Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

24. pratiśyāyapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஃ ப்ரதிஶ்யாயப்ரதிஷேதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

View original

अथातः प्रतिश्यायप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

நாரீப்ரஸங்கஃ ஶிரஸோऽபிதாபோ தூமோ ரஜஃ ஶீதமதிப்ரதாபஃ | ஸந்தாரணஂ மூத்ரபுரீஷயோஶ்ச ஸத்யஃ ப்ரதிஶ்யாயநிதாநமுக்தம் ||௩||

View original

नारीप्रसङ्गः शिरसोऽभितापो धूमो रजः शीतमतिप्रतापः | सन्धारणं मूत्रपुरीषयोश्च सद्यः प्रतिश्यायनिदानमुक्तम् ||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

சயஂ கதா மூர்தநி மாருதாதயஃ பதக் ஸமஸ்தாஶ்ச ததைவ ஶோணிதம் | ப்ரகோப்யமாணா விவிதைஃ ப்ரகோபணைர்நணாஂ ப்ரதிஶ்யாயகரா பவந்தி ஹி ||௪||

View original

चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् | प्रकोप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैर्नृणां प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ||४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ஶிரோகுருத்வஂ க்ஷவதோஃ ப்ரவர்தநஂ ததாऽங்கமர்தஃ பரிஹஷ்டரோமதா | உபத்ரவாஶ்சாப்யபரே பதக்விதா நணாஂ ப்ரதிஶ்யாயபுரஃஸராஃ ஸ்மதாஃ ||௫||

View original

शिरोगुरुत्वं क्षवथोः प्रवर्तनं तथाऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता | उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

ஆநத்தா பிஹிதா நாஸா தநுஸ்ராவப்ரவர்திநீ | கலதால்வோஷ்டஶோஷஶ்ச நிஸ்தோதஃ ஶங்கயோஸ்ததா ||௬|| ஸ்வரோபகாதஶ்ச பவேத் ப்ரதிஶ்யாயேऽநிலாத்மகே |௭|

View original

आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रवर्तिनी | गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ||६|| स्वरोपघातश्च भवेत् प्रतिश्यायेऽनिलात्मके |७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

உஷ்ணஃ ஸபீதகஃ ஸ்ராவோ க்ராணாத் ஸ்ரவதி பைத்திகே ||௭|| கஶோऽதிபாண்டுஃ ஸந்தப்தோ பவத்தஷ்ணாநி(பி)பீடிதஃ | ஸதூமஂ ஸஹஸா வஹ்நிஂ வமதீவ ச மாநவஃ ||௮||

View original

उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके ||७|| कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवत्तृष्णानि(भि)पीडितः | सधूमं सहसा वह्निं वमतीव च मानवः ||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

கபஃ கபகதே க்ராணாச்சுக்லஃ ஶீதஃ ஸ்ரவேந்முஹுஃ | ஶுக்லாவபாஸஃ ஶூநாக்ஷோ பவேத்குருஶிரோமுகஃ ||௯|| ஶிரோகலௌஷ்டதாலூநாஂ கண்டூயநமதீவ ச |௧௦|

View original

कफः कफकृते घ्राणाच्छुक्लः शीतः स्रवेन्मुहुः | शुक्लावभासः शूनाक्षो भवेद्गुरुशिरोमुखः ||९|| शिरोगलौष्ठतालूनां कण्डूयनमतीव च |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 11

பூத்வா பூத்வா ப்ரதிஶ்யாயோ யோऽகஸ்மாத்விநிவர்ததே ||௧௦|| ஸம்பக்வோ வாऽப்யபக்வோ வா ஸ ஸர்வப்ரபவஃ ஸ்மதஃ | லிங்காநி சைவ ஸர்வேஷாஂ பீநஸாநாஂ ச ஸர்வஜே ||௧௧||

View original

भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो योऽकस्माद्विनिवर्तते ||१०|| सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः | लिङ्गानि चैव सर्वेषां पीनसानां च सर्वजे ||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 14

ரக்தஜே து ப்ரதிஶ்யாயே ரக்தாஸ்ராவஃ ப்ரவர்ததே | தாம்ராக்ஷஶ்ச பவேஜ்ஜந்துருரோகாதப்ரபீடிதஃ ||௧௨|| துர்கந்தோச்ச்வாஸவதநஸ்ததா கந்தாந்ந வேத்தி ச | மூர்ச்சந்தி சாத்ர கமயஃ ஶ்வேதாஃ ஸ்நிக்தாஸ்ததாऽணவஃ ||௧௩|| கமிமூர்தவிகாரேண ஸமாநஂ சாஸ்ய லக்ஷணம் |௧௪|

View original

रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तास्रावः प्रवर्तते | ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः ||१२|| दुर्गन्धोच्छ्वासवदनस्तथा गन्धान्न वेत्ति च | मूर्च्छन्ति चात्र कृमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः ||१३|| कृमिमूर्धविकारेण समानं चास्य लक्षणम् |१४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 16

ப்ரக்லித்யதி புநர்நாஸா புநஶ்ச பரிஶுஷ்யதி ||௧௪|| முஹுராநஹ்யதே சாபி முஹுர்விவ்ரியதே ததா | நிஃஶ்வாஸோச்ச்வாஸதௌர்கந்த்யஂ ததா கந்தாந்ந வேத்தி ச ||௧௫|| ஏவஂ துஷ்டப்ரதிஶ்யாயஂ ஜாநீயாத் கச்ச்ரஸாதநம் |௧௬|

View original

प्रक्लिद्यति पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ||१४|| मुहुरानह्यते चापि मुहुर्विव्रियते तथा | निःश्वासोच्छ्वासदौर्गन्ध्यं तथा गन्धान्न वेत्ति च ||१५|| एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् |१६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 11 (16-17) · Śloka 17

ஸர்வ ஏவ ப்ரதிஶ்யாயா நரஸ்யாப்ரதிகாரிணஃ ||௧௬|| காலேந ரோகஜநநா ஜாயந்தே துஷ்டபீநஸாஃ | பாதிர்யமாந்த்யமக்ராணஂ கோராஂஶ்ச நயநாமயாந் | காஸாக்நிஸாதஶோபாஂஶ்ச வத்தாஃ குர்வந்தி பீநஸாஃ ||௧௭||

View original

सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः ||१६|| कालेन रोगजनना जायन्ते दुष्टपीनसाः | बाधिर्यमान्ध्यमघ्राणं घोरांश्च नयनामयान् | कासाग्निसादशोफांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ||१७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 12 (18) · Śloka 18

நவஂ ப்ரதிஶ்யாயமபாஸ்ய ஸர்வமுபாசரேத் ஸர்பிஷ ஏவ பாநைஃ | ஸ்வேதைர்விசித்ரைர்வமநைஶ்ச யுக்தைஃ காலோபபந்நைரவபீடநைஶ்ச ||௧௮||

View original

नवं प्रतिश्यायमपास्य सर्वमुपाचरेत् सर्पिष एव पानैः | स्वेदैर्विचित्रैर्वमनैश्च युक्तैः कालोपपन्नैरवपीडनैश्च ||१८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 13 (19) · Śloka 19

அபச்யமாநஸ்ய ஹி பாசநார்தஂ ஸ்வேதோ ஹிதோऽம்லைரஹிமஂ ச போஜ்யம் | நிஷேவ்யமாணஂ பயஸாऽऽர்த்ரகஂ வா ஸம்பாசயேதிக்ஷுவிகாரயோகைஃ ||௧௯||

View original

अपच्यमानस्य हि पाचनार्थं स्वेदो हितोऽम्लैरहिमं च भोज्यम् | निषेव्यमाणं पयसाऽऽर्द्रकं वा सम्पाचयेदिक्षुविकारयोगैः ||१९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 14 (20) · Śloka 20

பக்வஂ கநஂ சாப்யவலம்பமாநஂ ஶிரோவிரேகைரபகர்ஷயேத்தம் | விரேசநாஸ்தாபநதூமபாநைரவேக்ஷ்ய தோஷாந் கவலக்ரஹைஶ்ச ||௨௦||

View original

पक्वं घनं चाप्यवलम्बमानं शिरोविरेकैरपकर्षयेत्तम् | विरेचनास्थापनधूमपानैरवेक्ष्य दोषान् कवलग्रहैश्च ||२०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 15 (21) · Śloka 21

நிவாதஶய்யாஸநசேஷ்டநாநி மூர்த்நோ குரூஷ்ணஂ ச ததைவ வாஸஃ | தீக்ஷ்ணா விரேகாஃ ஶிரஸஃ ஸதூமா ரூக்ஷஂ யவாந்நஂ விஜயா ச ஸேவ்யா ||௨௧||

View original

निवातशय्यासनचेष्टनानि मूर्ध्नो गुरूष्णं च तथैव वासः | तीक्ष्णा विरेकाः शिरसः सधूमा रूक्षं यवान्नं विजया च सेव्या ||२१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 16 (22) · Śloka 22

ஶீதாம்புயோஷிச்சிஶிராவகாஹசிந்தாதிரூக்ஷாஶநவேகரோதாந் | ஶோகஂ ச மத்யாநி நவாநி சைவ விவர்ஜயேத் பீநஸரோகஜுஷ்டஃ ||௨௨||

View original

शीताम्बुयोषिच्छिशिरावगाहचिन्तातिरूक्षाशनवेगरोधान् | शोकं च मद्यानि नवानि चैव विवर्जयेत् पीनसरोगजुष्टः ||२२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

சர்த்யங்கஸாதஜ்வரகௌரவார்தமரோசகாரத்யதிஸாரயுக்தம் | விலங்கநைஃ பாசநதீபநீயைருபாசரேத் பீநஸிநஂ யதாவத் ||௨௩||

View original

छर्द्यङ्गसादज्वरगौरवार्तमरोचकारत्यतिसारयुक्तम् | विलङ्घनैः पाचनदीपनीयैरुपाचरेत् पीनसिनं यथावत् ||२३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 18 (24) · Śloka 24

பஹுத்ரவைர்வாதகபோபஸஷ்டஂ ப்ரச்சர்தயேத் பீநஸிநஂ வயஃஸ்தம் | உபத்ரவாஂஶ்சாபி யதோபதேஶஂ ஸ்வைர்பேஷஜைர்போஜநஸஂவிதாநைஃ | ஜயேத்விதித்வா மதுதாஂ கதேஷு ப்ராக்லக்ஷணேஷூக்தமதாதிஶேச்ச ||௨௪||

View original

बहुद्रवैर्वातकफोपसृष्टं प्रच्छर्दयेत् पीनसिनं वयःस्थम् | उपद्रवांश्चापि यथोपदेशं स्वैर्भेषजैर्भोजनसंविधानैः | जयेद्विदित्वा मृदुतां गतेषु प्राग्लक्षणेषूक्तमथादिशेच्च ||२४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 19 (25) · Śloka 26

வாதிகே து ப்ரதிஶ்யாயே பிபேத் ஸர்பிர்யதாக்ரமம் | பஞ்சபிர்லவணைஃ ஸித்தஂ ப்ரதமேந கணேந ச ||௨௫|| நஸ்யாதிஷு விதிஂ கத்ஸ்நமவேக்ஷேதார்திதேரிதம் |௨௬|

View original

वातिके तु प्रतिश्याये पिबेत् सर्पिर्यथाक्रमम् | पञ्चभिर्लवणैः सिद्धं प्रथमेन गणेन च ||२५|| नस्यादिषु विधिं कृत्स्नमवेक्षेतार्दितेरितम् |२६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 20 (26-28) · Śloka 28

பித்தரக்தோத்தயோஃ பேயஂ ஸர்பிர்மதுரகைஃ ஶதம் ||௨௬|| பரிஷேகாந் ப்ரதேஹாஂஶ்ச குர்யாதபி ச ஶீதலாந் | ஶ்ரீஸர்ஜரஸபத்தங்கப்ரியங்குமதுஶர்கராஃ ||௨௭|| த்ராக்ஷாமதூலிகாகோஜீஶ்ரீபர்ணீமதுகைஸ்ததா | யுஜ்யந்தே கவலாஶ்சாத்ர விரேகோ மதுரைரபி ||௨௮||

View original

पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम् ||२६|| परिषेकान् प्रदेहांश्च कुर्यादपि च शीतलान् | श्रीसर्जरसपत्तङ्गप्रियङ्गुमधुशर्कराः ||२७|| द्राक्षामधूलिकागोजीश्रीपर्णीमधुकैस्तथा | युज्यन्ते कवलाश्चात्र विरेको मधुरैरपि ||२८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 21 (29) · Śloka 30

தவத்வக்த்ரிபலாஶ்யாமாதில்வகைர்மதுகேந ச | ஶ்ரீபர்ணீரஜநீமிஶ்ரைஃ க்ஷீரே தஶகுணே பசேத் ||௨௯|| தைலஂ காலோபபந்நஂ தந்நஸ்யஂ ஸ்யாதநயோர்ஹிதம் |௩௦|

View original

धवत्वक्त्रिफलाश्यामातिल्वकैर्मधुकेन च | श्रीपर्णीरजनीमिश्रैः क्षीरे दशगुणे पचेत् ||२९|| तैलं कालोपपन्नं तन्नस्यं स्यादनयोर्हितम् |३०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 22 (30-33) · Śloka 33

கபஜே ஸர்பிஷா ஸ்நிக்தஂ திலமாஷவிபக்வயா ||௩௦|| யவாக்வா வாமயேத்வாந்தஃ கபக்நஂ க்ரமமாசரேத் | உபே பலே பஹத்யௌ ச விடங்கஂ ஸத்ரிகண்டகம் ||௩௧|| ஶ்வேதாமூலஂ ஸதாபத்ராஂ வர்ஷாபூஂ சாத்ர ஸஂஹரேத் | தைலமேபிர்விபக்வஂ து நஸ்யமஸ்யோபகல்பயேத் ||௩௨|| ஸரலாகிணிஹீதாருநிகும்பேங்குதிபிஃ கதாஃ | வர்தயஶ்சோபயோஜ்யாஃ ஸ்யுர்தூமபாநே யதாவிதி ||௩௩||

View original

कफजे सर्पिषा स्निग्धं तिलमाषविपक्वया ||३०|| यवाग्वा वामयेद्वान्तः कफघ्नं क्रममाचरेत् | उभे बले बृहत्यौ च विडङ्गं सत्रिकण्टकम् ||३१|| श्वेतामूलं सदाभद्रां वर्षाभूं चात्र संहरेत् | तैलमेभिर्विपक्वं तु नस्यमस्योपकल्पयेत् ||३२|| सरलाकिणिहीदारुनिकुम्भेङ्गुदिभिः कृताः | वर्तयश्चोपयोज्याः स्युर्धूमपाने यथाविधि ||३३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 23 (34-35) · Śloka 35

ஸர்பீஂஷி கடுதிக்தாநி தீக்ஷ்ணதூமாஃ கடூநி ச | பேஷஜாந்யுபயுக்தாநி ஹந்யுஃ ஸர்வப்ரகோபஜம் ||௩௪|| ரஸாஞ்ஜநே ஸாதிவிஷே முஸ்தாயாஂ பத்ரதாருணி | தைலஂ விபக்வஂ நஸ்யார்தே விதத்யாச்சாத்ர புத்திமாந் ||௩௫||

View original

सर्पींषि कटुतिक्तानि तीक्ष्णधूमाः कटूनि च | भेषजान्युपयुक्तानि हन्युः सर्वप्रकोपजम् ||३४|| रसाञ्जने सातिविषे मुस्तायां भद्रदारुणि | तैलं विपक्वं नस्यार्थे विदध्याच्चात्र बुद्धिमान् ||३५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 24 (36-37) · Śloka 38

முஸ்தா தேஜோவதீ பாடா கட்பலஂ கடுகா வசா | ஸர்ஷபாஃ பிப்பலீமூலஂ பிப்பல்யஃ ஸைந்தவாக்நிகௌ ||௩௬|| துத்தஂ கரஞ்ஜபீஜஂ ச லவணஂ பத்ரதாரு ச | ஏதைஃ கதஂ கஷாயஂ து கவலே ஸம்ப்ரயோஜயேத் ||௩௭|| ஹிதஂ மூர்தவிரேகே ச தைலமேபிர்விபாசிதம் |௩௮|

View original

मुस्ता तेजोवती पाठा कट्फलं कटुका वचा | सर्षपाः पिप्पलीमूलं पिप्पल्यः सैन्धवाग्निकौ ||३६|| तुत्थं करञ्जबीजं च लवणं भद्रदारु च | एतैः कृतं कषायं तु कवले सम्प्रयोजयेत् ||३७|| हितं मूर्धविरेके च तैलमेभिर्विपाचितम् |३८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 25 (38-41) · Śloka 41

க்ஷீரமர்தஜலே க்வாத்யஂ ஜாங்கலைர்மகபக்ஷிபிஃ ||௩௮|| புஷ்பைர்விமிஶ்ரஂ ஜலஜைர்வாதக்நைரௌஷதைரபி | ஹிமே க்ஷீராவஶிஷ்டேऽஸ்மிந் கதமுத்பாத்ய யத்நதஃ ||௩௯|| ஸர்வகந்தஸிதாநந்தாமதுகஂ சந்தநஂ ததா | ஆவாப்ய விபயேத்பூயோ தஶக்ஷீரஂ து தத்கதம் ||௪௦|| நஸ்யே ப்ரயுக்தமுத்ரிக்தாந் ப்ரதிஶ்யாயாந் வ்யபோஹதி | யதாஸ்வஂ தோஷஶமநைஸ்தைலஂ குர்யாச்ச யத்நதஃ ||௪௧||

View original

क्षीरमर्धजले क्वाथ्यं जाङ्गलैर्मृगपक्षिभिः ||३८|| पुष्पैर्विमिश्रं जलजैर्वातघ्नैरौषधैरपि | हिमे क्षीरावशिष्टेऽस्मिन् घृतमुत्पाद्य यत्नतः ||३९|| सर्वगन्धसितानन्तामधुकं चन्दनं तथा | आवाप्य विपयेद्भूयो दशक्षीरं तु तद्घृतम् ||४०|| नस्ये प्रयुक्तमुद्रिक्तान् प्रतिश्यायान् व्यपोहति | यथास्वं दोषशमनैस्तैलं कुर्याच्च यत्नतः ||४१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 26 (42) · Śloka 42

ஸமூத்ரபித்தாஶ்சோத்திஷ்டாஃ க்ரியாஃ கமிஷு யோஜயேத் | யாபநார்தஂ கமிக்நாநி பேஷஜாநி ச புத்திமாந் ||௪௨||

View original

समूत्रपित्ताश्चोद्दिष्टाः क्रियाः कृमिषु योजयेत् | यापनार्थं कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान् ||४२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 24

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே ஶாலாக்யதந்த்ரே ப்ரதிஶ்யாயப்ரதிஷேதோ நாம சதுர்விஂஶதிதமோऽத்யாயஃ ||௨௪||

View original

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे प्रतिश्यायप्रतिषेधो नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ||२४||

🔊 Audio coming soon