20. śvitrakr̥micikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana shvitrakRumicitsitAdhyAyaH shvitre shIghracikitsAyAhetuH (2-1) · Śloka 1

અથાતઃ શ્વિત્રકૃમિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) કુષ્ઠાદપિ બીભત્સં યચ્છીઘ્રતરં ચ યાત્યસાધ્યત્વમ્| શ્વિત્રમતસ્તચ્છાન્ત્યૈ યતેત દીપ્તે યથા ભવને||૧||

Adhikarana shvitre pUrvaM saMshodhanaM shvitre virikte pipAsite ca peyA (2-3) · Śloka 3

સંશોધનં વિશેષાત્પ્રયોજયેત્પૂર્વમેવ દેહસ્ય| શ્વિત્રે સ્રંસનમગ્ર્યં મલયૂરસ ઇષ્યતે સગુડઃ||૨|| તં પીત્વાઽભ્યક્તતનુર્યથાબલં સૂર્યપાદસન્તાપમ્| સેવેત નિરિક્તતનુસ્ત્ર્યહં પિપાસુઃ પિબેત્પેયામ્||૩||

Adhikarana shvitre kaNTakena sPoTaBedanaM shvitre nistrutasPoTe malayvAdikvAthaH shvitre nistru pAlAshakShAraH (4-5) · Śloka 5

શ્વિત્રેઽઙ્ગે સ્ફોટા જાયન્તે કણ્ટકેન તાન્ભિન્દ્યાત્| સ્ફોટેષુ નિઃસ્રુતેષુ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેત્ ત્રિદિનમ્||૪|| મલયૂમસનં પ્રિયઙ્ગૂં શતપુષ્પાં ચામ્ભસા સમુત્ક્વાથ્ય| પાલાશં વા ક્ષારં યથાબલં ફાણિતોપેતમ્||૫||

Adhikarana shvitre sPoTodBave PalgvAdi kvAthAdi (6) · Śloka 6

ફલ્ગ્વક્ષવૃક્ષવલ્કલનિર્યૂહેણેન્દુરાજિકાકલ્કમ્| પીત્વોષ્ણસ્થિતસ્ય જાતે સ્ફોટે તક્રેણ ભોજનં નિર્લવણમ્||૬||

Adhikarana shvitre gomUtrAriShTam (7) · Śloka 7

ગવ્યં મૂત્રં ચિત્રકવ્યોષયુક્તં સર્પિઃકુમ્ભે સ્થાપિતં ક્ષૌદ્રમિશ્રમ્| પક્ષાદૂર્ધ્વં શ્વિત્રિણા પેયમેતત્ કાર્યં ચાસ્મૈ કુષ્ઠદૃષ્ટં વિધાનમ્||૭||

Adhikarana shvitre mArkavaM BuktvA bIjakaShRutaM dugdham (8) · Śloka 8

માર્કવમથવા સ્વાદેદ્ભૃષ્ઠં તૈલેન લોહપાત્રસ્થમ્| બીજકશૃતં ચ દુગ્ધં તદનુ પિબોચ્છ્વિત્રનાશાય||૮||

Adhikarana shvitre pUtIkapallavAdilepaH (9) · Śloka 9

પૂતિકાર્કવ્યાધિઘાતસ્નુહીનાં મુત્રે પિષ્ટાઃ પલ્લવા જાતિજાશ્ચ| ઘ્નન્ત્યાલેપાચ્છ્વિત્રદુર્નામદદ્રૂ- પામાકોઠાન્ દુષ્ટનાડીવ્રણાંશ્ચ||૯||

Adhikarana shvitre dagdhadvIpicarmalepaH (10) · Śloka 10

દ્વૈપં દગ્ધં ચર્મ માતઙ્ગજં વાશ્વિત્રે લેપસ્તૈલયુક્તો વરિષ્ઠઃ| |૧૦|

Adhikarana shvitre pUtiH kITalepaH (10) · Śloka 10

| પૂતિઃકીટો રાજવૃક્ષોદ્ભવેન ક્ષારેણાક્તઃ શ્વિત્રમેકોઽપિ હન્તિ||૧૦||

Adhikarana shvitre BallAtakalepaH (11) · Śloka 11

રાત્રૌ ગોમૂત્રે વાસિતાન્ જર્જરાઙ્ગા- નહ્નિ ચ્છાયાયાં શોષયેત્સ્ફોટહેતૂન્| એવં વારાંસ્ત્રીંસ્તૈસ્તતઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈઃ સ્નુહ્યાઃ ક્ષીરેણ શ્વિત્રનાશાય લેપઃ||૧૧||

Adhikarana shvitre kRuShNasarpamaShIlepaH,shvitre mayUrapittalepaH shvitre dagdhahrIberalepaH (12) · Śloka 12

અક્ષતૈલદ્રુતા લેપઃ કૃષ્ણસર્પોદ્ભવા મષી| શિખિપિત્તં તથા, દગ્ધં હ્રીબેરં વા તદાપ્લુતમ્||૧૨||

Adhikarana shvitre savarNakaro bAkucIbIjAdilepaH (13) · Śloka 13

કુડવોઽવલ્ગુજબીજાદ્ધરિતાલચતુર્થભાગસમ્મિશ્રઃ| મૂત્રેણ ગવાં પિષ્ટઃ સવર્ણકરણં પરં શ્વિત્રે||૧૩||

Adhikarana shvitre gajapurIShakShArAdilepaH (14-15) · Śloka 15

ક્ષારે સુદગ્ધે ગજલિણ્ડજે ચ ગજસ્ય મૂત્રેણ પરિસ્રુતે ચ| દ્રોણપ્રમાણે દશભાગયુક્તં દત્ત્વા પચેદ્બીજમવલ્ગુજાનામ્||૧૪|| શ્વિત્રં જયેચ્ચિક્કણતાં ગતેન તેન પ્રલિમ્પન્ બહુશઃ પ્રઘૃષ્ટમ્| કુષ્ઠં મષં વા તિલકાલકં વા યદ્વા વ્રણે સ્યાદધિમાંસજાતમ્||૧૫||

Adhikarana shvitre BallAtakAdilepaH (16-17) · Śloka 17

ભલ્લાતકં દ્વીપિસુધાર્કમૂલં ગુઞ્જાફલં ત્ર્યૂષણશઙ્ખચૂર્ણમ્| તુત્થં સકુષ્ઠં લવણાનિ પઞ્ચ ક્ષારદ્વયં લાઙ્ગલિકાં ચ પક્ત્વા||૧૬|| સ્નુગર્કદુગ્ધે ઘનમાયસસ્થં શલકયા તદ્વિદધીત લેપમ્| કુષ્ઠે કિલાસે તિલકાલકેષુ મષેષુ દુર્નામસુ ચર્મકીલે||૧૭||

Adhikarana shvitre kShINapApasya shuddhayAdiBiH shvitraprashamaH (18-1) · Śloka 1

શુદ્ધ્યા શોણિતમોક્ષૈર્વિરૂક્ષણૈર્ભક્ષણૈશ્ચ સક્તૂનામ્| શ્વિત્રં કસ્યચિદેવ પ્રશામ્યતિ ક્ષીણપાપસ્ય||૧૮|| ઇતિ શ્વિત્રચિકિત્સિતમ્||૧||

Adhikarana kRumiShu snehasvedapUrvakaH surasAdigaNakvAthabastiH, tatastrivRutkalkavirecanam, tataH kaTvAdi kaShAyaiH pariShecanam, tato viDa~ggatailenAnu vAsanam (19-23) · Śloka 23

અથ કૃમિચિકિત્સિતમ્| સ્નિગ્ધસ્વિન્ને ગુડક્ષીરમત્સ્યાદ્યૈઃ કૃમિણોદરે| ઉત્ક્લેશિતકૃમિકફે શર્વરીં તાં સુખોષિતે||૧૯|| સુરસાદિગણં મૂત્રે ક્વાથયિત્વાઽર્ધવારિણિ| તં કષાયં કણાગાલકૃમિજિત્કલ્કયોજિતમ્||૨૦|| સતૈલસ્વર્જિકાક્ષારં યુઞ્જ્યાદ્વસ્તિં તતોઽહનિ| તસ્મિન્નેવ નિરૂઢં તં પાયયેત વિરેચનમ્||૨૧|| ત્રિવૃત્કલ્કં ફલકણાકષાયાલોડિતં તતઃ| ઊર્ધ્વાધઃશોધિતે કુર્યાત્પઞ્ચકોલયુતં ક્રમમ્||૨૨|| કટુતિક્તકષાયાણાં કષાયૈઃ પરિષેચનમ્| કાલે વિડઙ્ગતૈલેન તતસ્તમનુવાસયેત્||૨૩||

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu shiroroganiShedhoktamanupraBUtatiktakAdiBojanam (24) · Śloka 24

શિરોરોગનિષેધોક્તમાચરેન્મૂર્ધગેષ્વનુ| ઉદ્રિક્તતિક્તકટુકમલ્પસ્નેહં ચ ભોજનમ્||૨૪||

Adhikarana kRumiShu takrasAdhitA yavAgUH (25) · Śloka 25

વિડઙ્ગકૃષ્ણામરિચપિપ્પલીમૂલશિગ્રુભિઃ| પિબેત્સસ્વર્જિકાક્ષારૈર્યવાગૂં તક્રસાધિતમ્||૨૫||

Adhikarana kRumiShu shirIShAdInAM pRuthagrasAH (26-27) · Śloka 27

રસં શિરીષકિણિહીપારિભદ્રકકેમ્બુકાત્| પલાશબીજપત્તરપૂતિકાદ્વા પૃથક્ પિબેત્||૨૬|| સક્ષૌદ્રં, સુરસાદીન્ વા લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રયુતાન્ પૃથક્| |૨૭|

Adhikarana kRumiShu ashvaviTcUrNam (27-28) · Śloka 28

| શતકૃત્વોઽશ્વવિટ્ચૂર્ણં વિડઙ્ગક્વાથભાવિતમ્||૨૭|| કૃમિમાન્ મધુના લિહ્યાદ્ભાવિતં વા વરારસૈઃ| |૨૮|

Adhikarana kRumiShu tasya pradhamanaM ca (28) · Śloka 28

| શિરોગતેષુ કૃમિષુ ચૂર્ણં પ્રધમનં ચ તત્||૨૮||

Adhikarana kRumiShu AkhuparNIpallavAdipUpalikA (29-30) · Śloka 30

આખુકર્ણીકિસલયૈઃ સુપિષ્ટૈઃ પિષ્ટમિશ્રિતૈઃ| પક્ત્વા પૂપલિકાં ખાદેદ્ધાન્યામ્લં ચ પિબેદનુ||૨૯|| સપઞ્ચકોલલવણમસાન્દ્ર તક્રમેવ વા| |૩૦|

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu tadanu dhAnyAmlaM takraM vA kRumiShu mUrdhaviD~ggacUrNamishrABakShyAH (30-31) · Śloka 31

| નીપમાર્કવનિર્ગુણ્ડીપલ્લવેષ્વપ્યયં વિધિઃ||૩૦|| વિડઙ્ગચૂર્ણમિશ્રૈર્વા પિષ્ટૈર્ભક્ષ્યાન્ પ્રકલ્પયેત્| |૩૧|

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu pAne bastau ca ArUShkaraM tailam (31-32) · Śloka 32

| વિડઙ્ગતણ્ડુલૈર્યુક્તમર્ધાંશૈરાતપે સ્થિતમ્||૩૧|| દિનમારુષ્કરં તૈલં પાને બસ્તૌ ચ યોજયેત્| સુરાહ્વસરલસ્નેહં પૃથગેવં ચ કલ્પયેત્||૩૨||

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu surAhvasaralayoH snehau kRumiShu purIShajeShu basti virecane (33) · Śloka 33

પુરીષજેષુ સુતરાં દદ્યાદ્બસ્તિવિરેચને| |૩૩|

Adhikarana kRumiShu kaPajeShu nasyaM vamanaM shamanaM ca (33) · Śloka 33

| શિરોવિરેકં વમનં શમનં કફજન્મસુ||૩૩||

Adhikarana kRumiShu raktajeShu kuShThcikitstoktAkriyA (34) · Śloka 34

રક્તજાનાં પ્રતીકારં કુર્યાત્કુષ્ઠચિકિત્સિતાત્| |૩૪|

Adhikarana kRumiShu romaBojiShu indraluptavidhiH (34) · Śloka 34

| ઇન્દ્રલુપ્તવિધિશ્ચાત્ર વિધેયો રોમભોજિષુ||૩૪||

Adhikarana kRumiShu kShIrAdIni varjyAni (20) · Śloka 20

ક્ષીરાણિ માંસાનિ ઘૃતં ગુડં ચ દધીનિ શાકાનિ ચ પર્ણવન્તિ| સમાસતોઽમ્લાન્મધુરાન્ રસાંશ્ચ કૃમીન્ જિહાસુઃ પરિવર્જયેત્||૩૫|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વિત્રકૃમિચિકિત્સિતં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||