Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2
অপি চ সর্বেষাং রোগাণং যা সিদ্ধিঃ-প্রশমোপাযঃ, সোঽপি সদ্ভেষজপ্রযোগাদেব| ইত্যাহ অথাতো দ্রব্যকল্পং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে)|২|
अपि च सर्वेषां रोगाणं या सिद्धिः-प्रशमोपायः, सोऽपि सद्भेषजप्रयोगादेव| इत्याह अथातो द्रव्यकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4
ধন্বে সাধারণে দেশে সমে সন্মৃত্তিকে শুচৌ| শ্মশানচৈত্যাযতনশ্বভ্রবল্মীকবর্জিতে|১| মৃদৌ প্রদক্ষিণজলে কুশরোহিষসংস্তৃতে| অফালকৃষ্টেঽনাক্রান্তে পাদপৈর্বলবত্তরৈঃ||২|| শস্যতে ভেষজং জাতং, যুক্তং বর্ণরসাদিভিঃ| জন্ত্বজগ্ধং দবাদগ্ধমবিদগ্ধং চ বৈকৃতৈঃ||৩|| ভূতৈশ্ছাযাযাতপাম্ব্বাদ্যৈর্যথাকালং চ সেবিতম্| অবগাঢমহামূলমুদীচীং দিশমাশ্রিতম্||৪||
धन्वे साधारणे देशे समे सन्मृत्तिके शुचौ| श्मशानचैत्यायतनश्वभ्रवल्मीकवर्जिते|१| मृदौ प्रदक्षिणजले कुशरोहिषसंस्तृते| अफालकृष्टेऽनाक्रान्ते पादपैर्बलवत्तरैः||२|| शस्यते भेषजं जातं, युक्तं वर्णरसादिभिः| जन्त्वजग्धं दवादग्धमविदग्धं च वैकृतैः||३|| भूतैश्छायायातपाम्ब्वाद्यैर्यथाकालं च सेवितम्| अवगाढमहामूलमुदीचीं दिशमाश्रितम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7
|মহেন্দ্ররামকৃষ্ণানাং ব্রাহ্মণানাং গবামপি| তপসা তেজসা বাঽপি প্রশাম্যধ্বং শিবায বৈ||১|| মন্ত্রেণানেন মতিমান্ সর্বমপ্যৌষধং নযেত্| ] অথ কল্যাণচরিতঃ শ্রাদ্ধঃ শুচিরুপোষিতঃ| গৃহ্ণীযাদৌষধং সুস্থং স্থিতং কালে চ কল্পযেত্||৫|| সক্ষীরং তদসম্পত্তাবনতিক্রান্তবত্সরম্| ঋতে গুডঘৃতক্ষৌদ্রধান্যকৃষ্ণাবিডঙ্গতঃ||৬|| পযো বাষ্কযণং গ্রাহ্যং বিণ্মূত্রং তচ্চ নীরুজাম্| বযোবলবতাং ধাতুপিচ্ছশৃঙ্গখুরাদিকম্||৭||
|महेन्द्ररामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवामपि| तपसा तेजसा वाऽपि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै||१|| मन्त्रेणानेन मतिमान् सर्वमप्यौषधं नयेत्| ] अथ कल्याणचरितः श्राद्धः शुचिरुपोषितः| गृह्णीयादौषधं सुस्थं स्थितं काले च कल्पयेत्||५|| सक्षीरं तदसम्पत्तावनतिक्रान्तवत्सरम्| ऋते गुडघृतक्षौद्रधान्यकृष्णाविडङ्गतः||६|| पयो बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्| वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9
কষাযযোনযঃ পঞ্চ রসা লবণবর্জিতাঃ| রসঃ কল্কঃ শৃতঃ শীতঃ ফাণ্টশ্চেতি প্রকল্পনা||৮|| পঞ্চধৈব কষাযাণাং পূর্বং পুর্বং বলাধিকা| |৯|
कषाययोनयः पञ्च रसा लवणवर्जिताः| रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्टश्चेति प्रकल्पना||८|| पञ्चधैव कषायाणां पूर्वं पुर्वं बलाधिका| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10
| সদ্যঃসমুদ্ধৃতাত্ ক্ষুণ্ণাদ্যঃ স্রবেত্পটপীডিতাত্||৯|| স্বরসঃ স সমুদ্দিষ্টঃ| |১০|
| सद्यःसमुद्धृतात् क्षुण्णाद्यः स्रवेत्पटपीडितात्||९|| स्वरसः स समुद्दिष्टः| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10
কল্কঃ পিষ্টো দ্রবাপ্লুতঃ| চূর্ণোঽপ্লুতঃ|১০|
कल्कः पिष्टो द्रवाप्लुतः| चूर्णोऽप्लुतः|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10
| শৃতঃ ক্বাথঃ|১০|
| शृतः क्वाथः|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10
