12. pramēhacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana pramehacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3

अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| )|३|

Adhikarana pramehe vamanarecane, pramehe AsthApanam, shuddhe mAMsarasaistarpaNam (1-3) · Śloka 3

मोहिनो बलिनः कुर्यादादौ वमनरेचने| स्निग्धस्य सर्षपारिष्टनिकुम्भाक्षकरञ्जजैः||१|| तैलैस्त्रिकण्टकाद्येन यथास्वं साधितेन वा| स्नेहेन मुस्तदेवाह्वनागरप्रतिवापवत्||२|| सुरसादिकषायेण दद्यादास्थापनं ततः| न्यग्रोधादेस्तु पित्तार्तं रसैः शुद्धं च तर्पयेत्||३||

Adhikarana atyapatarpaNe mUtragrahAdyAH, tato~anubandharakShArthaM shamanAni (4) · Śloka 4

मूत्रग्रहरुजागुल्मक्षयाद्यास्त्वपतर्पणात्| ततोऽनुबन्धरक्षार्थं शमनानि प्रयोजयेत्||४||

Adhikarana ashodhye pramehe ca shamanAni (5) · Śloka 5

असंशोध्यस्य तान्येव सर्वमेहेषु पाययेत्| |५|

Adhikarana sarvaprameheShu haridrAyogaH, dArvpAdikvAthaH, citrakAdikvAthaH guDUcIsvarasaH, AmalakasvarasaH (5-7) · Śloka 7

| धात्रीरसप्लुतां प्राह्णे हरिद्रां माक्षिकान्विताम्||५|| दार्वीसुराह्वत्रिफलामुस्ता वा क्वथिता जले| चित्रकत्रिफलादार्वीकलिङ्गान् वा समाक्षिकान्||६|| मधुयुक्तं गुडूच्या वा रसमामलकस्य वा| |७|

Adhikarana kaPapramehe rodhrAdikaShAyaH, pAThAdikaShAyaH, gAyatryAdikaShAyaH, pittapramehe ushIrAdikAShAyaH, paTolAdikaShAyaH, rodhrAmbvAdikaShAyaH (7-8) · Śloka 8

रोध्राभयातोयदकट्फलानां पाठाविडङ्गार्जुनधन्वनानाम्| गायत्रिदार्वीकृमिहृद्धवानां कफे त्रयः क्षौद्रयुताः कषायाः||७|| उशीररोध्रार्जुनचन्दनानां पटोलनिम्बामलकामृतानाम्| रोध्राम्बुकालीयकधातकीनां पित्ते त्रयः क्षौद्रयुताः कषायाः||८||

Adhikarana pramehe eBiH saMskRutaM pAnAnnam (9) · Śloka 9

| यथास्वमेभिः पानान्नं यवगोधूमभावनाः||९||

Adhikarana vAtapramehe snehAH saMskRutAH (10) · Śloka 10

वातोल्बणेषु स्नेहांश्च प्रमेहेषु प्रकल्पयेत्| |१०|

Adhikarana sarvapramehe yavAnAM vikRutiH, tRuNadhAnyAni, mudgAdidhAnyAni, SrIkukkuTaH khalaH, kapitthAdiPalAni, tatkRutA rAgaShADavAH, tiktAni shAkAni, madhu triPalA ca, shuShkA BakShyAH, shUlyAni dhanvamAMsAni, ayaskRutiH, jIrNA madhvariShTAdayaH, asanAdisArAdijalam (10-14) · Śloka 14

| अपूपसक्तुवाट्यादिर्यवानां विकृतिर्हिता||१०|| गजाश्वगुदमुक्तानामथवा वेणुजन्मनाम्| तृणधान्यानि मुद्गाद्याः शालिर्जीर्णः सषष्टिकः||११|| श्रीकुक्कुटोऽम्लः ख़लकस्तिलसर्षपकिट्टजः| कपित्थं तिन्दुकं जम्बूस्तत्कृता रागषाडवाः||१२|| तिक्तं शाकं मधु श्रेष्ठा भक्ष्याः शुष्काः ससक्तवः| धन्वमांसानि शूल्यानि परिशुष्काण्ययस्कृतिः||१३|| मध्वरिष्टासवा जीर्णाः सीधुः पक्वरसोद्भवः| तथाऽसनादिसाराम्बु दर्भाम्भो माक्षिकोदकम्||१४||

