Adhikarana visarpacikitsitAdhyAyaH visarpe pUrvaM la~gghanaM raktAvaseko shuddhiSca (2-1) · Śloka 1
অথাতো বিসর্পচিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে|২| ) আদাবেব বিসর্পেষু হিতং লঙ্ঘনরূক্ষণম্| রক্তাবসেকো বমনং বিরেকঃ, স্নেহনং ন তু||১||
अथातो विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) आदावेव विसर्पेषु हितं लङ्घनरूक्षणम्| रक्तावसेको वमनं विरेकः, स्नेहनं न तु||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe madanaPalAdi vamanam (2) · Śloka 2
প্রচ্ছর্দনং বিসর্পঘ্নং সযষ্টীন্দ্রযবং ফলম্| পটোলপিপ্পলীনিম্বপল্লবৈর্বা সমন্বিতম্||২||
प्रच्छर्दनं विसर्पघ्नं सयष्टीन्द्रयवं फलम्| पटोलपिप्पलीनिम्बपल्लवैर्वा समन्वितम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe trivRuccUrNAdi virecanam,visarpe koShThage doShe visheSheNa shodhanam (3-4) · Śloka 4
রসেন যুক্তং ত্রাযন্ত্যা দ্রাক্ষাযাস্ত্রৈফলেন বা| বিরেচনং ত্রিবৃচ্চূর্ণং পযসা সর্পিষাঽথবা||৩|| যোজ্যং, কোষ্ঠগতে দোষে বিশেষেণ বিশোধনম্| |৪|
रसेन युक्तं त्रायन्त्या द्राक्षायास्त्रैफलेन वा| विरेचनं त्रिवृच्चूर्णं पयसा सर्पिषाऽथवा||३|| योज्यं, कोष्ठगते दोषे विशेषेण विशोधनम्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe alpe doShe shamanAH candanotpalAdikvAthAH (4-5) · Śloka 5
| অবিশোধস্য দোষেঽল্পে শমনং চন্দনোত্পলম্||৪|| মুস্তনিম্বপটোলং বা পটোলাদিকমেব বা| সারিবামলকোশীরমুস্তং বা ক্বথিতং জলে||৫||
| अविशोधस्य दोषेऽल्पे शमनं चन्दनोत्पलम्||४|| मुस्तनिम्बपटोलं वा पटोलादिकमेव वा| सारिवामलकोशीरमुस्तं वा क्वथितं जले||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe tRuShNAyAM durAlaBAdi kvAthaH visarpe tRuShNAyAM dArvyAdikvAthaH (6-7) · Śloka 7
দুরালভাং পর্পটকং গুডূচীং বিশ্বভেষজম্| পাক্যং শীতকষাযং বা তৃষ্ণাবীসর্পবান্ পিবেত্||৬|| দার্বীপটোলকটুকামসূরত্রিফলাস্তথা| সনিম্বযষ্টীত্রাযন্তীঃ ক্বথিতা ঘৃতমূর্চ্ছিতাঃ||৭||
दुरालभां पर्पटकं गुडूचीं विश्वभेषजम्| पाक्यं शीतकषायं वा तृष्णावीसर्पवान् पिबेत्||६|| दार्वीपटोलकटुकामसूरत्रिफलास्तथा| सनिम्बयष्टीत्रायन्तीः क्वथिता घृतमूर्च्छिताः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe shAkhAduShTe rakte raktaharaNam (8) · Śloka 8
শাখাদুষ্টে তু রুধিরে রক্তমেবাদিতো হরেত্| ত্বঙ্মাংসস্নাযুসংক্লেদো রক্তক্লেদাদ্ধি জাযতে||৮||
शाख़ादुष्टे तु रुधिरे रक्तमेवादितो हरेत्| त्वङ्मांसस्नायुसंक्लेदो रक्तक्लेदाद्धि जायते||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe vAtapittottare nirAme tiktAdighRutAni (9) · Śloka 9
নিরামে শ্লেষ্মণি ক্ষীণে বাতপিত্তোত্তরে হিতম্| ঘৃতং তিক্তং মহাতিক্তং শৃতং বা ত্রাযমাণযা||৯||
निरामे श्लेष्मणि क्षीणे वातपित्तोत्तरे हितम्| घृतं तिक्तं महातिक्तं शृतं वा त्रायमाणया||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe vishuddhe~antardauShe lepAdyAH kriyAH (10) · Śloka 10
নির্হৃতেঽস্রে বিশুদ্ধেঽন্তর্দোষে ত্বঙ্মাংসসন্ধিগে| বহিঃক্রিযাঃ প্রদেহাদ্যাঃ সদ্যো বীসর্পশান্তযে||১০||
निर्हृतेऽस्रे विशुद्धेऽन्तर्दोषे त्वङ्मांससन्धिगे| बहिःक्रियाः प्रदेहाद्याः सद्यो वीसर्पशान्तये||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje visarpe shatAhvAlepaH (11) · Śloka 11
শতাহ্বমুস্তবারাহীবংশার্তগলধান্যকম্| সুরাহ্বা কৃষ্ণগন্ধা চ কুষ্ঠং চালেপনং চলে||১১||
शताह्वमुस्तवाराहीवंशार्तगलधान्यकम्| सुराह्वा कृष्णगन्धा च कुष्ठं चालेपनं चले||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhAdilepAH (12) · Śloka 12
ন্যগ্রোধাদিগণঃ পিত্তে তথা পদ্মোত্পলাদিকম্| |১২|
न्यग्रोधादिगणः पित्ते तथा पद्मोत्पलादिकम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhapAdAdilepAH (12-14) · Śloka 14
ন্যগ্রোধপাদাস্তরুণাঃ কদলীগর্ভসংযুতাঃ||১২|| বিসগ্রন্থিশ্চ লেপঃ স্যাচ্ছতধৌতঘৃতাপ্লুতঃ| পদ্মিনীকর্দমঃ শীতঃ পিষ্টং মৌক্তিকমেব বা||১৩|| শঙ্খঃ প্রবালং শুক্তির্বা গৈরিকং বা ঘৃতান্বিতম্| |১৪|
न्यग्रोधपादास्तरुणाः कदलीगर्भसंयुताः||१२|| बिसग्रन्थिश्च लेपः स्याच्छतधौतघृताप्लुतः| पद्मिनीकर्दमः शीतः पिष्टं मौक्तिकमेव वा||१३|| शङ्खः प्रवालं शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृतान्वितम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaje visarpe triPalAdilepaH (14-15) · Śloka 15
| ত্রিফলাপদ্মকোশীরসমঙ্গাকরবীরকম্||১৪|| নলমূলান্যনন্তা চ লেপঃ শ্লেষ্মবিসর্পহা| |১৫|
| त्रिफलापद्मकोशीरसमङ्गाकरवीरकम्||१४|| नलमूलान्यनन्ता च लेपः श्लेष्मविसर्पहा| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaje visarpe dhavAdilepAH (15-17) · Śloka 17
| ধবসপ্তাহ্বখদিরদেবদারুকুরণ্টকম্||১৫|| সমুস্তারগ্বধং লেপো বর্গো বা বরুণাদিকঃ| আরগ্বধস্য পত্রাণি ত্বচঃ শ্লেষ্মাতকোদ্ভবাঃ||১৬|| ইন্দ্রাণিশাকং কাকাহ্বা শিরীষকুসুমানি চ| |১৭|
| धवसप्ताह्वख़दिरदेवदारुकुरण्टकम्||१५|| समुस्तारग्वधं लेपो वर्गो वा वरुणादिकः| आरग्वधस्य पत्राणि त्वचः श्लेष्मातकोद्भवाः||१६|| इन्द्राणिशाकं काकाह्वा शिरीषकुसुमानि च| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaje visarpe eBirevauShadhaiH sekavraNABya~ggAdayaH vAtaje visarpe ghRutAdhikA lepAH (17-18) · Śloka 18
| সেকব্রণাভ্যঙ্গহবির্লেপচূর্ণান্ যথাযথম্||১৭|| এতৈরেবৌষধৈঃ কুর্যাদ্বাযৌ লেপা ঘৃতাধিকাঃ| |১৮|
| सेकव्रणाभ्यङ्गहविर्लेपचूर्णान् यथायथम्||१७|| एतैरेवौषधैः कुर्याद्वायौ लेपा घृताधिकाः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme ashItoShNA rUkShASca raktapitte ghRutAnvitA atyartha shItAdayaSca lepAH (18-20) · Śloka 20
| কফস্থানগতে সামে পিত্তস্থানগতেঽথবা||১৮|| অশীতোষ্ণা হিতা রূক্ষা রক্তপিত্তে ঘৃতান্বিতাঃ| অত্যর্থশীতাস্তনবস্তনুবস্ত্রান্তরাস্থিতাঃ||১৯|| যোজ্যাঃ ক্ষণে ক্ষণেঽন্যে মন্দবীর্যাস্ত এব চ| |২০|
| कफस्थानगते सामे पित्तस्थानगतेऽथवा||१८|| अशीतोष्णा हिता रूक्षा रक्तपित्ते घृतान्विताः| अत्यर्थशीतास्तनवस्तनुवस्त्रान्तरास्थिताः||१९|| योज्याः क्षणे क्षणेऽन्ये मन्दवीर्यास्त एव च| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsRuShTadoShe saMsRuShTametatkarmaM (20) · Śloka 20