| শীতো রাত্রিং দ্রবে স্থিতঃ||১০||
| शीतो रात्रिं द्रवे स्थितः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11
সদ্যোঽভিষুতপূতস্তু ফাণ্টঃ| |১১|
सद्योऽभिषुतपूतस्तु फाण्टः| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12
তন্মানকল্পনে| যুঞ্জ্যাদ্ব্যাধ্যাদিবলতস্তথা চ বচনং মুনেঃ||১১|| মাত্রাযা ন ব্যবস্থাঽস্তি ব্যাধিং কোষ্ঠং বলং বযঃ| আলোচ্য দেশকালৌ চ যোজ্যা তদ্বচ্চ কল্পনা||১২||
तन्मानकल्पने| युञ्ज्याद्व्याध्यादिबलतस्तथा च वचनं मुनेः||११|| मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः| आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13
মধ্যং তু মানং নির্দিষ্টং স্বরসস্য চতুষ্পলম্| |১৩|
मध्यं तु मानं निर्दिष्टं स्वरसस्य चतुष्पलम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13
| পেষ্যস্য কর্ষমালোড্যং তদ্ দ্রবস্য পলত্রযে||১৩||
| पेष्यस्य कर्षमालोड्यं तद् द्रवस्य पलत्रये||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14
ক্বাথং দ্রব্যপলে কুর্যাত্প্রস্থার্ধং পাদশেষিতম্| |১৪|
क्वाथं द्रव्यपले कुर्यात्प्रस्थार्धं पादशेषितम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14
| শীতং পলে পলৈঃ ষড্ভিঃ|১৪|
| शीतं पले पलैः षड्भिः|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14
| চতুর্ভিস্তু ততোঽপরম্||১৪||
| चतुर्भिस्तु ततोऽपरम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15
স্নেহপাকে ত্বমানোক্তৌ চতুর্গুণবিবর্ধিতম্| কল্কস্নেহদ্রবং যোজ্যম্|১৫|
स्नेहपाके त्वमानोक्तौ चतुर्गुणविवर्धितम्| कल्कस्नेहद्रवं योज्यम्|१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16
| অধীতে শৌনকঃ পুনঃ||১৫|| স্নেহেসিধ্দ্যতি শুদ্ধাম্বুনিঃক্বাথস্বরসৈঃ ক্রমাত্| কল্কস্য যোজযেদংশং চতুর্থং ষষ্ঠমষ্টমম্||১৬||
| अधीते शौनकः पुनः||१५|| स्नेहेसिध्द्यति शुद्धाम्बुनिःक्वाथस्वरसैः क्रमात्| कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17
পৃথক্ স্নেহসমং দদ্যাত্পঞ্চপ্রভৃতি তু দ্রবম্| |১৭|
पृथक् स्नेहसमं दद्यात्पञ्चप्रभृति तु द्रवम्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18
| নাঙ্গুলিগ্রাহিতা কল্কে ন স্নেহেঽগ্নৌ সশব্দতা||১৭|| বর্ণাদিসম্পচ্চ যদা তদৈনং শীঘ্রমাহরেত্| ঘৃতস্য ফেনোপশমস্তৈলস্য তু তদুদ্ভবঃ||১৮||
| नाङ्गुलिग्राहिता कल्के न स्नेहेऽग्नौ सशब्दता||१७|| वर्णादिसम्पच्च यदा तदैनं शीघ्रमाहरेत्| घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19
লেহস্য তন্তুমত্তাঽপ্সু মজ্জনং সরণং ন চ| |১৯|
लेहस्य तन्तुमत्ताऽप्सु मज्जनं सरणं न च| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21
| পাকস্তু ত্রিবিধো মন্দশ্চিক্কণঃ খরচিক্কণঃ||১৯|| মন্দঃ কল্কসমে কিট্টে চিক্কণো মদনোপমে| কিঞ্চিত্সীদতি কৃষ্ণে চ বর্ত্য(র্তি)মানে চ পশ্চিমঃ||২০|| দগ্ধোঽত ঊর্ধ্বং নিষ্কার্যঃ স্যাদামস্ত্বগ্নিসাদকৃত্| |২১|
| पाकस्तु त्रिविधो मन्दश्चिक्कणः खरचिक्कणः||१९|| मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे| किञ्चित्सीदति कृष्णे च वर्त्य(र्ति)माने च पश्चिमः||२०|| दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21