Adhikarana sarvaprameheShu yavasaktuvisheShaH (15) · Śloka 15

वासितेषु वराक्वाथे शर्वरीं शोषितेष्वहः| यवेषु सुकृतान् सक्तून् सक्षौद्रान् सीधुना पिबेत्||१५||

Adhikarana kaPapitapramehe shAlAdipuShpa cUrNam (16-17) · Śloka 17

शालसप्ताह्वकम्पिल्लवृक्षकाक्षकपित्थजम्| रोहीतकं च कुसुमं मधुनाऽद्यात्सुचूर्णितम्||१६|| कफपित्तप्रमेहेषु पिबेद्धात्रीरसेन वा| |१७|

Adhikarana vAtakaPaje trikaNTakAdi tailam pittaje trikaNTakAdighRutam vAtapittaje kaPapittaje ca ghRutatailam (17-19) · Śloka 19

| त्रिकण्टकनिशारोध्रसोमवल्कवचार्जुनैः||१७|| पद्मकाश्मन्तकारिष्टचन्दनागुरुदीप्यकैः| पटोलमुस्तमञ्जिष्ठामाद्रीभल्लातकैः पचेत्||१८|| तैलं वातकफे पित्ते घृतं मिश्रेषु मिश्रकम्| |१९|

Adhikarana sarvapramehe dhAnvantaraM ghRutam (19-24) · Śloka 24

| दशमूलशठीदन्तीसुराह्वं द्विपुनर्नवम्||१९|| मूलं स्नुगर्कयोः पथ्यां भूकदम्बमरुष्करम्| करञ्जौ वरुणान्मूलं पिप्पल्याः पौष्करं च यत्||२०|| पृथग् दशपलं प्रस्थान् यवकोलकुलत्थतः| त्रींश्चाष्टगुणिते तोये विपचेत्पादवर्तिना||२१|| तेन द्विपिप्पलीचव्यवचानिचुलरोहिषैः| त्रिवृद्विडङ्गकम्पिल्लभार्गीविश्वैश्च साधयेत्||२२|| प्रस्थं घृताज्जयेत्सर्वांस्तन्मेहान् पिटिका विषम्| पाण्डुविद्रधिगुल्मार्शःशोषशोफगरोदरम्||२३|| श्वासं कासं वमिं वृद्धिं प्लीहानं वातशोणितम्| कुष्ठोन्मादावपस्मारं धान्वन्तरमिदं घृतम्||२४||

Adhikarana sarvapramehe rodhrAsavaH (25-28) · Śloka 28

रोध्रमूर्वाशठीवेल्लभार्गीनतनख़प्लवान्| कलिङ्गकुष्ठक्रमुकप्रियङ्ग्वतिविषाग्निकान्||२५|| द्वे विशाले चतुर्जातं भूनिम्बं कटुरोहिणीम्| यवानीं पौष्करं पाठां ग्रन्थिं चव्यं फलत्रयम्||२६|| कर्षांशमम्बुकलशे पादशेषे स्रुते हिमे| द्वौ प्रस्थौ माक्षिकात्क्षिप्त्वा रक्षेत्पक्षमुपेक्षया||२७|| रोध्रासवोऽयं मेहर्शःश्वित्रकुष्ठारुचिकृमीन्| पाण्डुत्वं ग्रहणीदोषं स्थूलतां च नियच्छति||२८||

Adhikarana sarvapramehe ayaskRutiH (29-32) · Śloka 32

साधयेदसनादीनां पलानां विंशतिं पृथक्| द्विवहेऽपां क्षिपेत्तत्र पादस्थे द्वे शते गुडात्||२९|| क्षौद्राढकार्धं पलिकं वत्सकादिं च कल्कितम्| तत्क्षौद्रपिप्पलीचूर्णप्रदिग्धे घृतभाजने||३०|| स्थितं दृढे जतुसृते यवराशौ निधापयेत्| खदिराङ्गारतप्तानि बहुशोऽत्र निमज्जयेत्||३१|| तनूनि तीक्ष्णलोहस्य पत्राण्यालोहसङ्क्षयात्| अयस्कृतिः स्थिता पीता पूर्वस्मादधिका गुणैः||३२||

Adhikarana sarvapramehe udvartanavyAyAmAdi (33) · Śloka 33

रूक्षमुद्वर्तनं गाढं व्यायामो निशि जागरः| यच्चान्यच्छ्लेष्ममेदोघ्नं बहिरन्तश्च तद्धितम्||३३||

Adhikarana sarvapramehe shilAjaturasAyanam (34-36) · Śloka 36

सुभावितां सारजलैस्तुलां पीत्वा शिलोद्भवात्| साराम्बुनैव भुञ्जानः शालीन् जाङ्गलजै रसैः||३४|| सर्वानभिभवेन्मेहान् सुबहूपद्रवानपि| गण्डमालार्बुदग्रन्थिस्थौल्यकुष्ठभगन्दरान्||३५|| कृमिश्लीपदशोफांश्च परं चैतद्रसायनम्| |३६|

Adhikarana adhane pramehiNi munivartanAdi (36-37) · Śloka 37

| अधनश्छत्रपादत्ररहितो मुनिवर्तनः||३६|| योजनानां शतं यायात्ख़नेद्वा सलिलाशयान्| गोशकृन्मूत्रवृत्तिर्वा गोभिरेव सह भ्रमेत्||३७||

Adhikarana kRushe bRuMhaNam (38) · Śloka 38

बृंहयेदौषधाहारैरमेदोमूत्रलैः कृशम्| |३८|

Adhikarana piTikAnAM cikitsA (38-39) · Śloka 39

| शराविकाद्याः पिटिकाः शोफवत्समुपाचरेत्||३८|| अपक्वा व्रणवत्पक्वाः| |३९|

Adhikarana piTikAnAM prAgrUpe kShIrivRukShajalAdipAnam, piTikAnAM prAgrUpe tIkShNaM shodhanam (39-40) · Śloka 40

तासां प्राग्रूप एव च| क्षीरिवृक्षाम्बु पानायबस्तमूत्रं च शस्यते||३९|| तीक्ष्णं च शोधनं, प्रायो दुर्विरेच्या हि मेहिनः| |४०|

Adhikarana piTikAnAM vraNaropaNaM tailam, piTikAnAM udvartanakaShAyaH, piTikAnAM pariShekakaShAyaH (40-41) · Śloka 41

| तैलमेलादिना कुर्याद्गणेन व्रणरोपणम्||४०|| उद्वर्तने कषायं तु वर्गेणारग्वधादिना| परिषेकोऽसनाद्येन पानान्ने वत्सकादिना||४१||

Adhikarana piTikAnAM pAThAdicUrNaM navAyasaM ca (42-43) · Śloka 43

पाठाचित्रकशार्ङ्गष्टासारिवाकण्टकारिकाः| सप्ताह्वं कौटजं मूलं सोमवल्कं नृपद्रुमम्||४२|| सञ्चूर्ण्य मधुना लिह्यात्तद्वच्चूर्णं नवायसम्| |४३|

Adhikarana madhumehinaH shilAjaturasAyanAt punarnavatvam (12) · Śloka 12

मधुमेहित्वमापन्नो भिषग्भिः परिवर्जितः||४३|| शिलाजतुतुलामद्यात्प्रमेहार्तः पुनर्नवः| ४३ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने प्रमेहचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||