9. atīsāracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana atIsAracikitsitAdhyAyaH AmAtIsAre pUrvaM la~gghanam (2-1) · Śloka 1

अथातोऽतीसारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) अतीसारो हि भूयिष्ठं भवत्यामाशयान्वयः| हत्वाऽग्निं वातजेऽप्यस्मात्प्राक् तस्मिंल्लङ्घनं हितम्||१||

Adhikarana AmAtIsAre vamanam (2) · Śloka 2

शूलानाहप्रसेकार्तं वामयेदतिसारिणम्| |२|

Adhikarana AmAtIsAre upekShaNam (2-3) · Śloka 3

| दोषाः सन्निचिता ये च विदग्धाहारमुर्च्छिताः||२|| अतीसाराय कल्पन्ते तेषूपेक्षैव भेषजम्| भृशोत्क्लेशप्रवृत्तेषु स्वयमेव चलात्मसु||३||

Adhikarana AmAtIsAre pUrvaM na sa~ggrahaNam (4) · Śloka 4

न तु सङ्ग्रहणं योज्यं पूर्वमामातिसारिणि| |४|

Adhikarana vibaddhadoShe prANadA (4-5) · Śloka 5

| अपि चाध्मानगुरुताशूलस्तैमित्यकारिणि||४|| प्राणदा प्राणदा दोषे विबद्धे सम्प्रवर्तिनी| |५|

Adhikarana madhyadoShe BUtIkAdi kvAthaH, bilvAdi kvAthaH, biDAdi kvAthaH, SuNThyAdi kvAthaH (5-7) · Śloka 7

मध्यदोषाल्पदोषयोस्त्वाह | पिबेत्प्रक्वथितास्तोये मध्यदोषो विशोषयन्||५|| भूतीकपिप्पलीशुण्ठीवचाधान्यहरीतकीः| अथवा बिल्वघनकामुस्तनागरवालकम्||६|| बिडपाठावचापथ्याकृमिजिन्नागराणि वा| शुण्ठीग़नवचामाद्रीबिल्ववत्सकहिङ्गु वा||७||

Adhikarana alpadoShe upavAsaH (8) · Śloka 8

शस्यते त्वलपदोषाणामुपवासोऽतिसारिणाम्| |८|

Adhikarana atIsAre pAnArthaM jalam (8-9) · Śloka 9

| वचाप्रतिविषाभ्यां वा मुस्तापपर्टकेन वा||८|| ह्नीबेरनागराभ्यां वा विपक्वं पाययेज्जलम्| |९|

Adhikarana atIsAre annam (9-10) · Śloka 10

| युक्तेऽन्नकाले क्षुत्क्षामं लघ्वन्नप्रति भोजयेत्||९|| तथा स शीघ्रं प्राप्नोति रुचिमग्निबलं बलम्| |१०|

Adhikarana atIsAre takrAdikam (10-11) · Śloka 11

एवं च भुञ्जानस्य पानमुपदिश्यते | तक्रेणावन्तिसोमेन यवाग्वा तर्पणेन वा||१०|| सुरया मधुना वाऽथ यथासात्म्यमुपाचरेत्| |११|

Adhikarana atIsAre Bojyam (11-13) · Śloka 13

| भोज्यानि कल्पयेदूर्ध्वं ग्राहिदीपनपाचनैः||११|| बालबिल्वशठीधान्यहिङ्गुवृक्षाम्लदाडिमैः| पलाशहपुषाजाजीयवानीबिडसैन्धवैः||१२|| लघुना पञ्चमूलेन पञ्चकोलेन पाठया| |१३|

Adhikarana kaPapittAdhike peyA (13-14) · Śloka 14

| शालिपर्णीबलाबिल्वैः पृश्निपर्ण्या च साधिता||१३|| दाडिमाम्ला हिता पेया कफपित्ते समुल्बणे| |१४|

Adhikarana vAtAdhike peyA (14) · Śloka 14

| अभयापिप्पलीमूलबिल्वैर्वातानुलोमनी||१४||

Adhikarana doShabahule virekaH (15-16) · Śloka 16

विबद्धं दोषबहुलो दीप्ताग्निर्योऽतिसार्यते| कृष्णाविडङ्गत्रिफलाकषायैस्तं विरेचयेत्||१५|| पेयां युञ्जयाद्विरिक्तस्य वातघ्नैर्दीपनैः कृताम्| |१६|

