Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaśchardipratiṣēdhamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातश्छर्दिप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
49. chardipratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
atidravairatisnigdhairahr̥dyairlavaṇairati | akālē cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhōjanaiḥ ||3|| śramāt kṣayāttathōdvēgādajīrṇāt kr̥midōṣataḥ | nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ ||4|| atyantāmaparītasya chardērvai sambhavō dhruvam | (bībhatsairhētubhiścānyairdrutamutklēśitō balāt ) ||5||
View original
अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति | अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||३|| श्रमात् क्षयात्तथोद्वेगादजीर्णात् कृमिदोषतः | नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||४|| अत्यन्तामपरीतस्य छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् | (बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् ) ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
chādayannānanaṁ vēgairardayannaṅgabhañjanaiḥ | nirucyatē chardiriti dōṣō vaktrādviniścaran ||6||
View original
छादयन्नाननं वेगैरर्दयन्नङ्गभञ्जनैः | निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्राद्विनिश्चरन् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
dōṣānudīrayan vr̥ddhānudānō vyānasaṅgataḥ | ūrdhvamāgacchati bhr̥śaṁ viruddhāhārasēvanāt ||7||
View original
दोषानुदीरयन् वृद्धानुदानो व्यानसङ्गतः | ऊर्ध्वमागच्छति भृशं विरुद्धाहारसेवनात् ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
prasēkō hr̥dayōtklēśō bhaktasyānabhinandanam | pūrvarūpaṁ mataṁ chardyā... |8|
View original
प्रसेको हृदयोत्क्लेशो भक्तस्यानभिनन्दनम् | पूर्वरूपं मतं छर्द्या... |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
... yathāsvaṁ ca vibhāvayēt ||8||
View original
... यथास्वं च विभावयेत् ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
pracchardayēt phēnilamalpamalpaṁ śūlārditō'bhyarditapārśvapr̥ṣṭhaḥ | śrāntaḥ saghōṣaṁ bahuśaḥ kaṣāyaṁ jīrṇē'dhikaṁ sā'nilajā vamistu ||9||
View original
प्रच्छर्दयेत् फेनिलमल्पमल्पं शूलार्दितोऽभ्यर्दितपार्श्वपृष्ठः | श्रान्तः सघोषं बहुशः कषायं जीर्णेऽधिकं साऽनिलजा वमिस्तु ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
yō'mlaṁ bhr̥śaṁ vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṁ saraktaṁ haritaṁ vamēdvā | sadāhacōṣajvaravaktraśōṣō mūrcchānvitaḥ pittanimittajā sā ||10||
View original
योऽम्लं भृशं वा कटुतिक्तवक्त्रः पीतं सरक्तं हरितं वमेद्वा | सदाहचोषज्वरवक्त्रशोषो मूर्च्छान्वितः पित्तनिमित्तजा सा ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
yō hr̥ṣṭarōmā madhuraṁ prabhūtaṁ śuklaṁ himaṁ sāndrakaphānuviddham | abhaktaruggauravasādayuktō vamēdvamī sā kaphakōpajā syāt ||11||
View original
यो हृष्टरोमा मधुरं प्रभूतं शुक्लं हिमं सान्द्रकफानुविद्धम् | अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तो वमेद्वमी सा कफकोपजा स्यात् ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
sarvāṇi rūpāṇi bhavanti yasyāṁ sā sarvadōṣaprabhavā matā tu |12|
View original
सर्वाणि रूपाणि भवन्ति यस्यां सा सर्वदोषप्रभवा मता तु |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
bībhatsajā dauhr̥dajā''majā ca sātmyaprakōpāt kr̥mijā ca yā hi | sā pañcamī tāṁ ca vibhāvayēttu dōṣōcchrayēṇaiva yathōktamādau ||12||
View original
बीभत्सजा दौहृदजाऽऽमजा च सात्म्यप्रकोपात् कृमिजा च या हि | सा पञ्चमी तां च विभावयेत्तु दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
śūlahr̥llāsabahulā kr̥mijā ca viśēṣataḥ | kr̥mihr̥drōgatulyēna lakṣaṇēna ca lakṣitā ||13||
View original
शूलहृल्लासबहुला कृमिजा च विशेषतः | कृमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
kṣīṇasyōpadravairyuktāṁ sāsr̥kpūyāṁ sacandrikām | chardi prasaktāṁ kuśalō nārabhēta cikitsitum ||14||
View original
क्षीणस्योपद्रवैर्युक्तां सासृक्पूयां सचन्द्रिकाम् | छर्दि प्रसक्तां कुशलो नारभेत चिकित्सितुम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
āmāśayōtklēśabhavā hi sarvāstasmāddhitaṁ laṅghanamēva tāsu ||15||
View original
आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वास्तस्माद्धितं लङ्घनमेव तासु ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
vamīṣu bahudōṣāsu chardanaṁ hitamucyatē | virēcanaṁ vā kurvīta yathādōṣōcchrayaṁ bhiṣak ||16||
View original
वमीषु बहुदोषासु छर्दनं हितमुच्यते | विरेचनं वा कुर्वीत यथादोषोच्छ्रयं भिषक् ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
saṁsargaścānupūrvēṇa yathāsvaṁ bhēṣajāyutaḥ |17|
View original
संसर्गश्चानुपूर्वेण यथास्वं भेषजायुतः |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (17) · Śloka 17
laghūni pariśuṣkāṇi sātmyānyannāni cācarēt ||17||
View original
लघूनि परिशुष्काणि सात्म्यान्यन्नानि चाचरेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (18) · Śloka 18
yathāsvaṁ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayōjayēt |18|
View original
यथास्वं च कषायाणि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (18-20) · Śloka 20
hanyāt kṣīraghr̥taṁ pītaṁ chardiṁ pavanasambhavām ||18|| sasaindhavaṁ pibēt sarpirvātacchardinivāraṇam | mudgāmalakayūṣō vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ | yavāgūṁ madhumiśrāṁ vā pañcamūlīkr̥tāṁ pibēt ||19|| pibēdvā vyaktasindhūtthaṁ phalāmlaṁ vaiṣkiraṁ rasam | sukhōṣṇalavaṇaṁ cātra hitaṁ snēhavirēcanam ||20||
View original
हन्यात् क्षीरघृतं पीतं छर्दिं पवनसम्भवाम् ||१८|| ससैन्धवं पिबेत् सर्पिर्वातच्छर्दिनिवारणम् | मुद्गामलकयूषो वा ससर्पिष्कः ससैन्धवः | यवागूं मधुमिश्रां वा पञ्चमूलीकृतां पिबेत् ||१९|| पिबेद्वा व्यक्तसिन्धूत्थं फलाम्लं वैष्किरं रसम् | सुखोष्णलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22
pittōpaśamanīyāni pākyāni śiśirāṇi ca | kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakr̥tāṁ vamīm ||21|| śōdhanaṁ madhuraiścātra drākṣārasasamāyutaiḥ | balavatyāṁ praśaṁsanti sarpistailvakamēva ca ||22||
View original
पित्तोपशमनीयानि पाक्यानि शिशिराणि च | कषायाण्युपयुक्तानि घ्नन्ति पित्तकृतां वमीम् ||२१|| शोधनं मधुरैश्चात्र द्राक्षारससमायुतैः | बलवत्यां प्रशंसन्ति सर्पिस्तैल्वकमेव च ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
āragvadhādiniryūhaṁ daśāṅgayōgamēva vā | pāyayētātha sakṣaudraṁ kaphajāyāṁ cikitsakaḥ ||23||
View original
आरग्वधादिनिर्यूहं दशाङ्गयोगमेव वा | पाययेताथ सक्षौद्रं कफजायां चिकित्सकः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
kr̥taṁ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṁ himasañjñitam | tisr̥ṣvapi bhavēt pathyaṁ mākṣikēṇa samanvitam ||24||
View original
कृतं गुडूच्या विधिवत् कषायं हिमसञ्ज्ञितम् | तिसृष्वपि भवेत् पथ्यं माक्षिकेण समन्वितम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (25) · Śloka 26
bībhatsajāṁ hr̥dyatamairdauhr̥dīṁ kāṅkṣitaiḥ phalaiḥ | laṅghanairvamanaiścāmāṁ sātmyaiḥ sātmyaprakōpajām ||25|| kr̥mihr̥drōgavaccāpi kr̥mijāṁ sādhayēdvamīm |26|
View original
बीभत्सजां हृद्यतमैर्दौहृदीं काङ्क्षितैः फलैः | लङ्घनैर्वमनैश्चामां सात्म्यैः सात्म्यप्रकोपजाम् ||२५|| कृमिहृद्रोगवच्चापि कृमिजां साधयेद्वमीम् |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
vitarēcca yathādōṣaṁ śastaṁ vidhimanantaram ||26||
View original
वितरेच्च यथादोषं शस्तं विधिमनन्तरम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (27-35) · Śloka 35
dadhittharasasaṁsaktāṁ pippalīṁ mākṣikānvitām | muhurmuhurnarō līḍhvā chardibhyaḥ pravi(ti)mucyatē ||27|| samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā | tarpaṇaṁ vā madhuyutaṁ tisr̥ṇāmapi bhēṣajam ||28|| svayaṅguptāṁ sayaṣṭyāhvāṁ taṇḍulāmbumadhudravām | pibēdyavāgūmathavā siddhāṁ patraiḥ karañjajaiḥ ||29|| yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyō'thavā hitāḥ | taṇḍulāmbuyutaṁ khādēt kapitthaṁ tryūṣaṇēna vā ||30|| sitācandanamadhvāktaṁ lihyādvā makṣikāśakr̥t | pibēt payō'gnitaptaṁ ca nirvāpya gr̥hagōdhikām ||31|| sarpiḥkṣaudrayutān vā'pi lājaśaktūn pibēttathā | sarpiḥkṣaudrasitōpētāṁ māgadhīṁ vā lihēttathā ||32|| dhātrīrasē candanaṁ vā ghr̥ṣṭaṁ mudgadalāmbunā | kōlāmalakamajjānaṁ lihyādvā trisugandhikam ||33|| sakṣaudrāṁ śālilājānāṁ yavāgūṁ vā pibēnnaraḥ | ghrēyāṇyupaharēccāpi manōghrāṇasukhāni ca ||34|| jāṅgalāni ca māṁsāni śubhāni pānakāni ca | bhōjanāni vicitrāṇi kuryātsarvāsvatandritaḥ ||35||
View original
दधित्थरससंसक्तां पिप्पलीं माक्षिकान्विताम् | मुहुर्मुहुर्नरो लीढ्वा छर्दिभ्यः प्रवि(ति)मुच्यते ||२७|| समाक्षिका मधुरसा पीता वा तण्डुलाम्बुना | तर्पणं वा मधुयुतं तिसृणामपि भेषजम् ||२८|| स्वयङ्गुप्तां सयष्ट्याह्वां तण्डुलाम्बुमधुद्रवाम् | पिबेद्यवागूमथवा सिद्धां पत्रैः करञ्जजैः ||२९|| युक्ताम्ललवणाः पिष्टाः कुस्तुम्बुर्योऽथवा हिताः | तण्डुलाम्बुयुतं खादेत् कपित्थं त्र्यूषणेन वा ||३०|| सिताचन्दनमध्वाक्तं लिह्याद्वा मक्षिकाशकृत् | पिबेत् पयोऽग्नितप्तं च निर्वाप्य गृहगोधिकाम् ||३१|| सर्पिःक्षौद्रयुतान् वाऽपि लाजशक्तून् पिबेत्तथा | सर्पिःक्षौद्रसितोपेतां मागधीं वा लिहेत्तथा ||३२|| धात्रीरसे चन्दनं वा घृष्टं मुद्गदलाम्बुना | कोलामलकमज्जानं लिह्याद्वा त्रिसुगन्धिकम् ||३३|| सक्षौद्रां शालिलाजानां यवागूं वा पिबेन्नरः | घ्रेयाण्युपहरेच्चापि मनोघ्राणसुखानि च ||३४|| जाङ्गलानि च मांसानि शुभानि पानकानि च | भोजनानि विचित्राणि कुर्यात्सर्वास्वतन्द्रितः ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 49
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē chardipratiṣēdhō nāma (ēkādaśō'dhyāyaḥ, āditaḥ) ēkōnapañcāśattamō'dhyāyaḥ ||49||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे छर्दिप्रतिषेधो नाम (एकादशोऽध्यायः, आदितः) एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||४९||
🔊 Audio coming soon