Adhikarana shvitrakRumicitsitAdhyAyaH shvitre shIghracikitsAyAhetuH (2-1) · Śloka 1
athātaḥ śvitrakr̥micikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
) kuṣṭhādapi bībhatsaṁ yacchīghrataraṁ ca yātyasādhyatvam|
śvitramatastacchāntyai yatēta dīptē yathā bhavanē||1||
View original
अथातः श्वित्रकृमिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) कुष्ठादपि बीभत्सं यच्छीघ्रतरं च यात्यसाध्यत्वम्|
श्वित्रमतस्तच्छान्त्यै यतेत दीप्ते यथा भवने||१||
Adhikarana shvitre pUrvaM saMshodhanaM shvitre virikte pipAsite ca peyA (2-3) · Śloka 3
saṁśōdhanaṁ viśēṣātprayōjayētpūrvamēva dēhasya|
śvitrē sraṁsanamagryaṁ malayūrasa iṣyatē saguḍaḥ||2||
taṁ pītvā'bhyaktatanuryathābalaṁ sūryapādasantāpam|
sēvēta niriktatanustryahaṁ pipāsuḥ pibētpēyām||3||
View original
संशोधनं विशेषात्प्रयोजयेत्पूर्वमेव देहस्य|
श्वित्रे स्रंसनमग्र्यं मलयूरस इष्यते सगुडः||२||
तं पीत्वाऽभ्यक्ततनुर्यथाबलं सूर्यपादसन्तापम्|
सेवेत निरिक्ततनुस्त्र्यहं पिपासुः पिबेत्पेयाम्||३||
Adhikarana shvitre kaNTakena sPoTaBedanaM shvitre nistrutasPoTe malayvAdikvAthaH shvitre nistru pAlAshakShAraH (4-5) · Śloka 5
śvitrē'ṅgē sphōṭā jāyantē kaṇṭakēna tānbhindyāt|
sphōṭēṣu niḥsrutēṣu prātaḥ prātaḥ pibēt tridinam||4||
malayūmasanaṁ priyaṅgūṁ śatapuṣpāṁ cāmbhasā samutkvāthya|
pālāśaṁ vā kṣāraṁ yathābalaṁ phāṇitōpētam||5||
View original
श्वित्रेऽङ्गे स्फोटा जायन्ते कण्टकेन तान्भिन्द्यात्|
स्फोटेषु निःस्रुतेषु प्रातः प्रातः पिबेत् त्रिदिनम्||४||
मलयूमसनं प्रियङ्गूं शतपुष्पां चाम्भसा समुत्क्वाथ्य|
पालाशं वा क्षारं यथाबलं फाणितोपेतम्||५||
Adhikarana shvitre sPoTodBave PalgvAdi kvAthAdi (6) · Śloka 6
phalgvakṣavr̥kṣavalkalaniryūhēṇēndurājikākalkam|
pītvōṣṇasthitasya jātē sphōṭē takrēṇa bhōjanaṁ nirlavaṇam||6||
View original
फल्ग्वक्षवृक्षवल्कलनिर्यूहेणेन्दुराजिकाकल्कम्|
पीत्वोष्णस्थितस्य जाते स्फोटे तक्रेण भोजनं निर्लवणम्||६||
Adhikarana shvitre gomUtrAriShTam (7) · Śloka 7
gavyaṁ mūtraṁ citrakavyōṣayuktaṁ sarpiḥkumbhē sthāpitaṁ kṣaudramiśram|
pakṣādūrdhvaṁ śvitriṇā pēyamētat kāryaṁ cāsmai kuṣṭhadr̥ṣṭaṁ vidhānam||7||
View original
गव्यं मूत्रं चित्रकव्योषयुक्तं सर्पिःकुम्भे स्थापितं क्षौद्रमिश्रम्|
पक्षादूर्ध्वं श्वित्रिणा पेयमेतत् कार्यं चास्मै कुष्ठदृष्टं विधानम्||७||
Adhikarana shvitre mArkavaM BuktvA bIjakaShRutaM dugdham (8) · Śloka 8
mārkavamathavā svādēdbhr̥ṣṭhaṁ tailēna lōhapātrastham|
bījakaśr̥taṁ ca dugdhaṁ tadanu pibōcchvitranāśāya||8||
View original
मार्कवमथवा स्वादेद्भृष्ठं तैलेन लोहपात्रस्थम्|
बीजकशृतं च दुग्धं तदनु पिबोच्छ्वित्रनाशाय||८||
Adhikarana shvitre pUtIkapallavAdilepaH (9) · Śloka 9
pūtikārkavyādhighātasnuhīnāṁ mutrē piṣṭāḥ pallavā jātijāśca|
ghnantyālēpācchvitradurnāmadadrū- pāmākōṭhān duṣṭanāḍīvraṇāṁśca||9||
View original
पूतिकार्कव्याधिघातस्नुहीनां मुत्रे पिष्टाः पल्लवा जातिजाश्च|