Adhikarana doShabahule peyA (16-22) · Śloka 22

| आमे परिणते यस्तु दीप्तेऽग्नावुपवेश्यते||१६|| सफेनपिच्छं सरुजं सविबन्धं पुनः पुनः| अल्पाल्पमल्पशमलं निर्विड्वा सप्रवाहिकम्||१७|| दधितैलघृतक्षीरैः स शुण्ठीं सगुडां पिबेत्| स्विन्नानि गुडतैलेन भक्षयेद्बदराणि वा||१८|| गाढविड्विहितैः शाकैर्बहुस्नेहैस्तथा रसैः| क्षुधितं भोजयेदेनं दधिदाडिमसाधितैः||१९|| शाल्योदनं तिलैर्माषैर्मुद्गैर्वा साधु साधितम्| शठ्या मूलकपोतायाः पाठायाः स्वस्तिकस्य वा||२०|| सूषायवानीकर्कारुक्षीरिणीचिर्भटस्य वा| उपोदकाया जीवन्त्या बाकुच्या वास्तुकस्य वा||२१|| सुवर्चलायाश्चुञ्चोर्वा लोणीकाया रसैरपि| कूर्मवर्तकलोपाकशिखितित्तिरिकौक्कुटैः||२२||

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike auShadham, annam, yavAgUH (23-24) · Śloka 24

बिल्वमुस्ताक्षिभैषज्यधाकीपुष्पनागरैः| पक्वातीसारजित्तक्रे यवागूर्दाधिकी तथा||२३|| कपित्थकच्छुराफञ्जीयूथिकावटशोलुजैः| दाडिमीशणकार्पासीशाल्मलीनां च पल्लवैः||२४||

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike khalaH (25) · Śloka 25

कल्को बिल्वशलाटूनां तिलकल्कश्च तत्समः| दध्नः सरोऽम्लः सस्नेहः ख़लो हन्ति प्रवाहिकाम्||२५||

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike aparAjitaH khalaH (26-28) · Śloka 28

मरिचं धनिकाऽजाजी तित्तिडीकं शठी बिडम्| दाडिमं धातकी पाठा त्रिफला पञ्चकोलकम्||२६|| यावशूकं कपित्थाम्रजम्बूमध्यं सदीप्यकम्| पिष्टैः षङ्गुणबिल्वैस्तैर्दध्नि मुद्गरसे गुडे||२७|| स्नेहे च यमके सिद्धः ख़लोऽयमपराजितः| दीपनः पाचनो ग्राही रुच्यो बिम्बिशिनाशनः||२८||

Adhikarana purIShakShaye yUShAH, annam, khalaH, vya~jjanam, saktavaH, mAShAH, mAMsarasaH (29-35) · Śloka 35

कोलानां बालबिल्वानां कल्कैः शालियवस्य च| मुद्गमाषतिलानां च धान्ययूषं प्रकल्पयेत्||२९|| एकध्यं यमके भृष्टं दधिदाडिमसारिकम्| वर्चःक्षये शुष्कमुखं शाल्यन्नं तेन भोजयेत्||३०|| दध्नः सरं वा यमके भृष्टं सगुडनागरम्| सुरां वा यमके भृष्टां व्यञ्जनार्थं प्रयोजयेत्||३१|| फलाम्लं यमके भृष्टं यूषं गृञ्जनकस्य वा| भृष्टान्वा यमके सक्तुन् स्वादेह्योषावचूर्णितान्||३२|| माषान् सुसिद्धांस्तद्वद्वा ऋतमण्डोपसेवनान्| रसं सुसिद्धपूतं वा छागमेषान्तराधिजम्||३३|| पचेद्दाडिमसाराम्लं सधान्यस्नेहनागरम्| रक्तशाल्योदनं तेन भुञ्जानः प्रपिबंश्च तम्||३४|| वर्चःक्षयकृतैराशु विकारैः परिमुच्यते| |३५|

