11. mūtrāghātacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana mUtrAghAtacikitsitAdhyAyaH vAtaje mUtrakRucchre svedaH (2-1) · Śloka 1

तेनेदमाह अथातो मूत्राघातचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) कृच्छ्रे वातघ्नतैलाक्तमधोनाभेः समीरजे| सुस्निग्धैः स्वेदयेदङ्गं पिण्डसेकावगाहनैः||१||

Adhikarana vAtaje dashamUlAdisiddhAH snehAH (2-3) · Śloka 3

दशमूलबलैरण्डयवाभीरुपुनर्नवैः| कुलत्थकोलपत्तूरवृश्चीवोपलभेदकैः||२|| तैलसर्पिर्वराहर्क्षवसाः क्वथितकल्कितैः| सपञ्चलवणाः सिद्धाः पीताः शूलहराः परम्||३||

Adhikarana vAtaje dashamUlAdInAM pAnAnnasvedeShvapyupayogaH (4) · Śloka 4

द्रव्याण्येतानि पानान्ने तथा पिण्डोपनाहने| सह तैलफलैर्युञ्ज्यात्साम्लानि स्नेहवन्ति च||४||

Adhikarana vAtaje madirA (5) · Śloka 5

सौवर्चलाढ्यां मदिरां पिबेन्मूत्ररुजापहाम्| |५|

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre sekalepAdi (5) · Śloka 5

| पैत्ते युञ्जीत शिशिरं सेकलेपावगाहनम्||५||

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre shatAvaryAdikvAthaH (6) · Śloka 6

पिबेद्वरीं गोक्षुरकं विदारीं सकसेरुकाम्| तृणाख़्यं पञ्चमूलं च पाक्यं समधुशर्करम्||६||

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre vRuShakAdikalkaH (7) · Śloka 7

वृषकं त्रपुसैर्वारुलट्वाबीजानि कुङ्कुमम्| द्राक्षाम्भोभिः पिबन् सर्वान् मूत्राघातानपोहति||७||

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre ervArubIjakalkaH, drAkShAkalkaH (8) · Śloka 8

एर्वारुबीजयष्ट्याह्वदार्वीर्वा तण्डुलाम्बुना| तोयेन कल्कं द्राक्षायाः पिबेत्पर्युषितेन वा||८||

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre vamanasvedAdi (9) · Śloka 9

कफजे वमनं स्वेदं तीक्ष्णोष्णकटुभोजनम्| यवानां विकृतीः क्षारं कालशेयं च शीलयेत्||९||

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre sUkShmailAyogaH, sArasAsthyAdiyogaH, kaNTakArIsvarasaH, kara~jjabIjacUrNam, dhavAdikvAthaH, dhavAdisiddhA peyA, pravAlacUrNam, pATalAkShAraH (10-13) · Śloka 13

पिबेन्मद्येन सूक्ष्मैलां धात्रीफलरसेन वा| *सारसास्थिश्वदंष्ट्रैलाव्योषं वा मधुमूत्रवत्||१०|| स्वरसं कण्टकार्या वा पाययेन्माक्षिकान्वितम्| शितिवारकबीजं वा तक्रेण श्लक्ष्णचूर्णितम्||११|| धवसप्ताह्वकुटगुडूचीचतुरङ्गुलम्| केम्बुकैलाकरञ्जं च पाक्यं समधु साधितम्||१२|| तैर्वा पेयां प्रवालं वा चूर्णितं तण्डुलाम्बुना| सतैलं पाटलाक्षारं सप्तकृत्त्वोऽथवा स्रुतम्||१३||

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre kShArayuktA madirA, pATalyAdikShArAH (14-15) · Śloka 15

पाटलीयावशूकाभ्यां पारिभद्रात्तिलादपि| क्षारोदकेन मदिरां त्वगेलोषकसंयुताम्||१४|| पिबेद्गुडोपदंशान्वा लिह्यादेतान् *पृथक् पृथक्| |१५|

Adhikarana tridoShajamUtrakRucCrAdau yathAvastham (15-16) · Śloka 16

| सन्निपातात्मके सर्वं यथावस्थमिदं हितम्||१५|| अश्मन्यप्यचिरोत्थाने वारबस्त्यादिकेषु च| |१६|