घ्नन्त्यालेपाच्छ्वित्रदुर्नामदद्रू- पामाकोठान् दुष्टनाडीव्रणांश्च||९||
Adhikarana shvitre dagdhadvIpicarmalepaH (10) · Śloka 10
dvaipaṁ dagdhaṁ carma mātaṅgajaṁ vāśvitrē lēpastailayuktō variṣṭhaḥ|
|10|
View original
द्वैपं दग्धं चर्म मातङ्गजं वाश्वित्रे लेपस्तैलयुक्तो वरिष्ठः|
|१०|
Adhikarana shvitre pUtiH kITalepaH (10) · Śloka 10
|
pūtiḥkīṭō rājavr̥kṣōdbhavēna kṣārēṇāktaḥ śvitramēkō'pi hanti||10||
View original
|
पूतिःकीटो राजवृक्षोद्भवेन क्षारेणाक्तः श्वित्रमेकोऽपि हन्ति||१०||
Adhikarana shvitre BallAtakalepaH (11) · Śloka 11
rātrau gōmūtrē vāsitān jarjarāṅgā- nahni cchāyāyāṁ śōṣayētsphōṭahētūn|
ēvaṁ vārāṁstrīṁstaistataḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ snuhyāḥ kṣīrēṇa śvitranāśāya lēpaḥ||11||
View original
रात्रौ गोमूत्रे वासितान् जर्जराङ्गा- नह्नि च्छायायां शोषयेत्स्फोटहेतून्|
एवं वारांस्त्रींस्तैस्ततः श्लक्ष्णपिष्टैः स्नुह्याः क्षीरेण श्वित्रनाशाय लेपः||११||
Adhikarana shvitre kRuShNasarpamaShIlepaH,shvitre mayUrapittalepaH shvitre dagdhahrIberalepaH (12) · Śloka 12
akṣatailadrutā lēpaḥ kr̥ṣṇasarpōdbhavā maṣī|
śikhipittaṁ tathā, dagdhaṁ hrībēraṁ vā tadāplutam||12||
View original
अक्षतैलद्रुता लेपः कृष्णसर्पोद्भवा मषी|
शिख़िपित्तं तथा, दग्धं ह्रीबेरं वा तदाप्लुतम्||१२||
Adhikarana shvitre savarNakaro bAkucIbIjAdilepaH (13) · Śloka 13
kuḍavō'valgujabījāddharitālacaturthabhāgasammiśraḥ|
mūtrēṇa gavāṁ piṣṭaḥ savarṇakaraṇaṁ paraṁ śvitrē||13||
View original
कुडवोऽवल्गुजबीजाद्धरितालचतुर्थभागसम्मिश्रः|
मूत्रेण गवां पिष्टः सवर्णकरणं परं श्वित्रे||१३||
Adhikarana shvitre gajapurIShakShArAdilepaH (14-15) · Śloka 15
kṣārē sudagdhē gajaliṇḍajē ca gajasya mūtrēṇa parisrutē ca|
drōṇapramāṇē daśabhāgayuktaṁ dattvā pacēdbījamavalgujānām||14||
śvitraṁ jayēccikkaṇatāṁ gatēna tēna pralimpan bahuśaḥ praghr̥ṣṭam|
kuṣṭhaṁ maṣaṁ vā tilakālakaṁ vā yadvā vraṇē syādadhimāṁsajātam||15||
View original
क्षारे सुदग्धे गजलिण्डजे च गजस्य मूत्रेण परिस्रुते च|
द्रोणप्रमाणे दशभागयुक्तं दत्त्वा पचेद्बीजमवल्गुजानाम्||१४||
श्वित्रं जयेच्चिक्कणतां गतेन तेन प्रलिम्पन् बहुशः प्रघृष्टम्|
कुष्ठं मषं वा तिलकालकं वा यद्वा व्रणे स्यादधिमांसजातम्||१५||
Adhikarana shvitre BallAtakAdilepaH (16-17) · Śloka 17
bhallātakaṁ dvīpisudhārkamūlaṁ guñjāphalaṁ tryūṣaṇaśaṅkhacūrṇam|
tutthaṁ sakuṣṭhaṁ lavaṇāni pañca kṣāradvayaṁ lāṅgalikāṁ ca paktvā||16||
snugarkadugdhē ghanamāyasasthaṁ śalakayā tadvidadhīta lēpam|
kuṣṭhē kilāsē tilakālakēṣu maṣēṣu durnāmasu carmakīlē||17||
View original
भल्लातकं द्वीपिसुधार्कमूलं गुञ्जाफलं त्र्यूषणशङ्खचूर्णम्|
तुत्थं सकुष्ठं लवणानि पञ्च क्षारद्वयं लाङ्गलिकां च पक्त्वा||१६||
स्नुगर्कदुग्धे घनमायसस्थं शलकया तद्विदधीत लेपम्|
कुष्ठे किलासे तिलकालकेषु मषेषु दुर्नामसु चर्मकीले||१७||
Adhikarana shvitre kShINapApasya shuddhayAdiBiH shvitraprashamaH (18-1) · Śloka 1
śuddhyā śōṇitamōkṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām|
śvitraṁ kasyacidēva praśāmyati kṣīṇapāpasya||18||
iti śvitracikitsitam||1||
View original
शुद्ध्या शोणितमोक्षैर्विरूक्षणैर्भक्षणैश्च सक्तूनाम्|
श्वित्रं कस्यचिदेव प्रशाम्यति क्षीणपापस्य||१८||
इति श्वित्रचिकित्सितम्||१||
Adhikarana kRumiShu snehasvedapUrvakaH surasAdigaNakvAthabastiH, tatastrivRutkalkavirecanam, tataH kaTvAdi kaShAyaiH pariShecanam, tato viDa~ggatailenAnu vAsanam (19-23) · Śloka 23
atha kr̥micikitsitam|
snigdhasvinnē guḍakṣīramatsyādyaiḥ kr̥miṇōdarē|
utklēśitakr̥mikaphē śarvarīṁ tāṁ sukhōṣitē||19||
surasādigaṇaṁ mūtrē kvāthayitvā'rdhavāriṇi|
taṁ kaṣāyaṁ kaṇāgālakr̥mijitkalkayōjitam||20||
satailasvarjikākṣāraṁ yuñjyādvastiṁ tatō'hani|
tasminnēva nirūḍhaṁ taṁ pāyayēta virēcanam||21||
trivr̥tkalkaṁ phalakaṇākaṣāyālōḍitaṁ tataḥ|
ūrdhvādhaḥśōdhitē kuryātpañcakōlayutaṁ kramam||22||
kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ kaṣāyaiḥ pariṣēcanam|
kālē viḍaṅgatailēna tatastamanuvāsayēt||23||
View original
अथ कृमिचिकित्सितम्|
स्निग्धस्विन्ने गुडक्षीरमत्स्याद्यैः कृमिणोदरे|
उत्क्लेशितकृमिकफे शर्वरीं तां सुख़ोषिते||१९||
सुरसादिगणं मूत्रे क्वाथयित्वाऽर्धवारिणि|
तं कषायं कणागालकृमिजित्कल्कयोजितम्||२०||
सतैलस्वर्जिकाक्षारं युञ्ज्याद्वस्तिं ततोऽहनि|
तस्मिन्नेव निरूढं तं पाययेत विरेचनम्||२१||
त्रिवृत्कल्कं फलकणाकषायालोडितं ततः|
ऊर्ध्वाधःशोधिते कुर्यात्पञ्चकोलयुतं क्रमम्||२२||
कटुतिक्तकषायाणां कषायैः परिषेचनम्|
काले विडङ्गतैलेन ततस्तमनुवासयेत्||२३||
Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu shiroroganiShedhoktamanupraBUtatiktakAdiBojanam (24) · Śloka 24
śirōrōganiṣēdhōktamācarēnmūrdhagēṣvanu|
udriktatiktakaṭukamalpasnēhaṁ ca bhōjanam||24||
View original
शिरोरोगनिषेधोक्तमाचरेन्मूर्धगेष्वनु|
उद्रिक्ततिक्तकटुकमल्पस्नेहं च भोजनम्||२४||
Adhikarana kRumiShu takrasAdhitA yavAgUH (25) · Śloka 25
viḍaṅgakr̥ṣṇāmaricapippalīmūlaśigrubhiḥ|
pibētsasvarjikākṣārairyavāgūṁ takrasādhitam||25||
View original
विडङ्गकृष्णामरिचपिप्पलीमूलशिग्रुभिः|
पिबेत्सस्वर्जिकाक्षारैर्यवागूं तक्रसाधितम्||२५||
Adhikarana kRumiShu shirIShAdInAM pRuthagrasAH (26-27) · Śloka 27
rasaṁ śirīṣakiṇihīpāribhadrakakēmbukāt|
palāśabījapattarapūtikādvā pr̥thak pibēt||26||
sakṣaudraṁ, surasādīn vā lihyātkṣaudrayutān pr̥thak|
|27|
View original
रसं शिरीषकिणिहीपारिभद्रककेम्बुकात्|
पलाशबीजपत्तरपूतिकाद्वा पृथक् पिबेत्||२६||
सक्षौद्रं, सुरसादीन् वा लिह्यात्क्षौद्रयुतान् पृथक्|
|२७|
Adhikarana kRumiShu ashvaviTcUrNam (27-28) · Śloka 28
|
śatakr̥tvō'śvaviṭcūrṇaṁ viḍaṅgakvāthabhāvitam||27||
kr̥mimān madhunā lihyādbhāvitaṁ vā varārasaiḥ|
|28|
View original
|
शतकृत्वोऽश्वविट्चूर्णं विडङ्गक्वाथभावितम्||२७||
कृमिमान् मधुना लिह्याद्भावितं वा वरारसैः|
|२८|
Adhikarana kRumiShu tasya pradhamanaM ca (28) · Śloka 28
|
śirōgatēṣu kr̥miṣu cūrṇaṁ pradhamanaṁ ca tat||28||
View original
|
शिरोगतेषु कृमिषु चूर्णं प्रधमनं च तत्||२८||
Adhikarana kRumiShu AkhuparNIpallavAdipUpalikA (29-30) · Śloka 30
ākhukarṇīkisalayaiḥ supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ|
paktvā pūpalikāṁ khādēddhānyāmlaṁ ca pibēdanu||29||
sapañcakōlalavaṇamasāndra takramēva vā|
|30|
View original
आख़ुकर्णीकिसलयैः सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः|
पक्त्वा पूपलिकां ख़ादेद्धान्याम्लं च पिबेदनु||२९||
सपञ्चकोललवणमसान्द्र तक्रमेव वा|
|३०|
Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu tadanu dhAnyAmlaM takraM vA kRumiShu mUrdhaviD~ggacUrNamishrABakShyAH (30-31) · Śloka 31
|
nīpamārkavanirguṇḍīpallavēṣvapyayaṁ vidhiḥ||30||
viḍaṅgacūrṇamiśrairvā piṣṭairbhakṣyān prakalpayēt|
|31|
View original
|
नीपमार्कवनिर्गुण्डीपल्लवेष्वप्ययं विधिः||३०||
विडङ्गचूर्णमिश्रैर्वा पिष्टैर्भक्ष्यान् प्रकल्पयेत्|
|३१|
Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu pAne bastau ca ArUShkaraM tailam (31-32) · Śloka 32
|
viḍaṅgataṇḍulairyuktamardhāṁśairātapē sthitam||31||
dinamāruṣkaraṁ tailaṁ pānē bastau ca yōjayēt|
surāhvasaralasnēhaṁ pr̥thagēvaṁ ca kalpayēt||32||
View original
|
विडङ्गतण्डुलैर्युक्तमर्धांशैरातपे स्थितम्||३१||
दिनमारुष्करं तैलं पाने बस्तौ च योजयेत्|
सुराह्वसरलस्नेहं पृथगेवं च कल्पयेत्||३२||
Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu surAhvasaralayoH snehau kRumiShu purIShajeShu basti virecane (33) · Śloka 33
purīṣajēṣu sutarāṁ dadyādbastivirēcanē|
|33|
View original
पुरीषजेषु सुतरां दद्याद्बस्तिविरेचने|
|३३|
Adhikarana kRumiShu kaPajeShu nasyaM vamanaM shamanaM ca (33) · Śloka 33
|
śirōvirēkaṁ vamanaṁ śamanaṁ kaphajanmasu||33||
View original
|
शिरोविरेकं वमनं शमनं कफजन्मसु||३३||
Adhikarana kRumiShu raktajeShu kuShThcikitstoktAkriyA (34) · Śloka 34
raktajānāṁ pratīkāraṁ kuryātkuṣṭhacikitsitāt|
|34|
View original
रक्तजानां प्रतीकारं कुर्यात्कुष्ठचिकित्सितात्|
|३४|
Adhikarana kRumiShu romaBojiShu indraluptavidhiH (34) · Śloka 34
|
indraluptavidhiścātra vidhēyō rōmabhōjiṣu||34||
View original
|
इन्द्रलुप्तविधिश्चात्र विधेयो रोमभोजिषु||३४||
Adhikarana kRumiShu kShIrAdIni varjyAni (20) · Śloka 20
kṣīrāṇi māṁsāni ghr̥taṁ guḍaṁ ca dadhīni śākāni ca parṇavanti|
samāsatō'mlānmadhurān rasāṁśca kr̥mīn jihāsuḥ parivarjayēt||35||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē śvitrakr̥micikitsitaṁ nāma viṁśō'dhyāyaḥ||20||
View original
क्षीराणि मांसानि घृतं गुडं च दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति|
समासतोऽम्लान्मधुरान् रसांश्च कृमीन् जिहासुः परिवर्जयेत्||३५||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने श्वित्रकृमिचिकित्सितं नाम विंशोऽध्यायः||२०||