Adhikarana vAte pratihate bAlabilvAdilehaH (35-36) · Śloka 36

| बालबिल्वं गुडं तैलं पिप्पलीं विश्वभेषजम्||३५|| लिह्याद्वाते प्रतिहते सशूलः सप्रवाहिकः| |३६|

Adhikarana vAte shAbaratvagAdi (36-37) · Śloka 37

| वल्कलं शाबरं पुष्पं धातक्याबदरीदलम्||३६|| पिबेद्दधिसरक्षौद्रकपित्थस्वरसाप्लुतम्| |३७|

Adhikarana vibaddhavAtAdau kShIrasauhityam, dhAroShNaM kShIram, eraNDashRutaM kShIram, bAlabilvaSRutaM kShIram (37-39) · Śloka 39

| विबद्धवातवर्चास्तु बहुशूलप्रवाहिकः||३७|| सरक्तपिच्छस्तृष्णार्तः क्षीरसौहित्यमर्हति| यमकस्योपरि क्षीरं धारोष्णं वा प्रयोजयेत्||३८|| शृतमेरण्डमूलेन बालबिल्वेन वा पुनः| |३९|

Adhikarana Ame savedane mustA kShIram (39-40) · Śloka 40

| पयस्युत्क्वाथ्य मुस्तानां विंशतिं त्रिगुणेऽम्भसि||३९|| क्षीरावशिष्टं तत्पीतं हन्यादामं सवेदनम्| |४०|

Adhikarana cirakAlapravAhikAyAM pippalIcUrNaM marIcacUrNaM ca (40-41) · Śloka 41

| पिप्पल्याः पिबतः सूक्ष्मं रजो मरिचजन्म वा||४०|| चिरकालानुषक्ताऽपि नश्यत्याशु प्रवाहिका| |४१|

Adhikarana nirAmashUlAdau sakShAraM ghRutam (41-42) · Śloka 42

| निरामरूपं शूलार्तं लङ्घनाद्यैश्च कर्षितम्||४१|| रूक्षकोष्ठमपेक्ष्याग्निं सक्षारं पाययेद् घृतम्| |४२|

Adhikarana nirAmashUlAdau dadhyAditailam (42-43) · Śloka 43

| सिद्धं दधिसुरामण्डे दशमूलस्य चाम्भसि||४२|| सिन्धूत्थपञ्चकोलाभ्यां तैलं सद्योर्तिनाशनम्| |४३|

Adhikarana nirAmashUlAdau shuNThyAditailam (43-44) · Śloka 44

| षड्भिः शुण्ठ्याः पलैर्द्वाभ्यां द्वाभ्यां ग्रन्थ्यग्निसैन्धवात्||४३|| तैलप्रस्थं पचेद्दध्ना निःसारकरुजापहम्| |४४|

Adhikarana nirAmashUlAdau mAMsadugdhAjyam (44-45) · Śloka 45

| एकतो मांसदुग्धाज्यं पुरीषग्रहशूलजित्||४४|| पानानुवासनाभ्यङ्गप्रयुक्तं तैलमेकतः| तद्धि वातजितामग्र्यं शूलं च विगुणोऽनिलः||४५||

Adhikarana nirAmashUlAdau pAnAdiprayuktaM tailaM shreShTham, shreShThatve kAraNam (46-47) · Śloka 47

वायोर्वैगुण्ये कोपे धातुक्षय एवात्र हेतुः| अत एवाह धात्वन्तरोपमर्देद्धश्चलो व्यापी स्वधामगः| तैलं मन्दानलस्यापि युक्त्या शर्मकरं परम्||४६|| वाय्वाशये सतैले हि बिम्बिसी नावतिष्ठते| |४७|

Adhikarana shreShThatve kAraNantarAni (47) · Śloka 47

क्षीणे मले स्वायतनच्युतेषु दोषान्तरेष्वीरण एकवीरे| को निष्टनन्प्राणिति कोष्ठशूली नान्तर्बहिस्तैलपरो यदि स्यात्||४७||

