Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātastr̥ṣṇāpratiṣēdhamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातस्तृष्णाप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
48. tr̥ṣṇāpratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
satataṁ yaḥ pibēdvāri na tr̥ptimadhigacchati | punaḥ kāṅkṣati tōyaṁ ca taṁ tr̥ṣṇārditamādiśēt ||3||
View original
सततं यः पिबेद्वारि न तृप्तिमधिगच्छति | पुनः काङ्क्षति तोयं च तं तृष्णार्दितमादिशेत् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
saṅkṣōbhaśōkaśramamadyapānādrūkṣāmlaśuṣkōṣṇakaṭūpayōgāt | dhātukṣayāllaṅghanasūryatāpāt pittaṁ ca vātaśca bhr̥śaṁ pravr̥ddhau ||4|| srōtāṁsi sandūṣayataḥ samētau yānyambuvāhīni śarīriṇāṁ hi | srōtaḥsvapāṁvāhiṣu dūṣitēṣu jāyēta tr̥ṣṇā'tibalā tatastu ||5||
View original
सङ्क्षोभशोकश्रममद्यपानाद्रूक्षाम्लशुष्कोष्णकटूपयोगात् | धातुक्षयाल्लङ्घनसूर्यतापात् पित्तं च वातश्च भृशं प्रवृद्धौ ||४|| स्रोतांसि सन्दूषयतः समेतौ यान्यम्बुवाहीनि शरीरिणां हि | स्रोतःस्वपांवाहिषु दूषितेषु जायेत तृष्णाऽतिबला ततस्तु ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
tisraḥ smr̥tāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā'nyā''masamudbhavā ca | syāt saptamī bhaktanimittajā tu nibōdha liṅgānyanupūrvaśastu ||6||
View original
तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथाऽन्याऽऽमसमुद्भवा च | स्यात् सप्तमी भक्तनिमित्तजा तु निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
tālvōṣṭhakaṇṭhāsyaviśōṣadāhāḥ santāpamōhabhramavipralāpāḥ | pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikālēṣu viśēṣatastu ||7||
View original
ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहाः सन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः | पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकालेषु विशेषतस्तु ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
śuṣkāsyatā mārutasambhavāyāṁ tōdastathā śaṅkhaśiraḥsu cāpi | srōtōnirōdhō virasaṁ ca vaktraṁ śītābhiradbhiśca vivr̥ddhimēti ||8||
View original
शुष्कास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि | स्रोतोनिरोधो विरसं च वक्त्रं शीताभिरद्भिश्च विवृद्धिमेति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
mūrcchāpralāpārucivaktraśōṣāḥ pītēkṣaṇatvaṁ pratataśca dāhaḥ | śītābhikāṅkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṁ paridhūpanaṁ ca ||9||
View original
मूर्च्छाप्रलापारुचिवक्त्रशोषाः पीतेक्षणत्वं प्रततश्च दाहः | शीताभिकाङ्क्षा मुखतिक्तता च पित्तात्मिकायां परिधूपनं च ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 11
kaphāvr̥tābhyāmanilānalābhyāṁ kaphō'pi śuṣkaḥ prakarōti tr̥ṣṇām | nidrā gurutvaṁ madhurāsyatā ca tayā'rditaḥ śuṣyati cātimātram ||10|| kaṇṭhōpalēpō mukhapicchilatvaṁ śītajvaraśchardirarōcakaśca | kaphātmikāyāṁ gurugātratā ca śākhāsu śōphastvavipāka ēva | ētāni rūpāṇi bhavanti tasyāṁ tayā'rditaḥ kāṅkṣati nāti cāmbhaḥ ||11||
View original