Adhikarana ashmaryAH sAdhyatvAdi (16-17) · Śloka 17

| अश्मरी दारुणो व्याधिरन्तकप्रतिमो मतः||१६|| तरुणो भेषजैः साध्यः प्रवृद्धश्छेदमर्हति| |१७|

Adhikarana ashmaryAH pUrvarUpeShu snehAdikramaH (17) · Śloka 17

| तस्य पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते||१७||

Adhikarana vAtAshmaryA pAShANabhedAdi ghRutam (18-20) · Śloka 20

पाषाणभेदो वसुको वशिरोऽश्मन्तको वरी| कपोतवङ्कातिबलाभल्लूकोशीरकच्छकम्||१८|| वृक्षादनी शाकफलं व्याघ्र्यौ गुण्ठस्त्रिकण्टकः| यवाः कुलात्थाः कोलानि वरुणः कतकात्फलम्||१९|| ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथे शृतं घृतम्| भिनत्ति वातसम्भूतां तत्पीतं शीघ्रमश्मरीम्||२०||

Adhikarana vAtAshmaryAM eraNDamUlAdikalkaH (21) · Śloka 21

गन्धर्वहस्तबृहतीव्याघ्रीगोक्षुरकेक्षुरात्| मूलकल्कं पिबेद्दध्ना मधुरेणाश्मभेदनम्||२१||

Adhikarana pittAshmaryAM kushAdighRutam (22-24) · Śloka 24

कुशः काशः शरो गुण्ठ इत्कटो मोरटोऽश्मभित्| दर्भो विदारी वाराही शालिमूलं त्रिकण्टकः||२२|| भल्लूकः पाटली पाठा पत्तूरः सकुरण्टकः| पुनर्नवे शिरीषश्च तेषां क्वाथे पचेद्धृतम्||२३|| पिष्टेन त्रपुसादीनां बीजेनेन्दीवरेण च| मधुकेन शिलाजेन तत्पित्ताश्मरिभेदनम्||२४||

Adhikarana kaPAshmaryAM varUNAdighRutam (25-26) · Śloka 26

वरुणादिः समीरघ्नौ गणावेलाहरेणुका| गुग्गुलुर्मरिचं कुष्ठं चित्रकः ससुराह्वयः||२५|| तैः कल्कितैः कृतावापमूषकादिगणेन च| भिनत्ति कफजामाशु साधितं घृतमश्मरीम्||२६||

Adhikarana ashmaryAM kShArakShIrayavAgvAdayaH (27) · Śloka 27

क्षारक्षीरयवाग्वादि द्रव्यैः स्वैः स्वैश्च कल्पयेत्| |२७|

Adhikarana sharkarAyAM picukAdikvAthaH (27-28) · Śloka 28

| पिचुकाङ्कोल्लकतशाकेन्दीवरजैः फलैः||२७|| पीतमुष्णाम्बु सगुडं शर्करापातनं परम्| |२८|

Adhikarana SarkarAyAM krau~jcAsthyAdicUrNam (28-29) · Śloka 29

| क्रौञ्चोष्ट्ररासभास्थीनि श्वदंष्ट्रा तालपत्रिका||२८|| अजमोदा कदम्बस्य मूलं विश्वस्य चौषधम्| पीतानि शर्करां भिन्द्युः सुरयोष्णोदकेन वा||२९||

Adhikarana ashmaryAM nRutyakuNDakacUrNam (30) · Śloka 30

नृत्यकुण्डकबीजानां चूर्णं माक्षिकसंयुतम्| अविक्षीरेण सप्ताहं पीतमश्मरिपातनम्||३०||

Adhikarana ashmaryAM shigrumUlakvAthaH (31) · Śloka 31

क्वाथश्च शिग्रुमूलोत्थः कदुष्णोऽश्मरीपातनः| |३१|

Adhikarana ashmaryAM tilAdikShAraH (31-32) · Śloka 32

| तिलापामार्गकदलीपलाशयवसम्भवः||३१|| क्षारः पेयोऽविमूत्रेण शर्करास्वश्मरीषु च| |३२|

Adhikarana ashmarIvedanAyAM kapotava~gkA cUrNam, kapotava~gkasiddhaM kShIram, harItakyasthisiddhaM kShIram, punarnavAsiddhaM kShIram, mayUrashikhAmUlacUrNam (32-34) · Śloka 34

| कपोतवङ्कामूलं वा पिबेदेकं सुरादिभिः||३२|| तत्सिद्धं वा पिबेत्क्षीरं वेदनाभिरुपद्रुतः| हरीतक्यस्थिसिद्धं वा साधितं वा पुनर्नवैः||३३|| क्षीरान्नभुग्बर्हिशिख़ामूलं वा तण्डुलाम्बुना| |३४|

Adhikarana mUtrAghAteShu kriyAviBAgaH (34) · Śloka 34

| मुत्राघातेषु विभजेदतः शेषेष्वपि क्रियाम्||३४||

Adhikarana mUtrAghAteShu bRuhatyAdigaNasya kvAthAdi (35) · Śloka 35

बृहत्यादिगणे सिद्धं द्विगुणीकृतगोक्षुरे| तोयं पयो वा सर्पिर्वा सर्वमूत्रविकारजित्||३५||

Adhikarana mUtrAghAteShu devadArvAdicUrNam (36) · Śloka 36

देवदारुं घनं मूर्वां यष्टीमधु हरीतकीम्| मूत्रघातेषु सर्वेषु सुराक्षीरजलैः पिबेत्||३६||

Adhikarana mUtrAghAteShu dhanvayAsasvarasaH, kakuBakvAthaH, triPalAkalkaH, yavAgUH vyAghryAdisiddhA, vIratarAdisiddhA, tAmracUDarasasiddhA, shilAjatu vIratarAdi BAvitam (37-39) · Śloka 39

रसं वा धन्वयासस्य कषायं कुकुभस्य वा| सुख़ाम्भसा वा त्रिफलां पिष्टां सैन्धवसंयुताम्||३७|| व्याघ्रीगोक्षुरकक्वाथे यवागूं वा सफाणिताम्| क्वाथे वीरतरादेर्वा ताम्रचूडरसेऽपि वा||३८|| अद्याद्वीरतराद्येन भावितं वा शिलाजतु| |३९|

Adhikarana ashmarIcyutau rathAdigamanam (39-40) · Śloka 40

| मद्यं वा निगदं पीत्वा रथेनाश्वेन वा व्रजेत्||३९|| शीघ्रवेगेन सङ्क्षोभात्तथाऽस्य च्यवतेऽश्मरी| |४०|

Adhikarana mUtrAghAteShu vIratarAdiH, virecanArthaM tailvakaM sarpiH, bastikarma (40-41) · Śloka 41

| सर्वथा चोपयोक्तव्यो वर्गो वीरतरादिकः||४०|| रेकार्थे तैल्वकं सर्पिर्बस्तिकर्म च शीलयेत्| विशेषादुत्तरान् बस्तीन्|४१|

Adhikarana mUtrAghAteShu uttarabastirvisheShataH, shukrAshmaryAM pramadAsevanam (41-43) · Śloka 43

| शुक्राश्मर्यां तु शोधिते||४१|| तैर्मूत्रमार्गे बलवान् शुक्राशयविशुद्धये| पुमान् सुतृप्तो वृष्याणां मांसानां कुक्कुटस्य च||४२|| कामं सकामाः सेवेत प्रमदा मददायिनीः| |४३|

Adhikarana evamupashamABAve rAj~jaH prashrnapUrvakaM shastrAvacAraNam (43-44) · Śloka 44

| सिद्धैरुपक्रमैरेभिर्न चेच्छान्तिस्तदा भिषक्||४३|| इति राजानमापृच्छ्य शस्त्रं साध्ववचारयेत्| |४४|

Adhikarana prashrnaprakAraH (44-45) · Śloka 45

किमापृच्छ्य ? इत्याह | अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत्||४४|| निश्चितस्यापि वैद्यस्य बहुशः सिद्धकर्मणः| |४५|

Adhikarana shastrakarmavidhiH (45-55) · Śloka 55

| अथातुरमुपस्निग्धशुद्धमीषच्च कर्शितम्||४५|| अभ्यक्तस्विन्नवपुषमभुक्तं कृतमङ्गलम्| आजानुफलकस्थस्य नरस्याङ्ग्के व्यापाश्रितम्||४६|| पूर्वेण कायेनोत्तानं निषण्णं वस्त्रचुम्भले| ततोऽस्याकुञ्चिते जानुकूर्परे वाससा दृढम्||४७|| सहाश्रयमनुष्येण बद्धस्याश्वासितस्य च| नाभेः समन्तादभ्यज्यादधस्तस्याश्च वामतः||४८|| मृदित्वा मुष्टिनाऽऽक्रामेद्यावदश्मर्यधोगता| तैलाक्ते वर्धितनख़े तर्जनीमध्यमे ततः||४९|| अदक्षिणे गुदेऽङ्गुल्यौ प्रणिधायानुसेवनि| आसाद्य बलयत्नाभ्यामश्मरीं गुदमेढ्रयोः||५०|| कृत्वाऽन्तरे तथा बस्तिं निर्वलीकमनायतम्| उत्पीडयेदङ्गुलिभ्यां यावद्ग्रन्थिरिवोन्नतम्||५१|| शल्यं स्यात्सेवनीं मुक्त्वा यवमात्रेण पाटयेत्| अश्ममानेन न यथा भिद्यते सा तथाऽऽहरेत्||५२|| समग्रं सर्पवक्रेण, स्त्रीणां बस्तिस्तु पार्श्वगः| गर्भाशयाश्रयस्तासां शस्त्रमुत्सङ्गवत्ततः||५३|| न्यसेदतोऽन्यथा ह्यासां मूत्रस्रावी व्रणो भवेत्| मूत्रप्रसेकक्षणनान्नरस्याप्यपि चैकधा||५४|| बस्तिभेदोऽश्मरीहेतुः सिद्धिं याति न तु द्विधा| |५५|

Adhikarana vishalyasya vidhiH (55-56) · Śloka 56

| विशल्यमुष्णपानीयद्रोण्यां तमवगाहयेत्||५५|| तथा न पूर्यतेऽस्त्रेण बस्तिः, पूर्णे तु पीडयेत्| मेढ्रान्तः क्षीरिवृक्षाम्बु|५६|

Adhikarana mUtrasaMshuddhau guDasauhityam, yavAgUH, odanam, mAMsarasAH (56-58) · Śloka 58

| मूत्रसंशुद्धये ततः||५६|| कुर्याट्गुडस्य सौहित्यं मध्वाज्याक्तव्रणः पिबेत्| द्वौ कालौ सघृतां कोष्णां यवागूं मूत्रशोधनैः||५७|| त्र्यहं, दशाहं पयसा गुडाढ्येनाल्पमोदनम्| भुञ्जीतोर्ध्वं फलाम्लैश्च रसैर्जाङ्गलचारिणाम्||५८||

Adhikarana ashmarIvraNe prakShAlanam, lepaH, tailam (59-60) · Śloka 60

क्षीरिवृक्षकषायेण व्रणं प्रक्षाल्य लेपयेत्| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठायष्ट्याह्वनयनौषधैः||५९|| व्रणाभ्यङ्गे पचेत्तैलमेभिरेव निशान्वितैः| |६०|

Adhikarana ashmarI vraNe svedaH, agacCati mUtre dAhaH, gacCatimUtre bastayaH (60-62) · Śloka 62

| दशाहं स्वेदयेच्चैनं, स्वमार्गं सप्तरात्रतः||६०|| मूत्रे त्वगच्छति दहेदश्मरीव्रणमग्निना| स्वमार्गप्रतिपत्तौ तु स्वादुप्रायैरुपाचरेत्||६१|| तं बस्तिभिः| |६२|

Adhikarana rUDhavraNe~api varShaparyantaM nagAdyArohaNaniShedhaH (62) · Śloka 62

न चारोहेद्वर्षं रूढव्रणोऽपि सः| नगनागाश्ववृक्षस्त्रीरथान्नाप्सु प्लवेत च||६२||

Adhikarana shastrakarmaNi varjyAni marmANi (11) · Śloka 11

मूत्रशुक्रवहौ बस्तिवृषणौ सेवनीं गुदम्| मूत्रप्रसेकं योनिं च शस्त्रेणाष्टौ विवर्जयेत्||६३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने मूत्राघातचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः||११||