Adhikarana gudashUlaBraMshayorGRutam (48-49) · Śloka 49

| गुदरुग्भ्रंशयोर्युञ्ज्यात्सक्षीरं साधितं हविः||४८|| रसे कोलाम्लचाङ्गेर्योर्दध्नि पिष्टे च नागरे| |४९|

Adhikarana gudashUlaBraMshayoranyadghRutam (49-50) · Śloka 50

तैरेव चाम्लैः संयोज्य सिद्धं सुश्लक्ष्णकल्कितैः||४९|| धान्योषणबिडाजाजीपञ्चकोलकदाडिमैः| |५०|

Adhikarana gudashUlaBraMshayorsnehabastiH (50-51) · Śloka 51

| योजयेत्स्नेहबस्तिं वा दशमूलेन साधितम्||५०|| शठीशताह्वाकुष्ठैर्वा वचया चित्रकेण वा| |५१|

Adhikarana pravAhaNAdau anuvAsanam (51-52) · Śloka 52

| प्रवाहणे गुदभ्रंशे मूत्राघाते कटिग्रहे||५१|| मधुराम्लैः शृतं तैलं घृतं वाऽप्यनुवासनम्| |५२|

Adhikarana gudaBraMSe~antaHpraveSaH goH PaNAbandhaH (52-53) · Śloka 53

| प्रवेशयेह्गुदं ध्वस्तमभ्यक्तं स्वेदितं मृदु||५२|| कुर्याच्च गोःफणाबन्धं मध्यच्छिद्रेण चर्मणा| |५३|

Adhikarana gudaBraMSe pa~jcamUlAditailam (53-54) · Śloka 54

| पञ्चमूलस्य महतः क्वाथं क्षीरे विपाचयेत्||५३|| उन्दुरं चान्त्ररहितं तेन वातघ्नकल्कवत्| तैलं पचेद्गुदभ्रंशं पानाभ्यङ्गेन तज्जयेत्||५४||

Adhikarana pittAtisAre sAme la~gghanam (55) · Śloka 55

पैत्ते तु सामे तीक्ष्णोष्णवर्ज्यं प्रागिव लङ्घनम्| |५५|

Adhikarana pittAtisAre sAme pAnIyam, annam (55-56) · Śloka 56

| तृड्वान् पिबेत् षडङ्गाम्बु सभूनिम्बं ससारिवम्||५५|| पेयादि क्षुधितस्यान्नमग्निसन्धुक्षणं हितम्| बृहत्यादिगणाभीरुद्विबलाशूर्पपर्णिभिः||५६||

Adhikarana pittAtisAre sAme kuTajAdicUrNam, pAThAdicUrNam, ativiShAbilvAdikvAthaH, ativiShAmUrvAdikvAthaH, ativiShAshuNThyAdikvAthaH (57-59) · Śloka 59

पाययेदनुबन्धे तु सक्षौद्रं तण्डुलाम्भसा| कटुजस्य फलं पिष्टं सवल्कं सघुणप्रियम्||५७|| पाठावत्सकबीजत्वग्दार्वीग्रन्थिकशुण्ठि वा| क्वाथं वाऽतिविषाबिल्ववत्सकोदीच्यमुस्तजम्||५८|| अथवाऽतिविषामूर्वानिशेन्द्रयवतार्क्ष्यजम्| समध्वतिविषाशुण्ठीमुस्तेन्द्रयवकट्फलम्||५९||

Adhikarana pittAtisAre sAme vatsakabIjakvAthaH, mustAkvAthaH, shAlmalIvRuntakvAthaH (60-61) · Śloka 61

पलं वत्सकबीजस्य श्रपयित्वा रसं पिबेत्| यो रसाशी जयेच्छीघ्रं स पैत्तं जठरामयम्||६०|| मुस्ताकषायमेवं वा पिबेन्मधुसमायुतम्| सक्षौद्रं शाल्मलीवृन्तकषायं वा हिमाह्वयम्||६१||

Adhikarana pittAtisAre sAme kirAtatiktakAdicUrNam, kaTa~gkaTeryAdi cUrNam, tilAdicUrNam, nAgarAdicUrNam (62-64) · Śloka 64

किराततिक्तकं मुस्तं वत्सकं सरसाञ्जनम्| कटङ्कटेरी ह्रीबेरं बिल्वमध्यं दुरालभा||६२|| तिला मोचरसं रोध्नं समङ्गा कमलोत्पलम्| नागरं धातकीपुष्पं दाडिमस्य त्वगुत्पलम्||६३|| अर्धश्लोकैः स्मृता योगाः सक्षौद्रास्तण्डुलाम्बुना| |६४|

Adhikarana pittAtisAre pakve nishAdikvAthaH (64) · Śloka 64

| निशेन्द्रयवरोध्नैलाक्वाथः पक्वातिसारजित्||६४||

Adhikarana pittAtisAre pakve rodhrAdigaNakvAthaH, ambaShThAdigaNakvAthaH, priya~ggvAdigaNakvAthaH (65) · Śloka 65

रोध्राम्बष्ठाप्रियङ्ग्वादिगणांस्तद्वत् पृथक् पिबेत्| |६५|

Adhikarana pittAtisAre pakve peyAvilepI khalAH (65-66) · Śloka 66

| कट्वङ्गवल्कयष्ट्याह्वफलिनीदाडिमङ्कुरैः||६५|| पेयाविलेपीख़लकान् कुर्यात्सदधिदाडिमान्| तद्वद्दधित्थबिल्वाम्रजम्बुमध्यैः प्रकल्पयेत्||६६||

Adhikarana pittAtisAre pakve ajApayaH, virecanam (67) · Śloka 67

अजापयः प्रयोक्तव्यं निरामे, तेन चेच्छमः| दोषाधिक्यान्न जायेत बलिनं तं विरेचयेत्||६७||

Adhikarana pittAtisAre pakve virekArtham palAshaPalakvAthaH (68-69) · Śloka 69

व्यत्यासेन शकृद्रक्तमुपवेश्येत योऽपि वा| पलाशफलनिर्यूहं युक्तं वा पयसा पिबेत्||६८|| ततोऽनु कोष्णं पातव्यं क्षीरमेव यथाबलम्| प्रवाहिते तेन मले प्रशाम्यत्युदरमयः||६९||

Adhikarana pittAtisAre pakve trAyamANAkvAthaH (70) · Śloka 70

पलाशवत्प्रयोज्या वा त्रायमाणा विशोधनी| |७०|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanam (70-71) · Śloka 71

| संसर्ग्यां क्रियमाणायां शूलं यद्यनुवर्तते||७०|| स्रुतदोषस्य तं शीघ्रं यथावह्न्यनुवासयेत्| |७१|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanaghRutam (71-72) · Śloka 72

| शतपुष्पावरीभ्यां च बिल्वेन मधुकेन च||७१|| तैलपादं पयोयुक्तं पक्वमन्वासनं घृतम्| |७२|

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastiH (72) · Śloka 72

| अशान्तावित्यतीसारे पिच्छाबस्तिः परं हितः||७२||

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastyarthaM dravyaM vidhistatPalaM ca (73-76) · Śloka 76

परिवेष्ट्य कुशैराद्रैरार्द्रवृन्तानि शाल्मलेः| कृष्णमृत्तिकयाऽऽलिप्य स्वेदयेद्गोमयाग्निना||७३|| मृच्छोषे तानि सङ्क्षुद्य तत्पिण्डं मुष्टिसम्मितम्| मर्दयेत्पयसः प्रस्थे पूतेनास्थापयेत्ततः||७४|| नतयष्ट्याह्वकल्काज्यक्षौद्रतैलवताऽनु च| स्नातो भुञ्जीत पयसा जाङ्गलेन रसेन वा||७५|| पित्तातिसारज्वरशोफगुल्म समीरणास्रग्रहणीविकारान्| जयत्ययं शीघ्रमतिप्रवृत्तिं विरेचनास्थापनयोश्च बस्तिः||७६||

Adhikarana pittAtisAre pakve kuTajaPANitam (77) · Śloka 77

फाणितं कुटजोत्थं च सर्वातीसारनाशनम्| वत्सकादिसमायुक्तं साम्बष्ठादि समाक्षिकम्||७७||

Adhikarana pittAtisAre cirotthitAdau puTapAkAH (78) · Śloka 78

नीरुङ्निरामं दीप्ताग्नेरपि सास्रं चिरोत्थितम्| नानावर्णमतीसारं पुटपाकैरुपाचरेत्||७८||

Adhikarana pittAtisAre dIrghavRuntapuTapAkaH (79-80) · Śloka 80

त्वक्पिण्डाद्दीर्घवृन्तस्य श्रीपर्णीपत्रसंवृतात्| मृल्लिप्तादग्निना स्विन्नाद्रसं निष्पीडितं हिमम्||७९|| अतीसारी पिबेद्युक्तं मधुना सितयाऽथवा| |८०|

Adhikarana pittAtisAre kShIridrumapuTapAkAH, kaTva~ggayogaH (80-81) · Śloka 81

| एवं क्षीरिद्रुमत्वग्भिस्तत्प्ररोहैश्च कल्पयेत्||८०|| कट्वङ्गत्वग्घृतयुता स्वेदिता सलिलोष्मणा| सक्षौद्रा हन्त्यतीसारं बलवन्तमपि द्रुतम्||८१||

Adhikarana raktAtisare nidAnalakShaNe, padmotpalAdishRutaM CAgapayaH, pAne Bojane gudasecane ca (82-84) · Śloka 84

पित्तातिसारी सेवेत पित्तलान्येव यः पुनः| रक्तातिसारं कुरुते तस्य पित्तं सतृड्ज्वरम्||८२|| दारुणं गुदपाकं च तत्र छागं पयो हितम्| पद्मोत्पलसमङ्गाभिः शृतं मोचरसेन च||८३|| सारिवायष्टिरोध्रैर्वा प्रसवैर्वा वटादिजैः| सक्षौद्रशर्करं पाने भोजने गुदसेचने||८४||

Adhikarana raktAtisAre pAnAdau rasayUShAdayo~anamlAH, kAshmaryaPalayUShaH (85) · Śloka 85

तद्वद्रसादयोऽनम्लाः साज्याः पानान्नयोर्हिताः| काश्मर्यफलयूषश्च किञ्चिदम्लः सशर्करः||८५||

Adhikarana raktAtisAre peyA, navanItaM prAgBaktam (86-87) · Śloka 87

पयस्यर्धोदके छागे ह्रीबेरोत्पलनागरैः| पेया रक्तातिसारघ्नी पृश्निपर्णीरसान्विता||८६|| प्राग्भक्तं नवनीतं वा लिह्यान्मधुसितायुतम्| |८७|

Adhikarana raktAtisAre AjaM mArgaM vA raktam, kShIrodbhavaM ghRutam (87-88) · Śloka 88

| बलिन्यस्रेऽस्रमेवाजं मार्गं वा घृतभर्जितम्||८७|| क्षीरानुपानं क्षीराशी त्र्यहं क्षीरोद्भवं घृतम्| कपिञ्जलरसाशी वा लिहन्नारोग्यमश्रुते||८८||

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIkalkaH (89) · Śloka 89

पीत्वा शतावरीकल्कं क्षीरेण क्षीरभोजनः| रक्तातिसारं हन्त्याशु तया वा साधितं घृतम्||८९||

Adhikarana raktAtisAre lAkShAdisiddhaM ghRutam (90-91) · Śloka 91

लाक्षानागरवैदेहीकटुकादार्विवल्कलैः| सर्पिः सेन्द्रयवैः सिद्धं पेयामण्डावचारितम्||९०|| अतीसारं जयेच्छीघ्रं त्रिदोषमपि दारुणम्| |९१|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNamRudAdikam, priya~ggukalkaH (91-92) · Śloka 92

| कृष्णमृच्छङ्ख़यष्ट्याह्वक्षौद्रासृक्तण्डुलोदकम्||९१|| जयत्यस्रं प्रियङ्गुश्च तण्डुलाम्बुमधुप्लुता| |९२|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNatilakalkaH (92-93) · Śloka 93

| कल्कस्तिलानां कृष्णानां शर्करापाञ्चभागिकः||९२|| ओजेन पयसा पीतः सद्यो रक्तं नियच्छति| |९३|

Adhikarana raktAtisAre candanakalkaH (93-94) · Śloka 94

| पीत्वा सशर्कराक्षौद्रं चन्दनं तण्डुलाम्बुना||९३|| दाहतृष्णाप्रमोहेभ्यो रक्तस्रावाच्च मुच्यते| |९४|

Adhikarana raktAtisAre gudadAhapAkayoH seka lepAH (94) · Śloka 94

| गुदस्य दाहे पाके वा सेकलेपा हिता हिमाः||९४||

Adhikarana raktAtisAre sashUlaraktAdau picCAbastiH (95-96) · Śloka 96

अल्पाल्पं बहुशो रक्तं सशूलमुपवेश्यते| यदा विबद्धो वायुश्च कृच्छ्राच्चरति वा न वा||९५|| पिच्छाबस्तिं तदा तस्य पूर्वोक्तमुपकल्पयेत्| |९६|

Adhikarana raktAtisAre shiMshipAdikvAthasya picCAbastiH (96-98) · Śloka 98

| पल्लवान् जर्जरीकृत्य शिंशिपाकोविदारयोः||९६|| पचेद्यवांश्च स क्वाथो घृतक्षीरसमन्वितः| पिच्छास्रुतौ गुदभ्रंशे प्रवाहणरुजासु च||९७|| पिच्छाबस्तिः प्रयोक्तव्यः क्षतक्षीणबलावहः| |९८|

Adhikarana raktAtisAre anuvAsanArthaM ghRutam (98) · Śloka 98

| प्रपौण्डरीकसिद्धेन सर्पिषा चानुवासनम्||९८||

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIghRutalehaH (99) · Śloka 99

रक्तं विट्सहितं पूर्वं पश्चाद्वा योऽतिसार्यते| शतावरीघृतं तस्य लेहार्थमुपकल्पयेत्||९९||

Adhikarana raktAtisAre navanItasharkarAmadhuyogaH (100) · Śloka 100

शर्करार्धांशकं लीढं नवनीतं नवोद्धृतम्| क्षौद्रपादं जयेच्छीघ्रं तं विकारं हिताशिनः||१००||

Adhikarana raktAtisAre nyagrodhAdighRutam (101-102) · Śloka 102

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गानापोथ्य वासयेत्| अहोरात्रं जले तप्ते घृतं तेनाम्भसा पचेत्||१०१|| तदर्धशर्करायुक्तं लेहयेत्क्षौद्रपादिकम्| अधो वा यदि वाऽयूर्ध्वं यस्य रक्तं प्रवर्तते||१०२||

Adhikarana shleShmAtisAre vAtoktaM pAcanam, bilvAdikvAthaH, vacAdikvAthaH, pippalImUlAdikvAthaH (103-105) · Śloka 105

श्लेष्मातिसारे वातोक्तं विशेषादामपाचनम्| कर्तव्यमनुबन्धेऽस्य पिबेत्पक्त्वाऽग्निदीपनम्||१०३|| बिल्वकर्कटिकामुस्तप्राणदाविश्वभेषजम्| वचाविडङ्गभूतीकधानकामरदारु वा||१०४|| अथवा पिप्पलीमूलपिप्पलीद्वयचित्रकम्| |१०५|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdikvAthaScUrNaM vA (105-106) · Śloka 106

| पाठाग्निवत्सकग्रन्थितिक्ताशुण्ठीवचाभयाः||१०५|| क्वथिता यदि वा पिष्टाः श्लेष्मातीसारभेषजम्| |१०६|

Adhikarana shleShmAtisAre sauvarcalAdi cUrNam (106-107) · Śloka 107

| सौवर्चलवचाव्योषहिङ्गुप्रतिविषाभयाः||१०६|| पिबेच्छ्लेष्मातिसारार्तश्चूर्णिताः कोष्णवारिणा| |१०७|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAdilehaH, kaTPalalehaH (107-108) · Śloka 108

| मध्यं लीढ्वा कपित्थस्य सव्योषक्षौद्रशर्करम्||१०७|| कट्फलं मधुयुक्तं वा मुच्यते जठरामयात्| |१०८|

Adhikarana shleShmAtisAre kaNAlehaH, takrapAnam, bAlabilvAni (108-109) · Śloka 109

| कणां मधुयुतां लीढ्वा तक्रं पीत्वा सचित्रकम्||१०८|| भुक्त्वा वा बालबिल्वानि व्यपोहत्युदरामयम्| |१०९|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdicUrNam (109-110) · Śloka 110

| पाठामोचरसाम्भोदधातकीबिल्वनागरम्||१०९|| सुकृच्छ्रमप्यतीसारं गुडतक्रेण नाशयेत्| |११०|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAShTakam (110-113) · Śloka 113

| यवानीपिप्पलीमूलचातुर्जातकनागरैः||११०|| मरीचाग्निजलाजाजीधान्यसौवर्चलैः *समैः| *वृषाम्लधातकीकृष्णाबिल्वदाडिमदीप्यकैः||१११|| त्रिगुणैः षड्गुणसितैः *कपित्थाष्टगुणैः कृतः| चूर्णोऽतीसारग्रहणीक्षयगुल्मगलामयान्||११२|| कासश्वासाग्निसादार्शःपीनसारोचकान् जयेत्| |११३|

Adhikarana shleShmAtisAre dADimAShTakam (113-115) · Śloka 115

| कर्षोन्मिता तवक्षीरी चातुर्जातं द्विकार्षिकम्||११३|| यवानीधान्यकाजाजीग्रन्थिव्योषं पलांशकम्| पलानि दाडिमादष्टौ सितायाश्चैकतः कृतः||११४|| गुणैः कपित्थाष्टकवच्चूर्णोऽयं दाडिमाष्टकः| भोज्यो वातातिसारोक्तैर्यथावस्थं ख़लादिभिः||११५||

Adhikarana shleShmAtisAre khalaH (116) · Śloka 116

सविडङ्गः समरिचः सकपित्थः सनागरः| चाङ्गेरीतक्रकोलाम्लः ख़लः श्लेष्मातिसारजित्||११६||

Adhikarana shleShmAtisAre kShINekaPe amlAdighRutam (117) · Śloka 117

क्षीणे श्लेष्मणि पूर्वोक्तमम्लं लाक्षादि षट्पलम्| पुराणं वा घृतं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम्||११७||

Adhikarana kaPavAtAdhike picCAbastiH (118-119) · Śloka 119

वातश्लेष्मविबन्धे वा स्रवत्यति कफेऽपि वा| शूले प्रवाहिकायां वा पिच्छाबस्तिः प्रशस्यते||११८|| वचाबिल्वकणाकुष्ठशताह्वलवणान्वितः| |११९|

Adhikarana kaPavAtAdhike anuvAsanam (119-120) · Śloka 120

| बिल्वतैलेन तैलेन वचाद्यैः साधितेन वा||११९|| बहुशः कफवातार्ते कोष्णेनान्वासनं हितम्| |१२०|

Adhikarana kShINakaPAdau vAyoH prabalatvam, prabalo vAyuH SIghraM cikitsyaH, tridoShANAM cikitsAkramaH (120-122) · Śloka 122

| क्षीणे कफे गुदे दीर्घकालातीसारदुर्बले||१२०|| अनिलः प्रबलोऽवश्यं स्वस्थानस्थः प्रजायते| स बली सहसा हन्यात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||१२१|| वायोरनन्तरं पित्तं पित्तस्यानन्तरं कफम्| जयेत्पूर्वं त्रयाणां वा भवेद्यो बलवत्तमः||१२२||

Adhikarana BayashokAtIsArayoScikitsA (123) · Śloka 123

भीशोकाभ्यामपि चलः शीघ्ऱं कुप्यत्यतस्तयोः| कार्या क्रिया वातहरा हर्षणाश्वासनानि च||१२३||

Adhikarana atIsAramuktalakShaNam (9) · Śloka 9

यस्योच्चाराद्विना मूत्रं पवनो वा प्रवर्तते| दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य शान्तस्तस्योदरामयः||१२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सित- स्थानेऽतीसारचिकित्सितं नाम् नवमोऽध्यायः||९||