| মৃদুর্নস্যে, খরোঽভ্যঙ্গে, পানে বস্তৌ চ চিক্কণঃ||২১||
| मृदुर्नस्ये, खरोऽभ्यङ्गे, पाने बस्तौ च चिक्कणः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22
অধুনা মানসঙ্খ্যাযাঃ যথাস্বং সংজ্ঞাসংবিধানার্থমাহ শাণং পাণিতলং মুষ্টিং কুডবং প্রস্থমাঢকম্| দ্রোণং বহং চ ক্রমশো বিজানীযাচ্চতুর্গুণম্||২২||
अधुना मानसङ्ख्यायाः यथास्वं संज्ञासंविधानार्थमाह शाणं पाणितलं मुष्टिं कुडवं प्रस्थमाढकम्| द्रोणं वहं च क्रमशो विजानीयाच्चतुर्गुणम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23
দ্বিগুণং যোজযেদার্দ্রং কুডবাদি তথা দ্রবম্| |২৩|
द्विगुणं योजयेदार्द्रं कुडवादि तथा द्रवम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25
| পেষণালোডনে বারি স্নেহপাকে চ নির্দ্রবে||২৩|| কল্পযেত্সদৃশান্ ভাগান্ প্রমাণং যত্র নোদিতম্| কল্কীকুর্যাচ্চ ভৈষজ্যমনিরূপিতকল্পনম্||২৪|| অঙ্গানুক্তৌ তু মূলং স্যাদপ্রসিদ্ধৌ তদেব তু| |২৫|
| पेषणालोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे||२३|| कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्| कल्कीकुर्याच्च भैषज्यमनिरूपितकल्पनम्||२४|| अङ्गानुक्तौ तु मूलं स्यादप्रसिद्धौ तदेव तु| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29
| ষড্বংশ্যস্তু মরীচী স্যাত্, ষণ্মরীচ্যস্তু সর্ষপঃ| তণ্ডুলঃ সর্ষপাস্ত্বষ্টৌ, ধান্যমাষস্তু তৌ, যবঃ||১|| তাবণ্ডিকা চতুর্ভিস্তৈর্মাষকঃ শাণকস্তথা| ] দ্বৌ শাণৌ বটকঃ কোলং বদরং দ্রংক্ষণশ্চ, তৌ||২৫|| অক্ষম্ পিচুঃ পাণিতলং সুবর্ণং কবলগ্রহঃ| কর্ষো বিডালপদকং তিন্দুকঃ পাণিমানিকা||২৬|| শব্দান্যত্বমভিন্নেঽর্থে শুক্তিরষ্টমিকা পিচূ| পলং প্রকুঞ্চো বিল্বং চ মুষ্টিরাম্রং চতুর্থিকা||২৭|| দ্বে পলে প্রসৃতস্তৌ দ্বাবঞ্জলিস্তৌ তু মানিকা| আঢকং ভাজনং কংসো, দ্রোণঃ কুম্ভো ঘটোঽর্মণম্||২৮|| তুলা পলশতং, তানি বিংশতির্ভার উচ্যতে| |২৯|
| षड्वंश्यस्तु मरीची स्यात्, षण्मरीच्यस्तु सर्षपः| तण्डुलः सर्षपास्त्वष्टौ, धान्यमाषस्तु तौ, यवः||१|| तावण्डिका चतुर्भिस्तैर्माषकः शाणकस्तथा| ] द्वौ शाणौ वटकः कोलं बदरं द्रंक्षणश्च, तौ||२५|| अक्षम् पिचुः पाणितलं सुवर्णं कवलग्रहः| कर्षो बिडालपदकं तिन्दुकः पाणिमानिका||२६|| शब्दान्यत्वमभिन्नेऽर्थे शुक्तिरष्टमिका पिचू| पलं प्रकुञ्चो बिल्वं च मुष्टिराम्रं चतुर्थिका||२७|| द्वे पले प्रसृतस्तौ द्वावञ्जलिस्तौ तु मानिका| आढकं भाजनं कंसो, द्रोणः कुम्भो घटोऽर्मणम्||२८|| तुला पलशतं, तानि विंशतिर्भार उच्यते| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6
হিমবদ্বিন্ধ্যশৈলাভ্যাং প্রাযো ব্যাপ্তা বসুন্ধরা||২৯|| সৌম্যং পথ্যং চ তত্রাদ্যমাগ্নেযং বৈন্ধ্যমৌষধম্| ২৯ ১/২| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং পঞ্চমে কল্পসিদ্ধিস্থানে দ্রব্যকল্পো নাম ষষ্ঠোঽধ্যাযঃ||৬||
हिमवद्विन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा||२९|| सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्| २९ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने द्रव्यकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon