Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō raktapittapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो रक्तपित्तप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
45. raktapittapratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5
krōdhaśōkabhayāyāsaviruddhānnātapānalān | kaṭvamlalavaṇakṣāratīkṣṇōṣṇātividāhinaḥ ||3|| nityamabhyasatō duṣṭō rasaḥ pittaṁ prakōpayēt | vidagdhaṁ svaguṇaiḥ pittaṁ vidahatyāśu śōṇitam ||4|| tataḥ pravartatē raktamūrdhvaṁ cādhō dvidhā'pi vā |5|
View original
क्रोधशोकभयायासविरुद्धान्नातपानलान् | कट्वम्ललवणक्षारतीक्ष्णोष्णातिविदाहिनः ||३|| नित्यमभ्यसतो दुष्टो रसः पित्तं प्रकोपयेत् | विदग्धं स्वगुणैः पित्तं विदहत्याशु शोणितम् ||४|| ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
āmāśayādvrajēdūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajēt ||5|| vidagdhayōrdvayōścāpi dvidhābhāgaṁ pravartatē | kēcit sayakr̥taḥ plīhnaḥ pravadantyasr̥jō gatim ||6||
View original
आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् ||५|| विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधाभागं प्रवर्तते | केचित् सयकृतः प्लीह्नः प्रवदन्त्यसृजो गतिम् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ūrdhvaṁ sādhyamadhōyāpyamasādhyaṁ yugapadgatam |7|
View original
ऊर्ध्वं साध्यमधोयाप्यमसाध्यं युगपद्गतम् |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 8
sadanaṁ śītakāmitvaṁ kaṇṭhadhūmāyanaṁ vamiḥ ||7|| lōhagandhiśca niḥśvāsō bhavatyasmin bhaviṣyati |8|
View original
सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः ||७|| लोहगन्धिश्च निःश्वासो भवत्यस्मिन् भविष्यति |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
bāhyāsr̥glakṣaṇaistasya saṅkhyādōṣōcchritīrviduḥ ||8||
View original
बाह्यासृग्लक्षणैस्तस्य सङ्ख्यादोषोच्छ्रितीर्विदुः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāstandritādāhamūrcchā bhuktē cānnē vidāhastvadhr̥tirapi sadā hr̥dyatulyā ca pīḍā | tr̥ṣṇā kaṇṭhasya bhēdaḥ śirasi ca davanaṁ pūtiniṣṭhīvanaṁ ca dvēṣō bhaktē'vipākō viratirapi ratē raktapittōpasargāḥ ||9||
View original
दौर्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदास्तन्द्रितादाहमूर्च्छा भुक्ते चान्ने विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा | तृष्णा कण्ठस्य भेदः शिरसि च दवनं पूतिनिष्ठीवनं च द्वेषो भक्तेऽविपाको विरतिरपि रते रक्तपित्तोपसर्गाः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
māṁsaprakṣālanābhaṁ kvathitamiva ca yat kardamāmbhōnibhaṁ vā mēdaḥpūyāsrakalpaṁ yakr̥diva yadi vā pakvajambūphalābham | yat kr̥ṣṇaṁ yacca nīlaṁ bhr̥śamatikuṇapaṁ yatra cōktā vikārāstadvarjyaṁ raktapittaṁ surapatidhanuṣā yacca tulyaṁ vibhāti ||10||
View original
मांसप्रक्षालनाभं क्वथितमिव च यत् कर्दमाम्भोनिभं वा मेदःपूयास्रकल्पं यकृदिव यदि वा पक्वजम्बूफलाभम् | यत् कृष्णं यच्च नीलं भृशमतिकुणपं यत्र चोक्ता विकारास्तद्वर्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
nādau saṅgrāhyamudriktaṁ yadasr̥gbalinō'śnataḥ | tat pāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham ||11||
View original
नादौ सङ्ग्राह्यमुद्रिक्तं यदसृग्बलिनोऽश्नतः | तत् पाण्डुग्रहणीकुष्ठप्लीहगुल्मज्वरावहम् ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
adhaḥpravr̥ttaṁ vamanairūrdhvagaṁ ca virēcanaiḥ | jayēdanyataradvā'pi kṣīṇasya śamanairasr̥k ||12||
View original
अधःप्रवृत्तं वमनैरूर्ध्वगं च विरेचनैः | जयेदन्यतरद्वाऽपि क्षीणस्य शमनैरसृक् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
atipravr̥ddhadōṣasya pūrvaṁ lōhitapittinaḥ | akṣīṇabalamāṁsāgnēḥ kartavyamapatarpaṇam ||13||
View original
अतिप्रवृद्धदोषस्य पूर्वं लोहितपित्तिनः | अक्षीणबलमांसाग्नेः कर्तव्यमपतर्पणम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
laṅghitasya tataḥ pēyāṁ vidadhyāt svalpataṇḍulām | rasayūṣau pradātavyau surābhisnēhasaṁskr̥tau | tarpaṇaṁ pācanaṁ lēhān sarpīṁṣi vividhāni ca ||14||
View original
लङ्घितस्य ततः पेयां विदध्यात् स्वल्पतण्डुलाम् | रसयूषौ प्रदातव्यौ सुराभिस्नेहसंस्कृतौ | तर्पणं पाचनं लेहान् सर्पींषि विविधानि च ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
drakṣāmadhukakāśmaryasitāyuktaṁ virēcanam | yaṣṭīmadhukayuktaṁ ca sakṣaudraṁ vamanaṁ hitam ||15||
View original
द्रक्षामधुककाश्मर्यसितायुक्तं विरेचनम् | यष्टीमधुकयुक्तं च सक्षौद्रं वमनं हितम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16-18) · Śloka 18
payāṁsi śītāni rasāśca jāṅgalāḥ satīnayūṣāśca saśāliṣaṣṭikāḥ | paṭōlaśēlūsuniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṅkurasinduvārajam ||16|| hitaṁ ca śākaṁ ghr̥tasaṁskr̥taṁ sadā tathaiva dhātrīphaladāḍimānvitam | rasāśca pārāvataśaṅkhakūrmajāstathā yavāgvō vihitā ghr̥tōttarāḥ ||17|| santānikāścōtpalavargasādhitē kṣīrē praśastā madhuśarkarōttarāḥ | himāḥ pradēhā madhurā gaṇāśca yē ghr̥tāni pathyāni raktapittinām ||18||
View original
पयांसि शीतानि रसाश्च जाङ्गलाः सतीनयूषाश्च सशालिषष्टिकाः | पटोलशेलूसुनिषण्णयूथिकावटातिमुक्ताङ्कुरसिन्दुवारजम् ||१६|| हितं च शाकं घृतसंस्कृतं सदा तथैव धात्रीफलदाडिमान्वितम् | रसाश्च पारावतशङ्खकूर्मजास्तथा यवाग्वो विहिता घृतोत्तराः ||१७|| सन्तानिकाश्चोत्पलवर्गसाधिते क्षीरे प्रशस्ता मधुशर्करोत्तराः | हिमाः प्रदेहा मधुरा गणाश्च ये घृतानि पथ्यानि रक्तपित्तिनाम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (19-20) · Śloka 20
madhūkaśōbhāñjanakōvidārajaiḥ priyaṅgukāyāḥ kusumaiśca cūrṇitaiḥ | bhiṣagvidadhyāccaturaḥ samākṣikān hitāya lēhānasr̥jaḥ praśāntayē ||19|| lihyācca dūrvāvaṭajāṁśca pallavān madhudvitīyān sitakarṇikasya ca | hitaṁ ca kharjūraphalaṁ samākṣikaṁ phalāni cānyānyapi tadguṇānyatha ||20||
View original
मधूकशोभाञ्जनकोविदारजैः प्रियङ्गुकायाः कुसुमैश्च चूर्णितैः | भिषग्विदध्याच्चतुरः समाक्षिकान् हिताय लेहानसृजः प्रशान्तये ||१९|| लिह्याच्च दूर्वावटजांश्च पल्लवान् मधुद्वितीयान् सितकर्णिकस्य च | हितं च खर्जूरफलं समाक्षिकं फलानि चान्यान्यपि तद्गुणान्यथ ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
raktātisāraprōktāṁśca yōgānatrāpi yōjayēt |21|
View original
रक्तातिसारप्रोक्तांश्च योगानत्रापि योजयेत् |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22
śuddhēkṣukāṇḍamāpōthya navē kumbhē himāmbhasā ||21|| yōjāyitvā kṣipēdrātrāvākāśē sōtpalaṁ tu tat | prātaḥ srutaṁ kṣaudrayutaṁ pibēcchōṇitapittavān ||22||
View original
शुद्धेक्षुकाण्डमापोथ्य नवे कुम्भे हिमाम्भसा ||२१|| योजायित्वा क्षिपेद्रात्रावाकाशे सोत्पलं तु तत् | प्रातः स्रुतं क्षौद्रयुतं पिबेच्छोणितपित्तवान् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
pibēcchītakaṣāyaṁ vā jambvāmrārjunasambhavam | udumbaraphalaṁ piṣṭvā pibēttadrasamēva vā ||23||
View original
पिबेच्छीतकषायं वा जम्ब्वाम्रार्जुनसम्भवम् | उदुम्बरफलं पिष्ट्वा पिबेत्तद्रसमेव वा ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (24-27) · Śloka 27
trapuṣīmūlakalkaṁ vā sakṣaudraṁ taṇḍulāmbunā | pibēdakṣasamaṁ kalkaṁ yaṣṭīmadhukamēva vā ||24|| candanaṁ madhukaṁ rōdhramēvamēva samaṁ pibēt | karañjabījamēvaṁ vā sitākṣaudrayutaṁ pibēt ||25|| majjānamiṅgudayasyaivaṁ pibēnmadhukasaṁyutam | sukhōṣṇaṁ lavaṇaṁ bījaṁ kārañjaṁ dadhimastunā ||26|| pibēdvā'pi tryahaṁ martyō raktapittābhipīḍitaḥ | raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍētē yōgasattamāḥ ||27||
View original
त्रपुषीमूलकल्कं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना | पिबेदक्षसमं कल्कं यष्टीमधुकमेव वा ||२४|| चन्दनं मधुकं रोध्रमेवमेव समं पिबेत् | करञ्जबीजमेवं वा सिताक्षौद्रयुतं पिबेत् ||२५|| मज्जानमिङ्गुदयस्यैवं पिबेन्मधुकसंयुतम् | सुखोष्णं लवणं बीजं कारञ्जं दधिमस्तुना ||२६|| पिबेद्वाऽपि त्र्यहं मर्त्यो रक्तपित्ताभिपीडितः | रक्तपित्तहराः शस्ताः षडेते योगसत्तमाः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
pathyāścaivāvapīḍēṣu ghrāṇataḥ prasrutē'sr̥ji |28|
View original
पथ्याश्चैवावपीडेषु घ्राणतः प्रस्रुतेऽसृजि |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (28) · Śloka 28
atinisrutaraktō vā kṣaudrayuktaṁ pibēdasr̥k | yakr̥dvā bhakṣayēdājamāmaṁ pittasamāyutam ||28||
View original
अतिनिस्रुतरक्तो वा क्षौद्रयुक्तं पिबेदसृक् | यकृद्वा भक्षयेदाजमामं पित्तसमायुतम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (29-32) · Śloka 33
palāśavr̥kṣasvarasē vipakvaṁ sarpiḥ pibēt kṣaudrayutaṁ suśītam | vanaspatīnāṁ svarasaiḥ kr̥taṁ vā saśarkaraṁ kṣīraghr̥taṁ pibēdvā ||29|| drākṣāmuśīrāṇyatha padmakaṁ sitā pr̥thakpalāṁśānyudakē samāvapēt | sthitaṁ niśāṁ tadrudhirāmayaṁ jayēt pītaṁ payō vā'mbusamaṁ hitāśinaḥ ||30|| turaṅgavarcaḥsvarasaṁ samākṣikaṁ pibēt sitākṣaudrayutaṁ vr̥ṣasya vā | lihēttathā vāstukabījacūrṇaṁ kṣaudrānvitaṁ taṇḍulasāhvayaṁ vā ||31|| lihyācca lājāñjanacūrṇamēkamēvaṁ sitākṣaudrayutāṁ tugākhyām | drākṣāṁ sitāṁ tiktakarōhiṇīṁ ca himāmbunā vā madhukēna yuktām ||32|| pathyāmahiṁsrāṁ rajanīṁ ghr̥taṁ ca lihyāttathā śōṇitapittarōgī |33|
View original
पलाशवृक्षस्वरसे विपक्वं सर्पिः पिबेत् क्षौद्रयुतं सुशीतम् | वनस्पतीनां स्वरसैः कृतं वा सशर्करं क्षीरघृतं पिबेद्वा ||२९|| द्राक्षामुशीराण्यथ पद्मकं सिता पृथक्पलांशान्युदके समावपेत् | स्थितं निशां तद्रुधिरामयं जयेत् पीतं पयो वाऽम्बुसमं हिताशिनः ||३०|| तुरङ्गवर्चःस्वरसं समाक्षिकं पिबेत् सिताक्षौद्रयुतं वृषस्य वा | लिहेत्तथा वास्तुकबीजचूर्णं क्षौद्रान्वितं तण्डुलसाह्वयं वा ||३१|| लिह्याच्च लाजाञ्जनचूर्णमेकमेवं सिताक्षौद्रयुतां तुगाख्याम् | द्राक्षां सितां तिक्तकरोहिणीं च हिमाम्बुना वा मधुकेन युक्ताम् ||३२|| पथ्यामहिंस्रां रजनीं घृतं च लिह्यात्तथा शोणितपित्तरोगी |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (33) · Śloka 34
vāsākaṣāyōtpalamr̥tpriyaṅgurōdhrāñjanāmbhōruhakēśarāṇi ||33|| pītvā sitākṣaudrayutāni jahyāt pittāsr̥jō vēgamudīrṇamāśu |34|
View original
वासाकषायोत्पलमृत्प्रियङ्गुरोध्राञ्जनाम्भोरुहकेशराणि ||३३|| पीत्वा सिताक्षौद्रयुतानि जह्यात् पित्तासृजो वेगमुदीर्णमाशु |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (34) · Śloka 35
gāyatrijambvarjunakōvidāraśirīṣarōdhrāśanaśālmalīnām ||34|| puṣpāṇi śigrōśca vicūrṇya lēhō madhvanvitaḥ śōṇitapittarōgē |35|
View original
गायत्रिजम्ब्वर्जुनकोविदारशिरीषरोध्राशनशाल्मलीनाम् ||३४|| पुष्पाणि शिग्रोश्च विचूर्ण्य लेहो मध्वन्वितः शोणितपित्तरोगे |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (35) · Śloka 36
sakṣaudramindīvarabhasmavāri karañjabījaṁ madhusarpiṣī ca ||35|| jambvarjunāmrakvathitaṁ ca tōyaṁ ghnanti trayaḥ pittamasr̥k ca yōgāḥ |36|
View original
सक्षौद्रमिन्दीवरभस्मवारि करञ्जबीजं मधुसर्पिषी च ||३५|| जम्ब्वर्जुनाम्रक्वथितं च तोयं घ्नन्ति त्रयः पित्तमसृक् च योगाः |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (36) · Śloka 37
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pibēttaṇḍuladhāvanēna ||36|| ghrāṇapravr̥ttē jalamāśu dēyaṁ saśarkaraṁ nāsikayā payō vā |37|
View original
मूलानि पुष्पाणि च मातुलुङ्ग्याः पिष्ट्वा पिबेत्तण्डुलधावनेन ||३६|| घ्राणप्रवृत्ते जलमाशु देयं सशर्करं नासिकया पयो वा |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (37) · Śloka 37
drākṣārasaṁ kṣīraghr̥taṁ pibēdvā saśarkaraṁ cēkṣurasaṁ himaṁ vā ||37||
View original
द्राक्षारसं क्षीरघृतं पिबेद्वा सशर्करं चेक्षुरसं हिमं वा ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (38) · Śloka 38
śītōpacāraṁ madhuraṁ ca kuryādviśēṣataḥ śōṇitapittarōgē |38|
View original
शीतोपचारं मधुरं च कुर्याद्विशेषतः शोणितपित्तरोगे |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (38) · Śloka 39
drākṣāghr̥takṣaudrasitāyutēna vidārigandhādivipācitēna ||38|| kṣīrēṇa cāsthāpanamagryamuktaṁ hitaṁ ghr̥taṁ cāpyanuvāsanārtham |39|
View original
द्राक्षाघृतक्षौद्रसितायुतेन विदारिगन्धादिविपाचितेन ||३८|| क्षीरेण चास्थापनमग्र्यमुक्तं हितं घृतं चाप्यनुवासनार्थम् |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (39-41) · Śloka 42
priyaṅgurōdhrāñjanagairikōtpalaiḥ suvarṇakālīyakaraktacandanaiḥ ||39|| sitāśvagandhāmbudayaṣṭikāhvayairmr̥ṇālasaugandhikatulyapēṣitaiḥ | nirūhya cainaṁ payasā samākṣikairghr̥taplutaiḥ śītajalāvasēcitam ||40|| kṣīraudanaṁ bhuktamathānuvāsayēdghr̥tēna yaṣṭīmadhusādhitēna ca | adhōvahaṁ śōṇitamēṣa nāśayēttathā'tisāraṁ rudhirasya dustaram ||41|| virēkayōgē tvati caiva śasyatē... |42|
View original
प्रियङ्गुरोध्राञ्जनगैरिकोत्पलैः सुवर्णकालीयकरक्तचन्दनैः ||३९|| सिताश्वगन्धाम्बुदयष्टिकाह्वयैर्मृणालसौगन्धिकतुल्यपेषितैः | निरूह्य चैनं पयसा समाक्षिकैर्घृतप्लुतैः शीतजलावसेचितम् ||४०|| क्षीरौदनं भुक्तमथानुवासयेद्घृतेन यष्टीमधुसाधितेन च | अधोवहं शोणितमेष नाशयेत्तथाऽतिसारं रुधिरस्य दुस्तरम् ||४१|| विरेकयोगे त्वति चैव शस्यते... |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (42) · Śloka 42
... vāmyaśca raktē vijitē balānvitaḥ ||42||
View original
... वाम्यश्च रक्ते विजिते बलान्वितः ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (43) · Śloka 43
ēvaṁvidhā uttarabastayaśca mūtrāśayasthē rudhirē vidhēyāḥ |43|
View original
एवंविधा उत्तरबस्तयश्च मूत्राशयस्थे रुधिरे विधेयाः |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (43) · Śloka 43
pravr̥ttaraktēṣu ca pāyujēṣu kuryādvidhānaṁ khalu raktapaittam ||43||
View original
प्रवृत्तरक्तेषु च पायुजेषु कुर्याद्विधानं खलु रक्तपैत्तम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (44) · Śloka 44
vidhiścāsr̥gdarē'pyēṣa strīṇāṁ kāryō vijānatā | śastrakarmaṇi raktaṁ ca yasyātīva pravartatē ||44||
View original
विधिश्चासृग्दरेऽप्येष स्त्रीणां कार्यो विजानता | शस्त्रकर्मणि रक्तं च यस्यातीव प्रवर्तते ||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (45) · Śloka 45
trayāṇāmapi dōṣāṇāṁ śōṇitē'pi ca sarvaśaḥ | liṅgānyālōkya kartavyaṁ cikitsitamanantaram ||45||
View original
त्रयाणामपि दोषाणां शोणितेऽपि च सर्वशः | लिङ्गान्यालोक्य कर्तव्यं चिकित्सितमनन्तरम् ||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 45
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē raktapittapratiṣēdhō nāma (saptamō'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcacatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ ||45||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे रक्तपित्तप्रतिषेधो नाम (सप्तमोऽध्यायः, आदितः) पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४५||
🔊 Audio coming soon