51. śvāsapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

अथातः श्वासप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| यैरेव कारणैर्हिक्का बहुभिः सम्प्रवर्तते | तैरेव कारणैः श्वासो घोरो भवति देहिनाम् ||३||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

विहाय प्रकृतिं वायुः प्राणोऽथ कफसंयुतः | श्वासयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तं श्वासं परिचक्षते ||४||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चधा | भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||५||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा भक्तद्वेषोऽरतिः परा | आनाहः पार्श्वयोः शूलं वैरस्यं वदनस्य च ||६||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

किञ्चिदारभमाणस्य यस्य श्वासः प्रवर्तते | निषण्णस्यैति शान्तिं च स क्षुद्र इति सञ्ज्ञितः ||७||

Adhikarana 6 (8-10) · Śloka 10

तृट्स्वेदवमथुप्रायः कण्ठघुर्घुरिकान्वितः | विशेषाद्दुर्दिने ताम्येच्छ्वासः स तमको मतः ||८|| घोषेण महताऽऽविष्टः सकासः सकफो नरः | यः श्वसित्यबलोऽन्नद्विट् सुप्तस्तमकपीडितः ||९|| स शाम्यति कफे हीने स्वपतश्च विवर्धते | मूर्च्छाज्वराभिभूतस्य ज्ञेयः प्रतमकस्तु सः ||१०||

Adhikarana 7 (11) · Śloka 11

आध्मातो दह्यमानेन बस्तिना सरुजं नरः | सर्वप्राणेन विच्छिन्नं श्वस्याच्छिन्नं तमादिशेत् ||११||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

निःसञ्ज्ञः पार्श्वशूलार्तः शुष्ककण्ठोऽतिघोषवान् | संरब्धनेत्रस्त्वायम्य यः श्वस्यात् स महान् स्मृतः ||१२||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

मर्मस्वायम्यमानेषु श्वसन्मूढो मुहुश्च यः | ऊर्ध्वप्रेक्षी हतरवस्तमूर्ध्वश्वासमादिशेत् ||१३||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

क्षुद्रः साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते | त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||१४||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

स्नेहबस्तिं विना केचिदूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् | मृदु प्राणवतां श्रेष्ठं श्वासिनामादिशन्ति हि ||१५||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

श्वासे कासे च हिक्कायां हृद्रोगे चापि पूजितम् | घृतं पुराणं संसिद्धमभयाविडरामठैः ||१६||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 18

सौवर्चलाभयाबिल्वैः संस्कृतं वाऽनवं घृतम् | पिप्पल्यादिप्रतीवापं सिद्धं वा प्रथमे गणे ||१७|| सपञ्चलवणं सर्पिः श्वासकासौ व्यपोहति |१८|

Adhikarana 14 (18-20) · Śloka 21

हिंस्राविडङ्गपूतीकत्रिफलाव्योषचित्रकैः ||१८|| द्विक्षीरं साधितं सर्पिश्चतुर्गुणजलाप्लुतम् | कोलमात्रैः पिबेत्तद्धि श्वासकासौ व्यपोहति ||१९|| अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा | कृत्स्ने वृषकषाये वा पचेत् सर्पिश्चतुर्गुणे ||२०|| तन्मूलकुसुमावापं शीतं क्षौद्रेण योजयेत् |२१|

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 23

शृङ्गीमधूलिकाभार्गीशुण्ठीतार्क्ष्यसिताम्बुदैः ||२१|| सहरिद्रैः सयष्ट्याह्वैः समैरावाप्य योगतः | घृतप्रस्थं पचेद्धीमान् शीततोये चतुर्गुणे ||२२|| श्वासं कासं तथा हिक्कां सर्पिरेतन्नियच्छति |२३|

Adhikarana 16 (23-24) · Śloka 25

सुवहा कालिका भार्गी शुकाख्या नैचुलं फलम् ||२३|| काकादनी शृङ्गवेरं वर्षाभूर्बृहतीद्वयम् | कोलमात्रैर्घृतप्रस्थं पचेदेभिर्जलद्विकम् ||२४|| कटूष्णं पीतमेतद्धि श्वासामयविनाशनम् |२५|

Adhikarana 17 (25-26) · Śloka 26

सौवर्चलयवक्षारकटुकाव्योषचित्रकैः ||२५|| वचाभयाविडङ्गैश्च साधितं श्वासशान्तये | गोपवल्ल्युदके सिद्धं स्यादन्यद्द्विगुणे घृतम् ||२६||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

पञ्चैतानि हवींष्याहुर्भिषजः श्वासकासयोः |२७|

Adhikarana 19 (27-29) · Śloka 29

तालीशतामलक्युग्राजीवन्तीकुष्ठसैन्धवैः ||२७|| बिल्वपुष्करभूतीकसौवर्चलकणाग्निभिः | पथ्यातेजोवतीयुक्तैः सर्पिर्जलचतुर्गुणम् ||२८|| हिङ्गुपादयुतं सिद्धं सर्वश्वासहरं परम् | वासाघृतं षट्पलं वा घृतं चात्र हितं भवेत् ||२९||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

तैलं दशगुणे सिद्धं भृङ्गराजरसे शुभे | सेव्यमानं यथान्यायं श्वासकासौ व्यपोहति ||३०||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 32

फलाम्ला विष्किररसाः स्निग्धाः प्रव्यक्तसैन्धवाः | एणादीनां शिरोभिर्वा कौलत्था वा सुसंस्कृताः ||३१|| हन्युः श्वासं च कासं च संस्कृतानि पयांसि च |३२|

Adhikarana 22 (32-35) · Śloka 35

तिमिरस्य च बीजानि कर्कटाख्या च चूर्णिता ||३२|| दुरालभाऽथ पिप्पल्यः कटुकाख्या हरीतकी | श्वाविन्मयूररोमाणि कोला मागधिकाकणाः ||३३|| भार्गीत्वक् शृङ्गवेरं च शर्करा शल्लकाङ्गजम् | नृत्तकौण्डकबीजानि चूर्णितानि तु केवलम् ||३४|| पञ्च श्लोकार्धिकास्त्वेते लेहा ये सम्यगीरिताः | सर्पिर्मधुभ्यां ते लेह्याः कासश्वासार्दितैर्नरैः ||३५||

Adhikarana 23 (36) · Śloka 36

सप्तच्छदस्य पुष्पाणि पिप्पलीश्चापि मस्तुना | पिबेत् सञ्चूर्ण्य मधुना धानाश्चाप्यथ भक्षयेत् ||३६||

Adhikarana 24 (37-38) · Śloka 38

अर्काङ्कुरैर्भावितानां यवानां साध्वनेकशः | तर्पणं वा पिबेदेषां सक्षौद्रं श्वासपीडितः ||३७|| शिरीषकदलीकुन्दपुष्पं मागधिकायुतम् | तण्डुलाम्बुयुतं पीत्वा जयेच्छ्वासानशेषतः ||३८||

Adhikarana 25 (39) · Śloka 40

कोलमज्जां तालमूलमृष्यचर्ममसीमपि | लिह्यात् क्षौद्रेण भार्गीं वा सर्पिर्मधुसमायुताम् ||३९|| नीचैःकदम्बबीजं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना |४०|

Adhikarana 26 (40) · Śloka 41

द्राक्षां हरीतकीं कृष्णां कर्कटाख्यां दुरालभाम् ||४०|| सर्पिर्मधुभ्यां विलिहन् हन्ति श्वासान् सुदारुणान् |४१|

Adhikarana 27 (41) · Śloka 42

हरिद्रां मरिचं द्राक्षां गुडं रास्नां कणां शटीम् ||४१|| लिह्यात्तैलेन तुल्यानि श्वासार्तो हितभोजनः |४२|