| সংসৃষ্টদোষে সংসৃষ্টমেতত্কর্ম প্রশস্যতে||২০||
| संसृष्टदोषे संसृष्टमेतत्कर्म प्रशस्यते||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnivisarpe shatadhautaghRutalepaHagni ghRutamaNDAdinA secanam agni pAnalepasekeShu mahA tiktaMghRutam (21-22) · Śloka 22
শতধৌতঘৃতেনাগ্নিং প্রদিহ্যাত্কেবলেন বা| সেচযেদ্ধৃতমণ্ডেন শীতেন মধুকাম্বুনা||২১|| সিতাম্ভসাঽম্ভোদজলৈঃ ক্ষীরেণেক্ষুরসেন বা| পানলেপনসেকেষু মহাতিক্তং পরং হিতম্||২২||
शतधौतघृतेनाग्निं प्रदिह्यात्केवलेन वा| सेचयेद्धृतमण्डेन शीतेन मधुकाम्बुना||२१|| सिताम्भसाऽम्भोदजलैः क्षीरेणेक्षुरसेन वा| पानलेपनसेकेषु महातिक्तं परं हितम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthivisarpe raktapittaghnaM kRutvA kaPAnilaghnaM karma (23) · Śloka 23
গ্রন্থ্যাখ্যে রক্তপিত্তঘ্নং কৃত্বা সম্যগ্যথোদিতম্| কফানিলঘ্নং কর্মেষ্টং পিণ্ডস্বেদোপনাহনম্||২৩||
ग्रन्थ्याख़्ये रक्तपित्तघ्नं कृत्वा सम्यग्यथोदितम्| कफानिलघ्नं कर्मेष्टं पिण्डस्वेदोपनाहनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi shUle dashamUlatailAdinA secanam (24) · Śloka 24
গ্রন্থিবীসর্পশূলে তু তৈলেনোষ্ণেন সেচযেত্| দশমূলবিপক্বেন তদ্বন্মূত্রৈর্জলেন বা||২৪||
ग्रन्थिवीसर्पशूले तु तैलेनोष्णेन सेचयेत्| दशमूलविपक्वेन तद्वन्मूत्रैर्जलेन वा||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi shUle kRuShNagandhAlepaH granthi shUle naktamAlatvaglepaH granthi shUle shuShkamUlakalepaH granthi shUle biBItakalepaH (25) · Śloka 25
সুখোষ্ণযা প্রদিহ্যাদ্বা পিষ্টযা কৃষ্ণগন্ধযা| নক্তমালত্বচা শুষ্কমূলকৈঃ কলিনাঽথবা||২৫||
सुख़ोष्णया प्रदिह्याद्वा पिष्टया कृष्णगन्धया| नक्तमालत्वचा शुष्कमूलकैः कलिनाऽथवा||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi granthaBedaBedako dantyAdilepaH (26-27) · Śloka 27
দন্তী চিত্রকমূলত্বক্ সৌধার্কপযসী গুডঃ| ভল্লাতকাস্থি কাসীসং লেপো ভিন্দ্যাচ্ছিলামপি||২৬|| বহির্মার্গাশ্রিতং গ্রন্থিং কিং পুনঃ কফসম্ভবম্| দীর্ঘকালস্থিতং গ্রন্থিমেভির্ভিন্দ্যাচ্চ ভেষজৈঃ||২৭||
दन्ती चित्रकमूलत्वक् सौधार्कपयसी गुडः| भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि||२६|| बहिर्मार्गाश्रितं ग्रन्थिं किं पुनः कफसम्भवम्| दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिमेभिर्भिन्द्याच्च भेषजैः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi dIrghakAlasthiragranthibhedakA yUShAnnauShadhAdayaH (28-31) · Śloka 31
মূলকানাং কুলত্থানাং যূষৈঃ সক্ষারদাডিমৈঃ| গোধূমান্নৈর্যবান্নৈর্বা সসীধুমধুশার্করৈঃ||২৮|| সক্ষৌদ্রৈর্বারুণীমণ্ডৈর্মাতুলুঙ্গরসান্বিতৈঃ| ত্রিফলাযাঃ প্রযোগৈশ্চ পিপ্পল্যাঃ ক্ষৌদ্রসংযুতৈঃ||২৯|| দেবদারুগুডূচ্যোশ্চ প্রযোগৈর্গিরিজস্য চ| মস্তভল্লাতসক্তূনাং প্রযোগৈর্মাক্ষিকস্য চ||৩০|| ধূমৈর্বিরেকৈঃ শিরসঃ পূর্বোক্তৈর্গুল্মভেদনৈঃ| তপ্তাযোহেমলবণপাষাণাদিপ্রপীডনৈঃ||৩১||
मूलकानां कुलत्थानां यूषैः सक्षारदाडिमैः| गोधूमान्नैर्यवान्नैर्वा ससीधुमधुशार्करैः||२८|| सक्षौद्रैर्वारुणीमण्डैर्मातुलुङ्गरसान्वितैः| त्रिफलायाः प्रयोगैश्च पिप्पल्याः क्षौद्रसंयुतैः||२९|| देवदारुगुडूच्योश्च प्रयोगैर्गिरिजस्य च| मस्तभल्लातसक्तूनां प्रयोगैर्माक्षिकस्य च||३०|| धूमैर्विरेकैः शिरसः पूर्वोक्तैर्गुल्मभेदनैः| तप्तायोहेमलवणपाषाणादिप्रपीडनैः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi evamapyanupashame granthau dAhaH pATanaM vA (32-33) · Śloka 33
আভিঃ ক্রিযাভিঃ সিদ্ধাভির্বিবিধাভির্বলে স্থিতঃ| গ্রন্থিঃ পাষাণকঠিনো যদি নৈবোপশাম্যতি||৩২|| অথাস্য দাহঃ ক্ষারেণ শরৈর্হেম্নাঽপি বা হিতঃ| পাকিভিঃ পাচযিত্বা বা পাটযিত্বা তমুদ্ধরেত্||৩৩||
आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्विविधाभिर्बले स्थितः| ग्रन्थिः पाषाणकठिनो यदि नैवोपशाम्यति||३२|| अथास्य दाहः क्षारेण शरैर्हेम्नाऽपि वा हितः| पाकिभिः पाचयित्वा वा पाटयित्वा तमुद्धरेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi utkleshe rakte raktamokShaHgranthi apahRute rakte vAtashleShmAjidauShadham (34) · Śloka 34
মোক্ষযেদ্বহুশশ্চাস্য রক্তমুত্ক্লেশমাগতম্| পুনশ্চাপহৃতে রক্তে বাতশ্লেষ্মজিদৌষধম্||৩৪||
मोक्षयेद्बहुशश्चास्य रक्तमुत्क्लेशमागतम्| पुनश्चापहृते रक्ते वातश्लेष्मजिदौषधम्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvavisarpe dAhapAkapraklinne vraNavatkriyA sarva vAtottare vraNe dArvyAditailaM sarva kaPapittottare vraNe dUrvAghRutam (35-36) · Śloka 36
প্রক্লিন্নে দাহপাকাভ্যাং বাহ্যান্তর্ব্রণবত্ক্রিযা| দার্বীবিডঙ্গকম্পিল্লৈঃ সিদ্ধং তৈলং ব্রণে হিতম্||৩৫|| দূর্বাস্বরসসিদ্ধং তু কফপিত্তোত্তরে ঘৃতম্| |৩৬|
प्रक्लिन्ने दाहपाकाभ्यां बाह्यान्तर्व्रणवत्क्रिया| दार्वीविडङ्गकम्पिल्लैः सिद्धं तैलं व्रणे हितम्||३५|| दूर्वास्वरससिद्धं तु कफपित्तोत्तरे घृतम्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvaM sarvacikitsayA raktamokShaNasya tulyatvaM tiraskAraNaM ca (36-37) · Śloka 37
| একতঃ সর্বকর্মাণি রক্তমোক্ষণমেকতঃ||৩৬|| বিসর্পো ন হ্যসংসৃষ্টঃ সোঽস্রপিত্তেন জাযতে| রক্তমেবাশ্রযশ্চাস্য বহুশোঽস্রং হরেদতঃ||৩৭||
| एकतः सर्वकर्माणि रक्तमोक्षणमेकतः||३६|| विसर्पो न ह्यसंसृष्टः सोऽस्रपित्तेन जायते| रक्तमेवाश्रयश्चास्य बहुशोऽस्रं हरेदतः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarva bahudoShe avirecanaghRutaniShedhaH tatkAraNaM ca (18) · Śloka 18
ন ঘৃতং বহুদোষায দেযং যন্ন বিরেচনম্| তেন দোষো হ্যুপস্তব্ধস্ত্বগ্রক্তপিশিতং পচেত্||৩৮|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং চতুর্থে চিকিত্সিতস্থানে বিসর্পচিকিত্সিতং নামাষ্টাদশোঽধ্যাযঃ||১৮||
न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचनम्| तेन दोषो ह्युपस्तब्धस्त्वग्रक्तपिशितं पचेत्||३८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने विसर्पचिकित्सितं नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon