Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta aupadravikamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथात औपद्रविकमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
1. aupadravikādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 4
adhyāyānāṁ śatē viṁśē yaduktamasakr̥nmayā | vakṣyāmi bahudhā samyaguttarē'rthānimāniti ||3|| idānīṁ tat pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam |4|
View original
अध्यायानां शते विंशे यदुक्तमसकृन्मया | वक्ष्यामि बहुधा सम्यगुत्तरेऽर्थानिमानिति ||३|| इदानीं तत् प्रवक्ष्यामि तन्त्रमुत्तरमुत्तमम् |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 8
nikhilēnōpadiśyantē yatra rōgāḥ pr̥thagvidhāḥ ||4|| śālākyatantrābhihitā vidēhādhipakīrtitāḥ | yē ca vistaratō dr̥ṣṭāḥ kumārābādhahētavaḥ ||5|| ṣaṭsu kāyacikitsāsu yē cōktāḥ paramarṣibhiḥ | upasargādayō rōgā yē cāpyāgantavaḥ smr̥tāḥ ||6|| triṣaṣṭī rasasaṁsargāḥ svasthavr̥ttaṁ tathaiva ca | yuktārthā yuktayaścaiva dōṣabhēdāstathaiva ca ||7|| yatrōktā vividhā arthā rōgasādhanahētavaḥ |8|
View original
निखिलेनोपदिश्यन्ते यत्र रोगाः पृथग्विधाः ||४|| शालाक्यतन्त्राभिहिता विदेहाधिपकीर्तिताः | ये च विस्तरतो दृष्टाः कुमाराबाधहेतवः ||५|| षट्सु कायचिकित्सासु ये चोक्ताः परमर्षिभिः | उपसर्गादयो रोगा ये चाप्यागन्तवः स्मृताः ||६|| त्रिषष्टी रससंसर्गाः स्वस्थवृत्तं तथैव च | युक्तार्था युक्तयश्चैव दोषभेदास्तथैव च ||७|| यत्रोक्ता विविधा अर्था रोगसाधनहेतवः |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9
mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudhēriva ||8|| ādāvēvōttamāṅgasthān rōgānabhidadhāmyaham | saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakramēṇa ca ||9||
View original
महतस्तस्य तन्त्रस्य दुर्गाधस्याम्बुधेरिव ||८|| आदावेवोत्तमाङ्गस्थान् रोगानभिदधाम्यहम् | सङ्ख्यया लक्षणैश्चापि साध्यासाध्यक्रमेण च ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10) · Śloka 11
vidyāddvayaṅgulabāhulyaṁ svāṅguṣṭhōdarasammitam | dvyaṅgulaṁ sarvataḥ sārdhaṁ bhiṣaṅnayanabudbudam ||10|| suvr̥ttaṁ gōstanākāraṁ sarvabhūtaguṇōdbhavam |11|
View original
विद्याद्द्वयङ्गुलबाहुल्यं स्वाङ्गुष्ठोदरसम्मितम् | द्व्यङ्गुलं सर्वतः सार्धं भिषङ्नयनबुद्बुदम् ||१०|| सुवृत्तं गोस्तनाकारं सर्वभूतगुणोद्भवम् |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (11) · Śloka 12
palaṁ bhuvō'gnitō raktaṁ vātāt kr̥ṣṇaṁ sitaṁ jalāt ||11|| ākāśādaśrumārgāśca jāyantē nētrabudbudē |12|
View original
पलं भुवोऽग्नितो रक्तं वातात् कृष्णं सितं जलात् ||११|| आकाशादश्रुमार्गाश्च जायन्ते नेत्रबुद्बुदे |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13
dr̥ṣṭiṁ cātra tathā vakṣyē yathā brūyādviśāradaḥ ||12|| nētrāyāmatribhāgaṁ tu kr̥ṣṇamaṇḍalamucyatē | kr̥ṣṇāt saptamamicchanti dr̥ṣṭiṁ dr̥ṣṭiviśāradāḥ ||13||
View original
दृष्टिं चात्र तथा वक्ष्ये यथा ब्रूयाद्विशारदः ||१२|| नेत्रायामत्रिभागं तु कृष्णमण्डलमुच्यते | कृष्णात् सप्तममिच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
maṇḍalāni ca sandhīṁśca paṭalāni ca lōcanē | yathākramaṁ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍēva ca ||14||
View original
मण्डलानि च सन्धींश्च पटलानि च लोचने | यथाक्रमं विजानीयात् पञ्च षट् च षडेव च ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
pakṣmavartmaśvētakr̥ṣṇadr̥ṣṭīnāṁ maṇḍalāni tu | anupūrvaṁ tu tē madhyāścatvārō'ntyā yathōttaram ||15||
View original
पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां मण्डलानि तु | अनुपूर्वं तु ते मध्याश्चत्वारोऽन्त्या यथोत्तरम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagatō'paraḥ | śuklakr̥ṣṇagatastvanyaḥ kr̥ṣṇadr̥ṣṭigatō'paraḥ | tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smr̥taḥ ||16||
View original
पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्मशुक्लगतोऽपरः | शुक्लकृष्णगतस्त्वन्यः कृष्णदृष्टिगतोऽपरः | ततः कनीनकगतः षष्ठश्चापाङ्गगः स्मृतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (17) · Śloka 17
dvē vartmapaṭalē vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi | jāyatē timiraṁ yēṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ ||17||
View original
द्वे वर्त्मपटले विद्याच्चत्वार्यन्यानि चाक्षिणि | जायते तिमिरं येषु व्याधिः परमदारुणः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (18) · Śloka 19
tējōjalāśritaṁ bāhyaṁ tēṣvanyat piśitāśritam | mēdastr̥tīyaṁ paṭalamāśritaṁ tvasthi cāparam ||18|| pañcamāṁśasamaṁ dr̥ṣṭēstēṣāṁ bāhulyamiṣyatē |19|
View original
तेजोजलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् | मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम् ||१८|| पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (19) · Śloka 20
sirāṇāṁ kaṇḍarāṇāṁ ca mēdasaḥ kālakasya ca ||19|| guṇāḥ kālāt paraḥ ślēṣmā bandhanē'kṣṇōḥ sirāyutaḥ |20|
View original
सिराणां कण्डराणां च मेदसः कालकस्य च ||१९|| गुणाः कालात् परः श्लेष्मा बन्धनेऽक्ष्णोः सिरायुतः |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (20) · Śloka 21
sirānusāribhirdōṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ ||20|| jāyantē nētrabhāgēṣu rōgāḥ paramadāruṇāḥ |21|
View original
सिरानुसारिभिर्दोषैर्विगुणैरूर्ध्वमागतैः ||२०|| जायन्ते नेत्रभागेषु रोगाः परमदारुणाः |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (21-23) · Śloka 23
tatrāvilaṁ sasaṁrambhamaśrukaṇḍūpadēhavat ||21|| gurūṣātōdarāgādyairjuṣṭaṁ cāvyaktalakṣaṇaiḥ | saśūlaṁ vartmakōṣēṣu śūkapūrṇābhamēva ca ||22|| vihanyamānaṁ rūpē vā kriyāsvakṣi yathā purā | dr̥ṣṭvaiva dhīmān budhyēta dōṣēṇādhiṣṭhitaṁ tu tat ||23||
View original
तत्राविलं ससंरम्भमश्रुकण्डूपदेहवत् ||२१|| गुरूषातोदरागाद्यैर्जुष्टं चाव्यक्तलक्षणैः | सशूलं वर्त्मकोषेषु शूकपूर्णाभमेव च ||२२|| विहन्यमानं रूपे वा क्रियास्वक्षि यथा पुरा | दृष्ट्वैव धीमान् बुध्येत दोषेणाधिष्ठितं तु तत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
tatra sambhavamāsādya yathādōṣaṁ bhiṣagjitam | vidadhyānnētrajā rōgā balavantaḥ syuranyathā ||24||
View original
तत्र सम्भवमासाद्य यथादोषं भिषग्जितम् | विदध्यान्नेत्रजा रोगा बलवन्तः स्युरन्यथा ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
saṅkṣēpataḥ kriyāyōgō nidānaparivarjanam | vātādīnāṁ pratīghātaḥ prōktō vistarataḥ punaḥ ||25||
View original
