকুপ্যতি | ততস্তেনৈব বেগেন পিত্তমস্যাভ্যুদীর্যতে ||১৭|| তুল্যবীর্যে উভে হ্যেতে রসতো দ্রব্যতস্তথা | তেনাস্য বেদনাস্তীব্রাঃ প্রকৃত্যা চ বিদহ্যতে ||১৮|| স্ফোটাঃ শীঘ্রং প্রজাযন্তে জ্বরস্তৃষ্ণা চ বাধতে |১৯|
View original
भवन्ति चात्र- अग्निना कोपितं रक्तं भृशं जन्तोः प्रकुप्यति | ततस्तेनैव वेगेन पित्तमस्याभ्युदीर्यते ||१७|| तुल्यवीर्ये उभे ह्येते रसतो द्रव्यतस्तथा | तेनास्य वेदनास्तीव्राः प्रकृत्या च विदह्यते ||१८|| स्फोटाः शीघ्रं प्रजायन्ते ज्वरस्तृष्णा च बाधते |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19-21) · Śloka 21
দগ্ধস্যোপশমার্থায চিকিত্সা সম্প্রবক্ষ্যতে ||১৯|| প্লুষ্টস্যাগ্নিপ্রতপনং কার্যমুষ্ণং তথৌষধম্ | শরীরে স্বিন্নভূযিষ্ঠে স্বিন্নং ভবতি শোণিতম্ ||২০|| প্রকৃত্যা হ্যুদকং শীতং স্কন্দযত্যতিশোণিতম্ | তস্মাত্ সুখযতি হ্যুষ্ণং ননু শীতং কথঞ্চন ||২১||
View original
दग्धस्योपशमार्थाय चिकित्सा सम्प्रवक्ष्यते ||१९|| प्लुष्टस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं तथौषधम् | शरीरे स्विन्नभूयिष्ठे स्विन्नं भवति शोणितम् ||२०|| प्रकृत्या ह्युदकं शीतं स्कन्दयत्यतिशोणितम् | तस्मात् सुखयति ह्युष्णं ननु शीतं कथञ्चन ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
শীতামুষ্ণাং চ দুর্দগ্ধে ক্রিযাং কুর্যাদ্ভিষক্ পুনঃ | ঘৃতালেপনসেকাংস্তু শীতানেবাস্য কারযেত্ ||২২||
View original
शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कुर्याद्भिषक् पुनः | घृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवास्य कारयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (23-24) · Śloka 24
সম্যগ্দগ্ধে তুগাক্ষীরীপ্লক্ষচন্দনগৈরিকৈঃ | সামৃতৈঃ সর্পিষা স্নিগ্ধৈরালেপং কারযেদ্ভিষক্ ||২৩|| গ্রাম্যানূপৌদকৈশ্চৈনং পিষ্টৈর্মাংসৈঃ প্রলেপযেত্ | পিত্তবিদ্রধিবচ্চৈনং সন্ততোষ্মাণমাচরেত্ ||২৪||
View original
सम्यग्दग्धे तुगाक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः | सामृतैः सर्पिषा स्निग्धैरालेपं कारयेद्भिषक् ||२३|| ग्राम्यानूपौदकैश्चैनं पिष्टैर्मांसैः प्रलेपयेत् | पित्तविद्रधिवच्चैनं सन्ततोष्माणमाचरेत् ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (25-26) · Śloka 27
অতিদগ্ধে বিশীর্ণানি মাংসান্যুদ্ধৃত্য শীতলাম্ | ক্রিযাং কুর্যাদ্ভিষক্ পশ্চাচ্ছালিতণ্ডুলকণ্ডনৈঃ ||২৫|| তিন্দুকীত্বক্কপালৈর্বা ঘৃতমিশ্রৈঃ প্রলেপযেত্ | ব্রণং গুডূচীপত্রৈর্বা ছাদযেদথবৌদকৈঃ ||২৬|| ক্রিযাং চ নিখিলাং কুর্যাদ্ভিষক্ পিত্তবিসর্পবত্ |২৭|
View original
अतिदग्धे विशीर्णानि मांसान्युद्धृत्य शीतलाम् | क्रियां कुर्याद्भिषक् पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः ||२५|| तिन्दुकीत्वक्कपालैर्वा घृतमिश्रैः प्रलेपयेत् | व्रणं गुडूचीपत्रैर्वा छादयेदथवौदकैः ||२६|| क्रियां च निखिलां कुर्याद्भिषक् पित्तविसर्पवत् |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (27-28) · Śloka 28
মধূচ্ছিষ্টং সমধুকং রোধ্রং সর্জরসং তথা ||২৭|| মঞ্জিষ্ঠাং চন্দনং মূর্বাং পিষ্ট্বা সর্পির্বিপাচযেত্ | সর্বেষামগ্নিদগ্ধানামেতদ্রোপণমুত্তমম্ ||২৮||
View original
मधूच्छिष्टं समधुकं रोध्रं सर्जरसं तथा ||२७|| मञ्जिष्ठां चन्दनं मूर्वां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् | सर्वेषामग्निदग्धानामेतद्रोपणमुत्तमम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (29) · Śloka 29
স্নেহদগ্ধে ক্রিযাং রূক্ষাং বিশেষেণাবচারযেত্ |২৯|
View original
स्नेहदग्धे क्रियां रूक्षां विशेषेणावचारयेत् |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (29-37) · Śloka 37
অত ঊর্ধ্বং প্রবক্ষ্যামি ধূমোপহতলক্ষণম্ ||২৯|| শ্বসিতি ক্ষৌতি চাত্যর্থমপ্যাধমতি কাসতে | চক্ষুষোঃ পরিদাহশ্চ রাগশ্চৈবোপজাযতে ||৩০|| সধূমকং নিশ্বসিতি ঘ্রেযমন্যন্ন বেত্তি চ | তথৈব চ রসান্ সর্বান্ শ্রুতিশ্চাস্যোপহন্যতে ||৩১|| তৃষ্ণাদাহজ্বরযুতঃ সীদত্যথ চ মূর্চ্ছতি | ধূমোপহত ইত্যেষঃ শৃণু তস্য চিকিত্সিতম্ ||৩২|| সর্পিরিক্ষুরসং দ্রাক্ষাং পযো বা শর্করাম্বু বা | মধুরাম্লৌ রসৌ বাঽপি বমনায প্রদাপযেত্ ||৩৩|| বমতঃ কোষ্ঠশুদ্ধিঃ স্যাদ্ধূমগন্ধশ্চ নশ্যতি | বিধিনাঽনেন শাম্যন্তি সদনক্ষবথুজ্বরাঃ ||৩৪|| দাহমূর্চ্ছাতৃডাধ্মানশ্বাসকাসাশ্চ দারুণাঃ | মধুরৈর্লবণাম্লৈশ্চ কটুকৈঃ কবলগ্রহৈঃ ||৩৫|| সম্যগ্গৃহ্ণাতীন্দ্রিযার্থান্ মনশ্চাস্য প্রসীদতি | শিরোবিরেচনং চাস্মৈ দদ্যাদ্যোগেন শাস্ত্রবিত্ ||৩৬|| দৃষ্টির্বিশুধ্যতে চাস্য শিরোগ্রীবং চ দেহিনঃ | অবিদাহি লঘু স্নিগ্ধমাহারং চাস্য কল্পযেত্ ||৩৭||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूमोपहतलक्षणम् ||२९|| श्वसिति क्षौति चात्यर्थमप्याधमति कासते | चक्षुषोः परिदाहश्च रागश्चैवोपजायते ||३०|| सधूमकं निश्वसिति घ्रेयमन्यन्न वेत्ति च | तथैव च रसान् सर्वान् श्रुतिश्चास्योपहन्यते ||३१|| तृष्णादाहज्वरयुतः सीदत्यथ च मूर्च्छति | धूमोपहत इत्येषः शृणु तस्य चिकित्सितम् ||३२|| सर्पिरिक्षुरसं द्राक्षां पयो वा शर्कराम्बु वा | मधुराम्लौ रसौ वाऽपि वमनाय प्रदापयेत् ||३३|| वमतः कोष्ठशुद्धिः स्याद्धूमगन्धश्च नश्यति | विधिनाऽनेन शाम्यन्ति सदनक्षवथुज्वराः ||३४|| दाहमूर्च्छातृडाध्मानश्वासकासाश्च दारुणाः | मधुरैर्लवणाम्लैश्च कटुकैः कवलग्रहैः ||३५|| सम्यग्गृह्णातीन्द्रियार्थान् मनश्चास्य प्रसीदति | शिरोविरेचनं चास्मै दद्याद्योगेन शास्त्रवित् ||३६|| दृष्टिर्विशुध्यते चास्य शिरोग्रीवं च देहिनः | अविदाहि लघु स्निग्धमाहारं चास्य कल्पयेत् ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (38-39) · Śloka 39
উষ্ণবাতাতপৈর্দগ্ধে শীতঃ কার্যো বিধিঃ সদা | শীতবর্ষানিলৈর্দগ্ধে স্নিগ্ধমুষ্ণং চ শস্যতে ||৩৮|| তথাঽতিতেজসা দগ্ধে সিদ্ধর্নাস্তি কথঞ্চন | ইন্দ্রবজ্রাগ্নিদগ্ধেঽপি জীবতি প্রতিকারযেত্ | স্নেহাভ্যঙ্গপরীষেকৈঃ প্রদেহৈশ্চ তথা ভিষক্ ||৩৯||
View original
उष्णवातातपैर्दग्धे शीतः कार्यो विधिः सदा | शीतवर्षानिलैर्दग्धे स्निग्धमुष्णं च शस्यते ||३८|| तथाऽतितेजसा दग्धे सिद्धर्नास्ति कथञ्चन | इन्द्रवज्राग्निदग्धेऽपि जीवति प्रतिकारयेत् | स्नेहाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रदेहैश्च तथा भिषक् ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং সূত্রস্থানেঽগ্নিকর্মবিধির্নাম দ্বাদশোঽধ্যাযঃ ||১২||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽग्निकर्मविधिर्नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon