8. arśaścikitsitādhyayaḥ

Adhikarana arshashcikitsitAdhyAyaH arshasAM dAhavishiH arshasAM dAhAnantaraM karavyam arshasAM ekaikasya saptAhAdupacAraH (2-9) · Śloka 9

अथतोऽर्शसां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) काले साधारणे व्याभ्रे नातिदुर्बलमर्शसम्| विशुद्धकोष्ठं लघ्वल्पमनुलोमनमाशितम्||१|| शुचि कृतस्वस्त्ययनं मुक्तविण्मूत्रमव्यथम्| शयने फलके वाऽन्यनरोत्सङ्गे व्यपाश्रितम्||२|| पूर्वेण कायेनोत्तानं प्रत्यादित्यगुदं समम्| समुन्नतकटीदेशमथ यन्त्रणवाससा||३|| सक्थ्नोः शिरोधरायां च परिक्षिप्तमृजु स्थितम्| आलम्बितं परिचरैः सर्पिषाऽभ्यक्तपायवे||४|| ततोऽस्मै सर्पिषाऽयक्तं निदघ्यादृजु यन्त्रकम्| शनैरनुसुखं पायौ, ततो दृष्ट्वा प्रवाहणात्||५|| यन्त्रे प्रविष्टं दुर्नाम प्लोतगुण्ठितयाऽनु च| शलाकयोत्पीड्य भिषक् यथोक्तविधिना दहेत्||६|| क्षारेणैवार्द्रमितरत्क्षारेण ज्वलनेन वा| महद्वा वलिनश्छत्त्वा वीतयन्त्रमथातुरम्||७|| स्वभ्यक्तपायुजघनमवगाहे निधापयेत्| निर्वातमन्दिरस्थस्य ततोऽस्याचारमदिशेत्||८|| एकैकमिति सप्ताहात्सप्ताहात्समुपाचरेत्| |९|

Adhikarana bahvarshasaH upacArakramaH (9-10) · Śloka 10

| प्राग्दक्षिणं ततो वाममर्शः पृष्टाग्रजं ततः||९|| बह्वर्शसः|१०|

Adhikarana sudagdhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

सुदग्धस्य स्याद्वायोरनुलोमता| रुचिरन्नेऽग्निपटुता स्वास्थ्यं वर्णबलोदयः||१०||

Adhikarana bastishUle lepaH (11) · Śloka 11

बस्तिशूले त्वधो नाभेर्लेपयेछ्लक्ष्णकल्कितैः| वर्षाभूकुष्ठसुरभिमिशिलोहामराह्वयैः||११||

Adhikarana shakRunmUtrapratIghAte kvAthaH shakRunmUtra kShIraM tailaM vA shakRunmUtra annaM snehASca (12-14) · Śloka 14

शकृन्मूत्रप्रतीघाते परिषेकावगाहयोः| वरणालम्बुषैरण्डगोकण्टकपुनर्नवैः||१२|| सुषवीसुरभीभ्यां च क्वाथमुष्णं प्रयोजयेत्| सस्नेहमथवा क्षीरं तैलं वा वातनाशनम्||१३|| युञ्जीतान्नं शकृद्भेदि स्नेहान् वातघ्नदीपनान्| |१४|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM secanavidhiH dAhAyonyArshasAM stailam dAhAyonyArshasAM kShArakarmakaraM svedaH (14-17) · Śloka 17

| अथाप्रयोज्यदाहस्य निर्गतान् कफवातजान्||१४|| सस्तम्भकण्डूरुक्शोफानभ्यज्य गुदकीलकान्| बिल्वमूलाग्निकक्षारकुष्ठैः सिद्धेन सेचयेत्||१५|| तैलेनाहिबिडालोष्त्रवराहवसयाऽथवा| |कासीसं सैन्धवं रास्ना शुण्ठी कुष्ठं च लाङ्गली| शिलाभ्रकाश्वमारं च जन्तुहृद्दन्तिचित्रकौ||१|| हरितालं तथा स्वर्णक्षीरी तैश्च पचेत्समैः| तैलं सुधार्कपयसी गवां मूत्रे चतुर्गुणे||२|| एतदभ्यङ्गतोऽर्शांसि क्षारवत्पातयेद्द्रुतम्| क्षारकर्मकरं ह्येतन्न च दूषयते वलिम्||३|| ] स्वेदयेदनु पिण्डेन द्रवस्वेदेन वा पुनः||१६|| सक्तूनां पिण्डिकाभिर्वा स्निग्धानां तैलसर्पिषा| रास्नाया हपुषाया वा पिण्डैर्वा कार्ष्ण्यगन्धिकैः||१७||

Adhikarana dAhAyonyArshasAM dhUpanam (18-19) · Śloka 19

अर्कमूलं शमीपत्रं नृकेशाः सर्पकञ्चुकम्| मार्जारचर्म सर्पिश्च धूपनं हितमर्शसाम्||१८|| तथाऽश्वगन्धा सुरसा बृहती पिप्पली घृतम्| |१९|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanI vartiH (19-20) · Śloka 20

| धान्याम्लपिष्टैर्जीमूतबीजैस्तज्जालकं मृदु||१९|| लेपितं छायया शुष्कं वर्तिर्गुदजशातनी| |२०|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashA anyA vartiH (20-21) · Śloka 21

| सजालमूलजीमूतलेहे वा क्षारसंयुते||२०|| गुञ्जासूरणकूष्माण्डबीजैर्वर्तिस्तथागुणा| |२१|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanA lepaH (21-26) · Śloka 26

स्नुक्क्षीरार्द्रनिशालेपस्तथा, गोमूत्रकल्कितैः||२१|| कृकवाकुशकृत्कृष्णानिशागुञ्जाफलैस्तथा| स्नुक्क्षीरपिष्टैः षड्ग्रन्थाहलिनीवारणास्थिभिः||२२|| कुलीरशृङ्गिविजयाकुष्ठारुष्करतुत्थकैः| शिग्रुमूलकजैर्बीजैः पत्रैरश्वघ्ननिम्बजैः||२३|| पीलुमूलेन बिल्वेन हिङ्गुना च समन्वितैः| कुष्ठं शिरीषबीजानि पिप्पल्यः सैन्धवं गुडः||२४|| अर्कक्षीरं सुधाक्षीरं त्रिफला च प्रलेपनम्| आर्कं पयः सुधाकाण्डम् कटुकालाबुपल्लवाः||२५|| करञ्जो बस्तमूत्रं च लेपनं श्रेष्ठमर्शसाम्| आनुवासनिकैर्लेपः पिप्पल्याद्यैश्च पूजितः||२६||

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanA tailAni (27) · Śloka 27

एभिरेवौषधैः कुर्यात्तैलान्यभ्यञ्जनाय च| |२७|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM dhUpanAdiBirduShTarUdhirasrAvaH (27-28) · Śloka 28

| धूपनालेपनाभ्यङ्गैः प्रस्रवन्ति गुदाङ्कराः||२७|| सञ्चितं दुष्टरुधिरं, ततः सम्पद्यते सुख़ी| |२८|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM jalaukAdiBiH (28-29) · Śloka 29

| अवर्तमानमुच्छूनकठिनेभ्यो हरेदसृक्||२८|| अर्शोभ्यो जलजाशस्त्रसूचीकूर्चैः पुनः पुनः| |२९|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM duShTaraktAvasecane kAraNam (29-30) · Śloka 30

| शीष्णस्निग्धरूक्षैर्हि न व्याधिरुपशाम्यति||२९|| रक्ते दुष्टे भिषक् तस्माद्रक्तमेवावसेचयेत्| |३०|

Adhikarana arshonAshakaM takram (30-31) · Śloka 31

| यो जातो गोरसः क्षीराद्वह्निचूर्णावचूर्णितात्||३०|| पिबंस्तमेव तेनैव भुञ्जानो गुदजान् जयेत्| |३१|

Adhikarana arshonAshakaM cUrNam (31-32) · Śloka 32

कोविदारस्य मूलानां मथितेन रजः पिबन्||३१|| अश्वन् जीर्णे च पथ्यानि मुच्यते हतनामभिः|३२|

Adhikarana gugashvayathushUtai hiDgvAdi gugashvayathushUtai guDaharItakI gugashvayathushUtai pathyAdicUrNam gugashvayathushUtai kali~ggAdicUrNam gugashvayathushUtai tripaTvAdi cUrNam (32-34) · Śloka 34

| गुदश्वयथुशूलार्थो मन्दाग्निर्गौल्मिकान् पिबेत्||३२|| हिङ्ग्वादीननुतक्रं वा ख़ादेङ्गुडहरीतकीम्| तक्रेण वा पिबेत्पथ्यावेल्लाग्निकुटजत्वचः||३३|| कलिङ्गमगधाज्योतिःसूरणान् वांऽशवर्धितान्| कोष्णाम्बुना वा त्रिपटुव्योषहिङ्ग्वम्लवेतसम्||३४||

Adhikarana gudashvayathushUlArte takratarpaNam gudashvayathushUlArte hapuShAdi cUrNam gudashvayathushUlArte pIluPalAni gudashvayathushUlArte nirannena takrapAnam (35-37) · Śloka 37

युक्तं बिल्वकपित्थाभ्यां महौषधबिडेन वा| अरुष्करैर्यवान्या वा प्रदद्यात्तक्रतर्पणम्||३५|| दद्याद्वा हपुषाहिङ्गुचित्रकं तक्रसंयुतम्| मासं तक्रानुपानानि ख़ादेत्पीलुफलानि वा||३६|| पिबेदहरहस्तक्रं निरन्नो वा प्रकामतः| |३७|

Adhikarana atyarthaM mandAgnau takropacAra eva (37) · Śloka 37

| अत्यर्थं मन्दकायाग्नेस्तक्रमेवावचारयेत्||३७||

Adhikarana takropacArakAlaH ashaktau avalehikA peyA ca ataH paraM shAlyannam (38-40) · Śloka 40

सप्ताहं वा दशाहं वा मासार्धं मासमेव वा| बलकालविकारज्ञो भिषक् तक्रं प्रयोजयेत्||३८|| सायं वा लाजसक्तूनां दद्यात्तक्रावलेहिकाम्| जीर्णे तक्रे प्रदद्याद्वा तक्रपेयां ससैन्धवम्||३९|| तक्रानुपानं सस्नेहं तक्रौदनमतः परम्| यूशै रसैर्वा तक्राड्यैः शालीन् भुञ्जीत मात्रया||४०||

Adhikarana takraprakArAH (41) · Śloka 41

रूक्षमर्धोद्धृतस्नेहं यतश्चानुद्धृतं घृतम्| तक्रं दोषाग्निबलवित्रिविस्त्रिविधं तत्प्रयोजयेत्||४१||

Adhikarana takraprayoge guNAH (42) · Śloka 42

न विरोहन्ति गुदजाः पुनस्तक्रसमाहताः| निषिक्तं तद्धि दहति भूमावपि तृणोलुपम्||४२||

Adhikarana tatropapattiH (43-45) · Śloka 45

स्रोतःसु तक्रशुद्धेषु रसो धातूनुपैति यः| तेन पुष्टिर्बलं वर्णः परं तुष्टिश्च जायते||४३|| वातश्लेष्मविकाराणां शतं च विनिवर्तते| |४५|

Adhikarana mathitavisheShapAne~arshaHkShayaH (44-45) · Śloka 45

| मथितं भाजने क्षुद्रबृहतीफललेपिते||४४|| निशां पर्युषितं पेयमिच्छद्भिर्गुदजक्षयम्| |४५|

Adhikarana takrAriShTam (45-48) · Śloka 48

| धान्योपकुञ्चिकाजाजीहपुषापिप्पलीद्वयैः||४५|| कारवीग्रन्थिकशठीयवान्यग्नियवानकैः| चूर्णितैर्घृतपात्रस्थं नात्यम्लं तक्रमासुतम्||४६|| तक्रारिष्टं पिबेज्जातं व्यक्ताम्लकटु कामितः| दीपनं रोचनं वर्ण्यंकफवातानुलोमनम्||४७|| गुदश्वयथुकण्ड्वर्तिनाशनं बलवर्धनम्| |४८|

Adhikarana kumBavisheShe jAtaM takramarshauharam (48-49) · Śloka 49

| त्वचं चित्रकमूलस्य पिष्ट्वा कुम्भं प्रलेपयेत्||४८|| तक्रं वा दधि वा तत्र जातमर्शोहरं पिबेत्| |४९|

Adhikarana BArgyAdiShvapyeSha vidhiH (49) · Śloka 49

| भार्ङ्ग्यास्फोतामृतापञ्चकोलेष्वप्येष संविधिः||४९||

Adhikarana gajakaNAdiBiH saMskRutAH PalAmlAdayo dIpanAH (50-51) · Śloka 51

पिष्टैर्गजकणापाठाकारवीपञ्चकोलकैः| तुम्बर्वजाजीधनिकाबिल्वमध्यैश्च कल्पयेत्||५०|| फलाम्लान् यमकस्नेहान् पेयायूषरसादिकान्| एभिरेवौषधैः साध्यं वारि सर्पिश्च दीपनम्||५१||

Adhikarana bhinnashakRutAmayaM kramaH (52) · Śloka 52

क्रमोऽयं भिन्नशकृतां| |५२|

Adhikarana kaThinapurIShANAM kramo vakShayamANaH (52) · Śloka 52

वक्ष्यते गाढवर्चसाम्| |५२|

Adhikarana kaThina salavaNAvArUNIpAnamkaThina salavaNallavaBakShaNam (52-53) · Śloka 53

| स्नेहाड्यैः सक्तुभिर्युक्तां लवणां वारुणीं पिबेत्||५२|| लवणा एव वा तक्रसीधुधान्याम्लवारुणीः| |५३|

Adhikarana kaThinakara~jjapallavaBakShaNam (53-54) · Śloka 54

| प्राग्भक्तान् यमके भृष्टान् सक्तुभिश्चावचूर्णितान्||५३|| करञ्जपल्लवान् ख़ादेद्वातवर्चोनुलोमनान्| |५४|

Adhikarana kaThinapurIShANAM saguDanAgarAdiyogaH (54-55) · Śloka 55

| सगुडं नागरं पाठां गुडक्षारघृतानि वा||५४|| गोमूत्राध्युषितामद्यात्सगुडां वा हरीतकीम्| |५५|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pathyAshatadvayayogAH (55-57) · Śloka 57

| पथ्याशतद्वयान्मूत्रद्रोणेनामूत्रसङ्क्ष्यात्||५५|| पक्वात् ख़ादेत्समधुनी द्वे द्वे हन्ति कफोद्भवान्| दुर्नामकुष्ठश्वयथुगुल्ममेहोदरकृमीन्||५६|| ग्रन्थ्यर्बुदापचीस्थौल्यपाण्डुरोगाड्यमारुतान्| |५७|

Adhikarana kaThinapurIShANAM ajashRu~ggImUlakalkayogaH (57-58) · Śloka 58

| अजशृङ्गीजटाकल्कमजामूत्रेण यः पिबेत्||५७|| गुडवार्ताकभुक् तस्य नश्यन्त्याशु गुदाङ्कुराः| |५८|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pathyAtakrayogaH kaThinapurIShANAM pathyApippalIyogaH kaThinapurIShANAM pathyAtrivRuddantIyogaH (58-60) · Śloka 60

| श्रेष्ठारसेन त्रिवृतां पथ्यां तक्रेण वा सह||५८|| पथ्यां वा पिप्पलीयुक्तां घृतभृष्टां गुडान्विताम्| अथवा सत्रिवृद्दन्तीं भक्षयेदनुलोमनीम्||५९|| हते गुदाश्रये दोषे गुदजा यान्ति सङ्क्ष्यम्| |६०|

Adhikarana kaThinapurIShANAM dADimasvarasAditakrayogaH pAThAtakrayogaH kaThinapurIShANAM citrakashuNThIsIdhuyogaHkaThinapurIShANAM hapuShAdi surAyogaH (60-62) · Śloka 62

| दाडिमस्वरसाजाजीयवानीगुडनागरैः||६०|| पाठया वा युतं तक्रं वातवर्चोनुलोमनम्| सिधुं वा गौडमथवा सचित्रकमहौषधम्||६१|| पिबेत्सुरां वा हपुषापाठासौवर्चलान्विताम्| |६२|

Adhikarana kaThinapurIShANAM vardhamAnapippalItilakShIrayogaH (62-63) · Śloka 63

| दशादिदशकैर्वृद्धाः पिप्पलीर्द्विपिचुं तिलान्||६२|| पीत्वा क्षीरेण लभते बलं देहहुताशयोः| |६३|

Adhikarana kaThinapurIShANAM duHsparshakAdipAThAyogaH (63-64) · Śloka 64

| दुःस्पर्शकेन बिल्वेन यवान्या नागरेण वा||६३|| एकैकेनापि संयुक्ता पाठा हन्त्यर्शसां रुजम्| |६४|

Adhikarana kaThinapurIShANAM aBayAriShTaH (64-68) · Śloka 68

| सलिलस्य वहे पक्त्वा प्रस्थार्धमभयात्वचाम्||६४|| प्रस्थं धात्र्या दशपलं कपित्थानां ततोऽर्धतः| विशालां रोध्रमरिचकृष्णावेल्लैलवालुकम्||६५|| द्विपलांशं पृथ्कपादशेषे पूते गुडात्तुले| दत्त्वा प्रस्थं च धातक्याः स्थापयेद्धृतभाजने||६६|| पक्षात्स शीलितोऽरिष्टः करोत्यग्निं, निहन्ति च| गुदजग्रहणीपाण्डुकुष्ठोदरगरज्वरान्||६७|| श्वयथुप्लीहहृद्रोगगुल्मयक्ष्मवमिकृमीन्| |६८|

Adhikarana kaThinapurIShANAM dhanvAriShTaH (68-69) · Śloka 69

| जलद्रोणे पचेद्दन्तीदशमूलवराग्निकान्||६८|| पालिकान् पादशेषे तु क्षिपेङ्गुडतुलां परम्| पूर्ववत्सर्वमस्य स्यादनुलोमितरस्त्वयम्||६९||

Adhikarana kaThinapurIShANAM durAlaBAriShTaH (70-71) · Śloka 71

पचेहुरालभाप्रस्थं द्रोणेऽपां प्रासृतैः सह| दन्तीपाठाग्निविजयावासामलकनागरैः||७०|| तस्मिन् सिताशतं दद्यात्पादस्थेऽन्यच्च पूर्ववत्| लिम्पेत्कुम्भं तु फलिनीकृष्णाचव्याज्यमाक्षिकैः||७१||

Adhikarana kaThinapurIShANAM PalAmlAdighRutam (72-73) · Śloka 73

प्राग्भक्तमानुलोम्याय फलाम्लं वा पिबेद्धृतम्| चव्यचित्रकसिद्धं वा यवक्षारगुडान्वितम्||७२|| पिप्पलीमूलसिद्धं वा सगुडक्षारनागरम्| |७३|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pippalyAdighRutam (73-74) · Śloka 74

| पिप्पलीपिप्पलीमूलधानकादाडिमैर्घृतम्||७३|| दघ्ना च साधितं वातशकृन्मूत्रविबन्धनुत्| |७४|

Adhikarana kaThinapurIShANAM palAshakShArAdighRutam (74-75) · Śloka 75

| पलाशक्षारतोयेन त्रिगुणेन पचेद्धृतम्||७४|| वत्सकादिप्रतीवापमर्शोघ्नं दीपनं परम्| |७५|

Adhikarana pa~jcakolAdighRutam (75-77) · Śloka 77

| पञ्चकोलाभयाक्षारयवानीबिडसैन्धवैः||७५|| सपाठाधान्यमरिचैः सविल्वैर्दधिमद्धृतम्| साधयेत् तज्जयत्याशु गुदवङ्क्ष्णवेदनाम्||७६|| प्रवाहिकां गुदभ्रंशं मूत्रकृच्छ्रं परिस्रवम्| |७७|

Adhikarana kaThinapurIShANAM cA~ggerIghRutam (77-79) · Śloka 79

| पाठाजमोदधनिकाश्वदंष्त्रापञ्चकोलकैः||७७|| सविल्वैर्दनि चाङ्गेरीस्वरसे च चतुर्गुणे| हन्त्याज्यं सिद्धमानाहं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्||७८|| गुदभ्रंशार्तिगुदजग्रहणीगदमारुतान्| |७९|

Adhikarana kaThinapurIShANAM shikhitittiryAdimAM sarasAH (79-80) · Śloka 80

| शिख़ितित्तिरिलावानां रसानम्लान् सुसंस्कृतान्||७९|| दक्षाणां वर्तकानां वा दद्याद्विङ्वातसङ्ग्रहे| |८०|

Adhikarana kaThinapurIShANAM vAstukAdi shAkam kaThinapurIShANAM raktashAlyannam kaThinapurIShANAM vya~jjanaM mAMsarasASca (80-85) · Śloka 85

| वस्तुकाग्नित्रिवृद्दन्तीपाठाम्लीकादिपल्लवान्||८०|| अन्यच्च कफवातघ्नं शाकं च लघुमेदि च| सहिङ्गं यमके भृष्टं सिद्धं दधिसरैः सह||८१|| दह्निकापञ्चकोलाभ्यां पिष्टाभ्यां दाडिमाम्बुना| आऱ्द्रिकायाः किसलयैः शकलैराद्रकस्य च||८२|| युक्तमङ्गारधूपेन हृद्येन सुरभीकृतम्| सजीरकं समरिचं बिडसौवर्चलोत्कटम्||८३|| वातोत्तरस्य रूक्षस्य मन्दाग्नेर्वद्धवर्चसः| कल्पयेद्रक्तशाल्यन्नव्यञ्जनं शाकवद्रसान्||८४|| गोगोधाछगरोष्ट्राणां विशेषात्क्रव्यभोजिनाम्| |८५|

Adhikarana madirAdikaM pAnam (85-87) · Śloka 87

| मदिरां शाऱ्करं गौडं सीधुं तक्रं तुषोदकम्||८५|| अरिष्टं मस्तु पानीयं, पानीयं वाऽल्पकं शृतम्| धान्येन धान्यशुण्ठीभ्यां कण्टकारिकयाऽथवा||८६|| अन्ते भक्तस्य मध्ये वा वातवर्चोनुलोमनम्| |८७|

Adhikarana viDvAtAdyanulomanasya Palam (87-88) · Śloka 88

| विड्वातकफपित्तानामानुलोम्ये हि निर्मले||८७|| गुदे शाम्यन्ति गुदजाः पावकश्चाभिवर्धते| |८८|

Adhikarana udAvartAdiShu anuvAsanam (88-89) · Śloka 89

| उदाबर्तपरीता ये ये चात्यर्थं विरूक्षिताः||८८|| विलोमवाताः शूलार्तास्तेष्विष्टमनुवासनम्| |८९|

Adhikarana anuvAsanayogaH (89-93) · Śloka 93

| पिप्पलीं मदनं बिल्वं शताह्वां मधुकं वचाम्||८९|| कुष्ठं शठीं पुष्कराख्यं चित्रकं देवदारु च| पिष्ट्वातैलं विपक्तव्यं द्विगुणक्षीरसंयुतम्||९०|| अर्शसां मूढवातानां तच्छ्रेष्ठमनुवासनम्| गुदनिःसरणं शूलं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्||९१|| कट्यूरुपृष्ठदौर्वल्यमानाहं वङ्क्षणाश्रयम्| पिच्छास्रावं गुदे शोफं वातवर्चोविनिग्रहम्||९२|| उत्थानं बहुशो यच्च जयेत्तच्चानुवासनात्| |९३|

Adhikarana athavA nirUhaH (93-94) · Śloka 94

| निरुहं वा प्रयुञ्जीत सक्षीरं पाञ्चमूलिकम्||९३|| समूत्रस्नेहलवणं कल्कैर्युक्रं फलादिभिः| |९४|

Adhikarana raktArshasAM vAtakaPAnubandhe cikitsA (94-95) · Śloka 95

| अथ रक्तार्शसां वीक्ष्य मारुतस्य कफस्य वा||९४|| अनुबन्धं ततः स्निग्धं रूक्षं वा योजयेद्धिमम्| |९५|

Adhikarana vAtakaPAnubandhalakShaNam (95-97) · Śloka 97

| शकृच्छयावं ख़रं रूक्षमधो निर्याति नानिलः||९५|| कट्यूरुगुदशूलं च हेतुर्यदि च रूक्षणम्| तत्रानुबन्धो वातस्य श्लेष्मणो यदि विट् श्लथा||९६|| श्वेता पीता गुरुःस्निग्धा, सपिच्छः स्तिमितो गुदः| हेतुः स्निग्धगुरुर्विद्याद्यथास्वं चास्रलक्षणात्||९७||

Adhikarana duShTe rakte shodhanAdi (98) · Śloka 98

दुष्टेऽस्रे शोधनं कार्यं लङ्घनं च यथाबलम्| |९८|

Adhikarana raktasruterUpekShaNakAlaH (98) · Śloka 98

| यावच्च दोषैः कालुप्यं स्रुतेस्तावदुपेक्षणम्||९८||

Adhikarana anantaraM tiktadravyopacAraH (99) · Śloka 99

दोषाणां पाचनर्थं च वह्निसन्धुक्षणाय च| सङ्ग्रहाय च रक्तस्य परं तिक्तैरुपाचरेत्||९९||

Adhikarana vAtolbaNe rakte snehaH (100) · Śloka 100

यत्तु प्रक्षीणदोषस्य रक्तं वातोल्बणस्य वा| स्नेहैस्तत्साधयेद्युक्तैः पानाभ्यञ्जनबस्तिषु||१००||

Adhikarana pittolbaNe rakte kaShAyAH (101) · Śloka 101

यत्तु पित्तोल्बणं रक्तं घर्मकाले प्रवर्तते| स्तम्भनीयं तदेकान्तान्न चेद्वातकफानुगम्||१०१||

Adhikarana kaPolbaNe cUrNakalkau (102-103) · Śloka 103

सकफेऽस्रे पिबेत्पाक्यं शुण्ठीकुटजवल्कम्| किराततिक्तकं शुण्ठीं धन्वयासं कुचन्दनम्||१०२|| दार्वीत्वङ्क्षिम्बसेव्यानि त्वचं वा दाडिमोद्भवाम्| |१०३|

Adhikarana kaPolbaNe kuTajAvalehaH (103-104) · Śloka 104

| कुटजत्वक्फलं तार्क्ष्यं माक्षिकं घुणवल्लभाम्||१०३|| पिबेत्तण्डुलतोयेन कल्कितं वा मयूरकम्| |१०४|

Adhikarana kaPolbaNe dvitIyaH kuTajAvalehaH (104-108) · Śloka 108

| तुलां दिव्याम्भसि पचेदार्द्रायाः कुटजत्वचः||१०४|| नीरसायां त्वचि क्वाथे दद्यात्सूक्ष्मरजीकृतान्| समङ्गाफलिनीमोचरसान् मुष्ट्यंशकान्समान्||१०५|| तैश्च शक्रयवान् पूते ततो दर्वीप्रलेपनम्| पक्त्वाऽवलेहं लीढ्वा च तं यथाग्निवलं पिबेत्||१०६|| पेयां मण्डं पयस्छागं गब्यं वा छागदुग्धभुक्| लेहोऽयं शमयत्याशु रक्तातीसारपायुजान्||१०७|| बलवद्रक्तपित्तं च स्रवदूर्ध्वमधोऽपि वा| |१०८|

Adhikarana kaPolbaNe rodhrAdiyogaH (108-113) · Śloka 113

| कुटजत्वक् तुलां द्रोणे पचेदष्टांशशोषितम्||१०८|| कल्कीकृत्य क्षिपेत्तत्र ताऱ्क्ष्यशैलं कटुत्रयम्| रोध्रद्वयं मोचरसं बलां दाडिमजां त्वचम्||१०९|| बिल्वकर्कटिकां मुस्तं समङ्गां धातकीफलम्| पलोन्मितं दशपलं कुटजस्यैव च त्वचः||११०|| त्रिंशत्पलानि गुडतो घृतात्पूते च विंशतिः| तत्पक्वं लेहतां यातं धान्ये पक्षस्थितं लिहन्||१११|| सर्वार्शोग्रहणीदोषश्वासकासान्नियच्छति| |११३|

Adhikarana kaPolbaNe Ajadugdhena shAlyannam (112-113) · Śloka 113

| रोध्रं तिलान्मोचरसं समङ्गां चन्दनोत्पलम्||११२|| पाययित्वाऽऽजदुग्धेन शालींस्तेनैव भोजयेत्| |११३|

Adhikarana kaPolbaNe yaShTacAhvAdicUrNam (113-115) · Śloka 115

| यष्ट्याह्वपद्मकानन्तापयस्याक्षीरमोरटम्||११३|| ससितामधु पातव्यं शीततोयेन तेन वा| |११५|

Adhikarana kaPolbaNe rodhrAdi cUrNam (114-115) · Śloka 115

| रोध्रकट्वङ्गकुटजसमङ्गाशाल्मलीत्वचम्||११४|| हिमकेसरयष्ट्याह्वसेव्यं वा तण्डुलाम्बुना| |११५|

Adhikarana kapholbaNe atipravRutte shUle shoNite ca yavAnyAdicUrNam,kapholbaNe dugvikAdidhRutam kapholbaNe ghAtakyAdidhRutam kapholbaNe yavakShArAdidhRutam (115-117) · Śloka 117

| यवानीन्द्रयवाः पाठा बिल्वं शुण्ठी रसाञ्जनम्||११५|| चूर्णश्चले हितः शूले प्रवृत्ते चाति शोणिते| दुग्धिकाकण्टकारीभ्यां सिद्धं सर्पिः प्रशस्यते||११६|| अथवा धातकीरोध्रकुटजत्वक्फलोत्पलैः| सकेसरैर्यवक्षारदाडिमस्वरसेन वा||११७||

Adhikarana kaPolbaNe sharkarAdinavanItam (118) · Śloka 118

शर्कराम्भोजकिञ्जिल्कसहितं सह वा तिलैः| अभ्यस्तं रक्तगुदजान् नवनीतं नियछ्छति||११८||

Adhikarana kaPolbaNe shoNite shreShThmauShadham CAganavanItAdi (119-120) · Śloka 120

छागानि नवनीताज्यक्षीरमांसानि, जाङ्गलः| अनम्लो वा कदम्लो वा सवास्तुकरसो रसः||११९|| रक्तशालिः सरो दग़्नः षष्टिकस्तरुणी सुरा| तरुणश्च सुरामण्डः शोणितस्यौषधं परम्||१२०||

Adhikarana kapholbaNe palANDuH (121) · Śloka 121

पेयायूषरसाद्येषु पलाण्डुः केवलोऽपि वा| स जयत्युल्बणं रक्तं मारुतं च प्रयोजितः||१२१||

Adhikarana vAtajaye yatnaH (122) · Śloka 122

वातोल्बणानि प्रायेण भवन्त्यस्नेऽतिनिःसृते| अर्शासि तस्मादधिकं तज्जये यत्नमाचरेत्||१२२||

Adhikarana prabale raktapitte shItopacAraH (123) · Śloka 123

दृष्ट्वाऽस्रपित्तं प्रबलमबलौ च कफानिलौ| शीतोपचारः कर्तव्यः सर्वथा तत्प्रशान्तये||१२३||

Adhikarana evamashame rasairghRutaishca tarpaNaM tailAdinAsecanaM ca (124-125) · Śloka 125

न चेदेवं शमस्तस्य स्निग्धोष्णैस्तर्पयेत्ततः| रसैः, कोष्णैश्च सर्पिर्भिरवापीडकयोजितैः||१२४|| सेचयेत्तं कवोष्णैश्च कामं तैलपयोघृतैः| |१२५|

Adhikarana siddhaH picCAbastiH (125-129) · Śloka 129

| यवासकुशकाशानां मूलं पुष्पं च शाल्मलेः||१२५|| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गाश्च द्विपलोन्मिताः| त्रिप्रस्थे सलिलस्यैतत्क्षीरप्रस्थे च साधयेत्||१२६|| क्षीरशेषे कषाये च तस्मिन् पूते विमिश्रयेत्| कल्कीकृतं मोचरसं समङ्गा चन्दनोत्पलम्||१२७|| प्रियङ्गुं कौटजं बीजं कमलस्य च केसरम्| पिच्छाबस्तिरयं सिद्धः सघृतक्षौद्रशर्करः||१२८|| प्रवाहिकागुदभ्रं शरक्तस्रावज्वरापहः| |१२९|

Adhikarana anuvAsane snehaH (129-130) · Śloka 130

| यष्ट्याह्वपुण्डरीकेण तथा मोचरसादिभिः||१२९|| क्षीरद्विगुणितः पक्वो देयः स्नेहोऽनुवासनम्| |१३०|

Adhikarana cA~ggerIghRutam (130-133) · Śloka 133

| मधुकोत्पलरोध्नाम्बु समङ्गा बिल्वचन्दनम्||१३०|| चविकाऽतिविषा मुस्तं पाठा क्षारो यवाग्रजः| दार्वीत्वङ्क्षागरं मांसी चित्रको देवदारु च||१३१|| चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिः साधितं तैस्त्रिदोषजित्| अर्शोतिसारग्रहणीपाण्डुरोगज्वरारुचौ||१३२|| मूत्रकृच्छ्रे गुदभ्रंशे बस्त्यानाहे प्रवाहणे| पिच्छास्रावेऽर्शसां शूले देयं तत्परमौषधम्||१३३||

Adhikarana madhurAmlAdInAM vyatAsena prayojanam (134) · Śloka 134

व्यात्यासान्मधुराम्लानि शीतोष्णानि च योजयेत्| नित्यमग्निबलापेक्षी जयत्यर्शःकृतान् गदान्||१३४||

Adhikarana udAvarte svedaH udAvarte vartiH (135-137) · Śloka 137

उदावर्तार्तमभ्यज्य तैलैः शीतज्वरापहैः| सुस्निग्धैः स्वेदयेत्पिण्डैर्वर्तिमस्मै गुदे ततः||१३५|| अभ्यक्तां तत्कराङ्गुष्ठसन्निभामनुलोमनीम्| दद्याच्छ्यामात्रिवृद्दन्तीपिप्पलीनीफलैः||१३६|| विचूर्णितैर्द्विलवणैर्गुडगोमूत्रसंयुतैः| तद्वन्मागधिकाराठगृहधूमैः ससर्षपैः||१३७||

Adhikarana udAvarte cUrNam (138) · Śloka 138

एतेषामेव वा चूर्णं गुदे नाड्या विनिर्धमेत्| |१३८|

Adhikarana udAvarte snehabastiH (138-140) · Śloka 140

| तद्विघाते सुतीक्ष्णं तु बस्तिं स्निग्धं प्रपीडयेत्||१३८|| ऋजू कुर्या-दशिराविण्मूत्रमरुतोऽस्य सः| भूयाऽनुबन्धे वातघ्नेर्विरेच्यः स्नेहरेचनैः||१३९|| अनुवास्यश्च रौक्ष्याद्धि सङ्गो मारुतवर्चसोः| |१४०|

Adhikarana udAvarte kalyANakakShAraH (140-143) · Śloka 143

| त्रिपटुचिकटुश्रेष्ठादन्त्यरुष्करचित्रकम्||१४०|| जर्जरं स्नेहमूत्राक्तमन्तर्धूमं विपाचयेत्| शरावसन्धौ मृल्लिप्ते क्षारः कल्याणकाह्वयः||१४१|| स पीतः सर्पिषा युक्तो भक्ते वा स्निग्धभोजिना| उदावर्तविबन्धार्शोगुल्मपाण्डूदरकृमीन्||१४२|| मूत्रसङ्गाश्मरीशोफहृद्रोगग्रहणीगदान्| मेहप्लीहरुजानाहश्वासकासांश्च नाशयेत्||१४३||

Adhikarana udAvarte gADhavarcArshasAM proktaM cikitsitamapi (144) · Śloka 144

सर्वं च कुर्याद्यत्प्रोक्तमर्शसां गाढवर्चसाम्| |१४४|

Adhikarana pUtikara~jjashuktam (144) · Śloka 144

द्रोणेऽपां पूतिवल्कद्वितुलमथ पचे- त्पादशेषे च तस्मिन् देयाऽशीतिरुगुडस्य प्रतनुकरजसो व्योषतोऽष्टौ पलानि| एतन्मासेन जातं जनयति परमा- मूष्मणः पक्तिशक्तिं शुक्तं कृत्वाऽऽनुलोम्यं प्रजयति गुदज- प्लीहगुल्मोदराणि||१४४||

Adhikarana pUtikara~jjacukram (145-148) · Śloka 148

पचेत्तुलां पूतिकरञ्जवल्काद् द्वे मूलतश्चित्रककण्टकार्योः| द्रोणत्रयऽपां चरणावशेषे पूते शतं तत्र गुडस्य दद्यात्||१४५|| पलिकं च सूचिर्णितं त्रिजात त्रिकटुग्रन्थिकदाडिमाश्मभेदम्| पुरपुष्करमूलधान्यचव्यं हपुषामाऱ्द्रकमम्लवेतसं च||१४६|| शीतीभुतं क्षौद्रविंशत्युपेत- मार्द्रद्राक्षाबीजपूराद्रकैश्च| युक्तं कामं गण्डिकाभिस्तथेक्षोः सर्पिःपात्रे मासमात्रेण जातम्||१४७|| चुक्रं क्रकचमिवेदं दुर्दाम्नां वह्निदीपनं परमम्| पाण्डुगरोदरगुल्मप्लीहानाहाश्मकृच्छ्रघ्नम्||१४८||

Adhikarana pIluPalashuktam (150) · Śloka 150

द्रोणं पीलुरसस्य वस्त्रगलितं न्यस्तं हविर्भाजने युञ्जीत द्विपलैर्मदामधुफलाख़र्जूरधात्रीफलैः| पाठामाद्रिदुरालभाम्लविदुलव्योषत्वगेलोल्लकैः स्पृक्काकोललवङ्गवेल्लचपलामूलाग्निकैः पालिकैः| गुडपलशतरोजितं निवाते निहितमिदं प्रपिबंश्च पक्षमात्रात्| निशमयति गुदाङ्कुरान् सुगुल्मा- ननलबलं प्रबलं करोति चाशु||१५०||

Adhikarana dashamUlAdiguDaH (151-152) · Śloka 152

कैकशो दशपले दशमूलकुम्भ पाठाद्वयार्कौणवल्लभकट्फलघ्नाम्| दग्धे स्रुतेऽनु कलशेन जलेन पक्वे पादास्थते गुडतुलां, पलपञ्चकं च||१५१|| वह्नर्मुष्टी द्वे यवक्षारतश्च| दर्वीमालिम्पन् हन्ति लीढो गुडोऽयं गुल्मप्लीहार्शःकुष्ठमेहाग्निसादान्||१५२||

Adhikarana citrakAvalehaH (153-154) · Śloka 154

तोयद्रोणे चित्रकमूलतुलार्धं साध्यं यावत्पाददलस्थमथेदम्| अष्टौ दत्वा जीर्णगुडस्य पलानि क्वाथ्यं भुयः सान्द्रतया सममेतत्||१५३|| त्रिकटुकमिसिपथ्याकुष्टमुस्तावराङ्ग कृमिरिपुदहनैलाचूर्णकीर्णोऽवलेहः| जयति गुदजकुष्ठप्लीहगुल्मोदराणि प्रबलयति हुताशं शश्वदभ्यस्यमानः||१५४||

Adhikarana guDAdiguTikA (155) · Śloka 155

गुडव्योषवरावेल्लतिलारुष्करचित्रकैः| अर्शांसि हन्ति गुलिका त्वग्विकारं च शीलिता||१५५||

Adhikarana sUraNapuTapAkaH (156) · Śloka 156

मृल्लिप्तं सौरणं कन्दं पक्त्वाऽग्नौ पुटपाकवत्| अद्याट्सतैललवणं द्रुनामविनिवृत्तये||१५६||

Adhikarana anyA sUraNaguTikA (157-158) · Śloka 158

मरिचपिप्पलिनागरचित्रकान् क्रमविवर्धितभागसमाहृतान्| शिख़िचतुर्गुणसूतणयोजितान् कुरु गुडेन गुडान् गुदजच्छिदः||१५७|| चूर्णिकृताः षोडश सूरणस्य भागास्ततोऽर्धेन च चित्रकस्य| महौषधाद्द्वौ मरिचस्य चैको गुडेन दुर्नामजयाय पिण्डी||१५८||

Adhikarana vaDavAmukhaScUrNaH (159) · Śloka 159

पथ्यानागरकृष्णाकरञ्जवेल्लाग्निभिः सितातुल्यैः| वडवामुख़ इव जरयति बहुगुर्वपि भोजनं चूर्णः||१५९||

Adhikarana kali~ggAdivaTikA (160) · Śloka 160

कलिङ्गलाङ्गलीकृष्णावह्न्यपामार्गतण्डुलैः| भूनिम्बसैन्धवगुडैर्गुडा गुदजनाशनाः||१६०||

Adhikarana saindhavAdicUrNam (161) · Śloka 161

लवणोत्तमवह्निकलिङ्गयवां- श्चिरिबिल्वमहापिचुमन्दयुतान्| पिबि सप्तदिनं मथितालुडितान् यदि मर्दितुमिच्छास पायुरुहाम्||१६१||

Adhikarana shuShkArshaH su shreShThamauShadham ArdrArshaHsu shreShmauShadham sarvArshaHsu shreShmauShadham (162) · Śloka 162

शुष्केषु भल्लातकमग्न्यमुक्तं भैषज्यमार्द्रेषु तु वत्सकत्वक्| सर्वेषु सर्वर्तुषु कालशेय- मर्शःसु बल्यं च मलापहं च||१६२||

Adhikarana arshaHsu sevyAsevyam (163) · Śloka 163

भित्त्वा विबन्धाननुलोमनाय यन्मारुतस्याग्निबलाय यच्च| तदन्नपानौशधमर्शसेन सेव्यं, विवर्ज्यं विपरीतमस्मात्||१६३||

Adhikarana arshAdau visheSheNAgnirakShaNam (8) · Śloka 8

अर्शोतिसारग्रहणीविकाराः प्रायेण चान्योन्यनिदानभूताः| सन्नेऽनले सन्ति, न सन्ति दीप्ते, रक्षेदतस्तेषु विशेषतोऽग्निम्||१६४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सित- स्थानेऽर्शश्चिकित्सितं नामा ष्टमोऽध्यायः||८||