कफावृताभ्यामनिलानलाभ्यां कफोऽपि शुष्कः प्रकरोति तृष्णाम् | निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तयाऽर्दितः शुष्यति चातिमात्रम् ||१०|| कण्ठोपलेपो मुखपिच्छिलत्वं शीतज्वरश्छर्दिररोचकश्च | कफात्मिकायां गुरुगात्रता च शाखासु शोफस्त्वविपाक एव | एतानि रूपाणि भवन्ति तस्यां तयाऽर्दितः काङ्क्षति नाति चाम्भः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
kṣatasya rukśōṇitanirgamābhyāṁ tr̥ṣṇā caturthī kṣatajā matā tu | tayā'bhibhūtasya niśādināni gacchanti duḥkhaṁ pibatō'pi tōyam ||12||
View original
क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु | तयाऽभिभूतस्य निशादिनानि गच्छन्ति दुःखं पिबतोऽपि तोयम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 14
rasakṣayādyā kṣayajā matā sā tayā'rditaḥ śuṣyati dahyatē ca | atyarthamākāṅkṣati cāpi tōyaṁ tāṁ sannipātāditi kēcidāhuḥ ||13|| rasakṣayōktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśēṣēṇa bhiṣagvyavasyēt |14|
View original
रसक्षयाद्या क्षयजा मता सा तयाऽर्दितः शुष्यति दह्यते च | अत्यर्थमाकाङ्क्षति चापि तोयं तां सन्निपातादिति केचिदाहुः ||१३|| रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत् |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
tridōṣaliṅgā''masamudbhavā ca hr̥cchūlaniṣṭhīvanasādayuktā ||14||
View original
त्रिदोषलिङ्गाऽऽमसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादयुक्ता ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
snigdhaṁ tathā'mlaṁ lavaṇaṁ ca bhuktaṁ gurvannamēvātitr̥ṣāṁ karōti |15|
View original
स्निग्धं तथाऽम्लं लवणं च भुक्तं गुर्वन्नमेवातितृषां करोति |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
kṣīṇaṁ vicittaṁ badhiraṁ tr̥ṣārtaṁ vivarjayēnnirgatajihvamāśu ||15||
View original
क्षीणं विचित्तं बधिरं तृषार्तं विवर्जयेन्निर्गतजिह्वमाशु ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 17
tr̥ṣṇābhivr̥ddhāvudarē ca pūrṇē taṁ vāmayēnmāgadhikōdakēna | vilōbhanaṁ cātra hitaṁ vidhēyaṁ syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ ||16|| tisraḥ prayōgairiha sannivāryāḥ śītaiśca samyagrasavīryajātaiḥ |17|
View original
तृष्णाभिवृद्धावुदरे च पूर्णे तं वामयेन्मागधिकोदकेन | विलोभनं चात्र हितं विधेयं स्याद्दाडिमाम्रातकमातुलुङ्गैः ||१६|| तिस्रः प्रयोगैरिह सन्निवार्याः शीतैश्च सम्यग्रसवीर्यजातैः |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
gaṇḍūṣamamlairvirasē ca vaktrē kuryācchubhairāmalakasya cūrṇaiḥ ||17||
View original
गण्डूषमम्लैर्विरसे च वक्त्रे कुर्याच्छुभैरामलकस्य चूर्णैः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
suvarṇarūpyādibhiragnitaptairlōṣṭaiḥ kr̥taṁ vā sikatādibhirvā | jalaṁ sukhōṣṇaṁ śamayēttu tr̥ṣṇāṁ saśarkaraṁ kṣaudrayutaṁ himaṁ vā ||18||
View original
सुवर्णरूप्यादिभिरग्नितप्तैर्लोष्टैः कृतं वा सिकतादिभिर्वा | जलं सुखोष्णं शमयेत्तु तृष्णां सशर्करं क्षौद्रयुतं हिमं वा ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ya uktāstēṣvambu siddhaṁ prathamē gaṇē vā | pibēt sukhōṣṇaṁ manujō'cirēṇa tr̥ṣō vimucyēta hi vātajāyāḥ ||19||
View original
पञ्चाङ्गिकाः पञ्चगणा य उक्तास्तेष्वम्बु सिद्धं प्रथमे गणे वा | पिबेत् सुखोष्णं मनुजोऽचिरेण तृषो विमुच्येत हि वातजायाः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
pittaghnavargaistu kr̥taḥ kaṣāyaḥ saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśītaḥ | pītastr̥ṣāṁ pittakr̥tāṁ nihanti kṣīraṁ śr̥taṁ vā'pyatha jīvanīyaiḥ ||20||
View original
पित्तघ्नवर्गैस्तु कृतः कषायः सशर्करः क्षौद्रयुतः सुशीतः | पीतस्तृषां पित्तकृतां निहन्ति क्षीरं शृतं वाऽप्यथ जीवनीयैः ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
bilvāḍhakīkanyakapañcamūlīdarbhēṣu siddhaṁ kaphajāṁ nihanti | hitaṁ bhavēcchardanamēva cātra taptēna nimbaprasavōdakēna ||21||
View original
बिल्वाढकीकन्यकपञ्चमूलीदर्भेषु सिद्धं कफजां निहन्ति | हितं भवेच्छर्दनमेव चात्र तप्तेन निम्बप्रसवोदकेन ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
sarvāsu tr̥ṣṇāsvathavā'pi paittaṁ kuryādvidhiṁ tēna hi tā na santi |22|
View original
सर्वासु तृष्णास्वथवाऽपि पैत्तं कुर्याद्विधिं तेन हि ता न सन्ति |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (22) · Śloka 23
paryāgatōdumbarajō rasastu saśarkarastatkvathitōdakaṁ vā ||22|| vargasya siddhasya ca sārivādēḥ pātavyamambhaḥ śiśiraṁ tr̥ṣārtaiḥ |23|
View original
पर्यागतोदुम्बरजो रसस्तु सशर्करस्तत्क्वथितोदकं वा ||२२|| वर्गस्य सिद्धस्य च सारिवादेः पातव्यमम्भः शिशिरं तृषार्तैः |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (23) · Śloka 23
kaśēruśr̥ṅgāṭakapadmamōcabisēkṣusiddhaṁ kṣatajāṁ nihanti ||23||
View original
कशेरुशृङ्गाटकपद्ममोचबिसेक्षुसिद्धं क्षतजां निहन्ति ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (24) · Śloka 25
lājōtpalōśīrakucandanāni dattvā pravātē niśi vāsayēttu | taduttamaṁ tōyamudāragandhi sitāyutaṁ kṣaudrayutaṁ vadanti ||24|| drākṣāpragāḍhaṁ ca hitāya vaidyastr̥ṣṇārditēbhyō vitarēnnarēbhyaḥ |25|
View original
लाजोत्पलोशीरकुचन्दनानि दत्त्वा प्रवाते निशि वासयेत्तु | तदुत्तमं तोयमुदारगन्धि सितायुतं क्षौद्रयुतं वदन्ति ||२४|| द्राक्षाप्रगाढं च हिताय वैद्यस्तृष्णार्दितेभ्यो वितरेन्नरेभ्यः |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (25) · Śloka 26
sasārivādau tr̥ṇapañcamūlē tathōtpalādau prathamē gaṇē ca ||25|| kuryāt kaṣāyaṁ ca yathēritēna ... |26|
View original
ससारिवादौ तृणपञ्चमूले तथोत्पलादौ प्रथमे गणे च ||२५|| कुर्यात् कषायं च यथेरितेन ... |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
... madhūkapuṣpādiṣu cāparēṣu | rājādanakṣīrikapītanēṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ ||26||
View original
... मधूकपुष्पादिषु चापरेषु | राजादनक्षीरिकपीतनेषु षट् पानकान्यत्र हितानि च स्युः ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
satuṇḍikērāṇyathavā pibēttu piṣṭāni kārpāsasamudbhavāni |27|
View original
सतुण्डिकेराण्यथवा पिबेत्तु पिष्टानि कार्पाससमुद्भवानि |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (27) · Śloka 27
kṣatōdbhavāṁ rugvinivāraṇēna jayēdrasānāmasr̥jaśca pānaiḥ ||27||
View original
क्षतोद्भवां रुग्विनिवारणेन जयेद्रसानामसृजश्च पानैः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (28) · Śloka 28
kṣayōtthitāṁ kṣīraghr̥taṁ nihanyānmāṁsōdakaṁ vā madhukōdakaṁ vā |28|
View original
क्षयोत्थितां क्षीरघृतं निहन्यान्मांसोदकं वा मधुकोदकं वा |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (28) · Śloka 29
āmōdbhavāṁ bilvavacāyutaistu jayēt kaṣāyairatha dīpanīyaiḥ ||28|| āmrātabhallātabalāyutāni pibēt kaṣāyāṇyatha dīpanāni |29|
View original
आमोद्भवां बिल्ववचायुतैस्तु जयेत् कषायैरथ दीपनीयैः ||२८|| आम्रातभल्लातबलायुतानि पिबेत् कषायाण्यथ दीपनानि |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (29) · Śloka 29
gurvannajātāṁ vamanairjayēcca kṣayādr̥tē sarvakr̥tāṁ ca tr̥ṣṇām ||29||
View original
गुर्वन्नजातां वमनैर्जयेच्च क्षयादृते सर्वकृतां च तृष्णाम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (30) · Śloka 30
śramōdbhavāṁ māṁsarasō nihanti guḍōdakaṁ vā'pyathavā'pi manthaḥ |30|
View original
श्रमोद्भवां मांसरसो निहन्ति गुडोदकं वाऽप्यथवाऽपि मन्थः |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (30) · Śloka 30
bhaktōparōdhāttr̥ṣitō yavāgūmuṣṇāṁ pibēnmanthamathō himaṁ ca ||30||
View original
भक्तोपरोधात्तृषितो यवागूमुष्णां पिबेन्मन्थमथो हिमं च ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (31) · Śloka 31
yā snēhapītasya bhavēcca tr̥ṣṇā tatrōṣṇamambhaḥ prapibēnmanuṣyaḥ |31|
View original
या स्नेहपीतस्य भवेच्च तृष्णा तत्रोष्णमम्भः प्रपिबेन्मनुष्यः |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (31) · Śloka 31
madyōdbhavāmardhajalaṁ nihanti madyaṁ tr̥ṣāṁ yā'pi ca madyapasya ||31||
View original
मद्योद्भवामर्धजलं निहन्ति मद्यं तृषां याऽपि च मद्यपस्य ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (32) · Śloka 32
tr̥ṣṇōdbhavāṁ hanti jalaṁ suśītaṁ saśarkaraṁ sēkṣurasaṁ tathā'mbhaḥ |32|
View original
तृष्णोद्भवां हन्ति जलं सुशीतं सशर्करं सेक्षुरसं तथाऽम्भः |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (32) · Śloka 32
svaiḥ svaiḥ kaṣāyairvamanāni tāsāṁ tathā jvarōktāni ca pācanāni ||32||
View original
स्वैः स्वैः कषायैर्वमनानि तासां तथा ज्वरोक्तानि च पाचनानि ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (33) · Śloka 33
lēpāvagāhau pariṣēcanāni kuryāttathā śītagr̥hāṇi cāpi | saṁśōdhanaṁ kṣīrarasau ghr̥tāni sarvāsu lēhānmadhurān himāṁśca ||33||
View original
लेपावगाहौ परिषेचनानि कुर्यात्तथा शीतगृहाणि चापि | संशोधनं क्षीररसौ घृतानि सर्वासु लेहान्मधुरान् हिमांश्च ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 48
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē (daśamō'dhyāyaḥ, āditaḥ) aṣṭacatvāriṁśō'dhyāyaḥ ||48||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे (दशमोऽध्यायः, आदितः) अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ||४८||
🔊 Audio coming soon