Adhikarana 28 (42) · Śloka 43

गवां पुरीषस्वरसं मधुसर्पिःकणायुतम् ||४२|| लिह्याच्छ्वासेषु कासेषु वाजिनां वा शकृद्रसम् |४३|

Adhikarana 29 (43) · Śloka 44

पाण्डुरोगेषु शोथेषु ये योगाः सम्प्रकीर्तिताः ||४३|| श्वासकासापहास्तेऽपि कासघ्ना ये च कीर्तिताः |४४|

Adhikarana 30 (44) · Śloka 45

भार्गीत्वक् त्र्यूषणं तैलं हरिद्रां कटुरोहिणीम् ||४४|| पिप्पलीं मरिचं चण्डां गोशकृद्रसमेव च |४५|

Adhikarana 31 (45) · Śloka 46

तलकोटस्य बीजेषु पचेदुत्कारिकां शुभाम् ||४५|| सेव्यमाना निहन्त्येषा श्वासानाशु सुदुस्तरान् |४६|

Adhikarana 32 (46-47) · Śloka 47

पुराणसर्पिः पिप्पल्यः कौलत्था जाङ्गला रसाः ||४६|| सुरा सौवीरकं हिङ्गुः मातुलुङ्गरसो मधु | द्राक्षामलकबिल्वानि शस्तानि श्वासिहिक्किनाम् ||४७||

Adhikarana 33 (48) · Śloka 49

श्वासहिक्कापरिगतं स्निग्धैः स्वेदैरुपाचरेत् | आक्तं लवणतैलाभ्यां तैरस्य ग्रथितः कफः ||४८|| खस्थो विलयनं याति मारुतश्च प्रशाम्यति |४९|

Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 51

स्विन्नं ज्ञात्वा ततश्चैव भोजयित्वा रसौदनम् ||४९|| वातश्लेष्मविबन्धे वा भिषग् धूमं प्रयोजयेत् | मनःशिलादेवदारुहरिद्राच्छदनामिषैः ||५०|| लाक्षोरुबूकमूलैश्च कृत्वा वर्तीर्विधानतः |५१|

Adhikarana 35 (51) · Śloka 51

सर्पिर्यवमधुच्छिष्टशालनिर्यासजं तथा ||५१||

Adhikarana 36 (52) · Śloka 52

शृङ्गबालखुरस्नायुत्वक् समस्तं गवामपि |५२|

Adhikarana 37 (52) · Śloka 52

तुरुष्कशल्लकीनां च गुग्गुलोः पद्मकस्य च ||५२||

Adhikarana 38 (53) · Śloka 53

एते सर्वे ससर्पिष्का धूमाः कार्या विजानता |५३|

Adhikarana 39 (53) · Śloka 53

बलीयसि कफग्रस्ते वमनं सविरेचनम् ||५३||

Adhikarana 40 (54) · Śloka 54

दुर्बले चैव रूक्षे च तर्पणं हितमुच्यते | जाङ्गलोरभ्रजैर्मांसैरानूपैर्वा सुसंस्कृतैः ||५४||

Adhikarana 41 (55) · Śloka 55

निदिग्धिकां चामलकप्रमाणां हिङ्ग्वर्धयुक्तां मधुना सुयुक्ताम् | लिहन्नरः श्वासनिपीडितो हि श्वासं जयत्येव बलात्र्यहेण ||५५||

Adhikarana 42 (56) · Śloka 56

यथाऽग्निरिद्धः पवनानुविद्धो वज्रं यथा वा सुरराजमुक्तम् | रोगास्तथैते खलु दुर्निवाराः श्वासश्च कासश्च विलम्बिका च ||५६||

Adhikarana puShpikA · Śloka 51

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे हिक्काश्वासप्रतिषेधो नाम (त्रयोदशोऽध्यायः, आदितः) एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५१||