सङ्क्षेपतः क्रियायोगो निदानपरिवर्जनम् | वातादीनां प्रतीघातः प्रोक्तो विस्तरतः पुनः ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (26-27) · Śloka 27
uṣṇābhitaptasya jalapravēśāddūrēkṣaṇāt svapnaviparyayācca | prasaktasaṁrōdanakōpaśōkaklēśābhighātādatimaithunācca ||26|| śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣēvaṇādvēgavinigrahācca | svēdādathō dhūmaniṣēvaṇācca chardērvighātādvamanātiyōgāt | bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca nētrē vikārān janayanti dōṣāḥ ||27||
View original
उष्णाभितप्तस्य जलप्रवेशाद्दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | प्रसक्तसंरोदनकोपशोकक्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च ||२६|| शुक्तारनालाम्लकुलत्थमाषनिषेवणाद्वेगविनिग्रहाच्च | स्वेदादथो धूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् | बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकारान् जनयन्ति दोषाः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (28) · Śloka 29
vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayōdaśa | raktāt ṣōḍaśa vijñēyāḥ sarvajāḥ pañcaviṁśatiḥ ||28|| tathā bāhyau punardvau ca rōgāḥ ṣaṭsaptatiḥ smr̥tāḥ |29|
View original
वाताद्दश तथा पित्तात् कफाच्चैव त्रयोदश | रक्तात् षोडश विज्ञेयाः सर्वजाः पञ्चविंशतिः ||२८|| तथा बाह्यौ पुनर्द्वौ च रोगाः षट्सप्ततिः स्मृताः |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 31
hatādhimanthō nimiṣō dr̥ṣṭirgambhīrikā ca yā ||29|| yacca vātahataṁ vartma na tē sidhyanti vātajāḥ | yāpyō'tha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥsānyamārutāḥ ||30|| śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutaparyayāḥ |31|
View original
हताधिमन्थो निमिषो दृष्टिर्गम्भीरिका च या ||२९|| यच्च वातहतं वर्त्म न ते सिध्यन्ति वातजाः | याप्योऽथ तन्मयः काचः साध्याः स्युःसान्यमारुताः ||३०|| शुष्काक्षिपाकाधीमन्थस्यन्दमारुतपर्ययाः |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 33
asādhyō hrasvajāḍyō yō jalasrāvaśca paittikaḥ ||31|| parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kācō'tha tanmayaḥ | abhiṣyandō'dhimanthō'mlādhyuṣitaṁ śuktikā ca yā ||32|| dr̥ṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati |33|
View original
असाध्यो ह्रस्वजाड्यो यो जलस्रावश्च पैत्तिकः ||३१|| परिम्लायी च नीलश्च याप्यः काचोऽथ तन्मयः | अभिष्यन्दोऽधिमन्थोऽम्लाध्युषितं शुक्तिका च या ||३२|| दृष्टिः पित्तविदग्धा च धूमदर्शी च सिध्यति |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (33-35) · Śloka 35
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvō yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ ||33|| abhiṣyandō'dhimanthaśca balāsagrathitaṁ ca yat | dr̥ṣṭiḥ ślēṣmavidagdhā ca pōthakyō lagaṇśca yaḥ ||34|| krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ | ślēṣmōpanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ ślēṣmajēṣu tu ||35||
View original
असाध्यः कफजः स्रावो याप्यः काचश्च तन्मयः ||३३|| अभिष्यन्दोऽधिमन्थश्च बलासग्रथितं च यत् | दृष्टिः श्लेष्मविदग्धा च पोथक्यो लगण्श्च यः ||३४|| क्रिमिग्रन्थिपरिक्लिन्नवर्त्मशुक्लार्मपिष्टकाः | श्लेष्मोपनाहः साध्यास्तु कथिताः श्लेष्मजेषु तु ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (36-38) · Śloka 38
raktasrāvō'jakājātaṁ śōṇitārśōvraṇānvitam | śukraṁ na sādhyaṁ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ ||36|| manthasyandau kliṣṭavartma harṣōtpātau tathaiva ca | sirājātā'ñjanākhyā ca sirājālaṁ ca yat smr̥tam ||37|| parvaṇyathāvraṇaṁ śukraṁ śōṇitārmārjunaśca yaḥ | ētē sādhyā vikārēṣu raktajēṣu bhavanti hi ||38||
View original
रक्तस्रावोऽजकाजातं शोणितार्शोव्रणान्वितम् | शुक्रं न साध्यं काचश्च याप्यस्तज्जः प्रकीर्तितः ||३६|| मन्थस्यन्दौ क्लिष्टवर्त्म हर्षोत्पातौ तथैव च | सिराजाताऽञ्जनाख्या च सिराजालं च यत् स्मृतम् ||३७|| पर्वण्यथाव्रणं शुक्रं शोणितार्मार्जुनश्च यः | एते साध्या विकारेषु रक्तजेषु भवन्ति हि ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (39-42) · Śloka 42
pūyāsrāvō nākulāndhyamakṣipākātyayō'lajī | asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kōpaśca pakṣmaṇaḥ ||39|| vartmāvabandhō yō vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā | prastāryarmādhimāṁsārma snāyvarmōtsaṅginī ca yā ||40|| pūyālasaścārbudaṁ ca śyāvakardamavartmanī | tathā'rśōvartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai ||41|| saśōphaścāpyaśōphaśca pākō bahalavartma ca | aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati ||42||
View original
पूयास्रावो नाकुलान्ध्यमक्षिपाकात्ययोऽलजी | असाध्याः सर्वजा याप्यः काचः कोपश्च पक्ष्मणः ||३९|| वर्त्मावबन्धो यो व्याधिः सिरासु पिडका च या | प्रस्तार्यर्माधिमांसार्म स्नाय्वर्मोत्सङ्गिनी च या ||४०|| पूयालसश्चार्बुदं च श्यावकर्दमवर्त्मनी | तथाऽर्शोवर्त्म शुष्कार्शः शर्करावर्त्म यच्च वै ||४१|| सशोफश्चाप्यशोफश्च पाको बहलवर्त्म च | अक्लिन्नवर्त्म कुम्भीका बिसवर्त्म च सिध्यति ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (43) · Śloka 43
sanimittō'nimittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau |43|
View original
सनिमित्तोऽनिमित्तश्च द्वावसाध्यौ तु बाह्यजौ |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (43) · Śloka 43
ṣaṭsaptatirvikārāṇāmēṣā saṅgrahakīrtitā ||43||
View original
षट्सप्ततिर्विकाराणामेषा सङ्ग्रहकीर्तिता ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (44-45) · Śloka 45
nava sandhyāśrayāstēṣu vartmajāstvēkaviṁśatiḥ | śuklabhāgē daśaikaśca catvāraḥ kr̥ṣṇabhāgajāḥ ||44|| sarvāśrayāḥ saptadaśa dr̥ṣṭijā dvādaśaiva tu | bāhyajau dvau samākhyātau rōgau paramadāruṇau | bhūya ētān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||45||
View original
नव सन्ध्याश्रयास्तेषु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः | शुक्लभागे दशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः ||४४|| सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु | बाह्यजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ | भूय एतान् प्रवक्ष्यामि सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālakyatantrē aupadravikō nāma prathamō'dhyāyaḥ ||1||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालक्यतन्त्रे औपद्रविको नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
🔊 Audio coming soon