6. dravyakalpādhyāyaḥ

Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

अपि च सर्वेषां रोगाणं या सिद्धिः-प्रशमोपायः, सोऽपि सद्भेषजप्रयोगादेव| इत्याह अथातो द्रव्यकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|

Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4

धन्वे साधारणे देशे समे सन्मृत्तिके शुचौ| श्मशानचैत्यायतनश्वभ्रवल्मीकवर्जिते|१| मृदौ प्रदक्षिणजले कुशरोहिषसंस्तृते| अफालकृष्टेऽनाक्रान्ते पादपैर्बलवत्तरैः||२|| शस्यते भेषजं जातं, युक्तं वर्णरसादिभिः| जन्त्वजग्धं दवादग्धमविदग्धं च वैकृतैः||३|| भूतैश्छायायातपाम्ब्वाद्यैर्यथाकालं च सेवितम्| अवगाढमहामूलमुदीचीं दिशमाश्रितम्||४||

Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7

|महेन्द्ररामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवामपि| तपसा तेजसा वाऽपि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै||१|| मन्त्रेणानेन मतिमान् सर्वमप्यौषधं नयेत्| ] अथ कल्याणचरितः श्राद्धः शुचिरुपोषितः| गृह्णीयादौषधं सुस्थं स्थितं काले च कल्पयेत्||५|| सक्षीरं तदसम्पत्तावनतिक्रान्तवत्सरम्| ऋते गुडघृतक्षौद्रधान्यकृष्णाविडङ्गतः||६|| पयो बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्| वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||७||

Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9

कषाययोनयः पञ्च रसा लवणवर्जिताः| रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्टश्चेति प्रकल्पना||८|| पञ्चधैव कषायाणां पूर्वं पुर्वं बलाधिका| |९|

Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| सद्यःसमुद्धृतात् क्षुण्णाद्यः स्रवेत्पटपीडितात्||९|| स्वरसः स समुद्दिष्टः| |१०|

Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10

कल्कः पिष्टो द्रवाप्लुतः| चूर्णोऽप्लुतः|१०|

Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10

| शृतः क्वाथः|१०|

Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10

| शीतो रात्रिं द्रवे स्थितः||१०||

Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11

सद्योऽभिषुतपूतस्तु फाण्टः| |११|

Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12

तन्मानकल्पने| युञ्ज्याद्व्याध्यादिबलतस्तथा च वचनं मुनेः||११|| मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः| आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||

Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

मध्यं तु मानं निर्दिष्टं स्वरसस्य चतुष्पलम्| |१३|

Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

| पेष्यस्य कर्षमालोड्यं तद् द्रवस्य पलत्रये||१३||

Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

क्वाथं द्रव्यपले कुर्यात्प्रस्थार्धं पादशेषितम्| |१४|

Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| शीतं पले पलैः षड्भिः|१४|

Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| चतुर्भिस्तु ततोऽपरम्||१४||

Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15

स्नेहपाके त्वमानोक्तौ चतुर्गुणविवर्धितम्| कल्कस्नेहद्रवं योज्यम्|१५|

Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16

| अधीते शौनकः पुनः||१५|| स्नेहेसिध्द्यति शुद्धाम्बुनिःक्वाथस्वरसैः क्रमात्| कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्||१६||

Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17

पृथक् स्नेहसमं दद्यात्पञ्चप्रभृति तु द्रवम्| |१७|

Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| नाङ्गुलिग्राहिता कल्के न स्नेहेऽग्नौ सशब्दता||१७|| वर्णादिसम्पच्च यदा तदैनं शीघ्रमाहरेत्| घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः||१८||

Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19

लेहस्य तन्तुमत्ताऽप्सु मज्जनं सरणं न च| |१९|

Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21

| पाकस्तु त्रिविधो मन्दश्चिक्कणः खरचिक्कणः||१९|| मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे| किञ्चित्सीदति कृष्णे च वर्त्य(र्ति)माने च पश्चिमः||२०|| दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्| |२१|

Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21

| मृदुर्नस्ये, खरोऽभ्यङ्गे, पाने बस्तौ च चिक्कणः||२१||

Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22

अधुना मानसङ्ख्यायाः यथास्वं संज्ञासंविधानार्थमाह शाणं पाणितलं मुष्टिं कुडवं प्रस्थमाढकम्| द्रोणं वहं च क्रमशो विजानीयाच्चतुर्गुणम्||२२||

Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23

द्विगुणं योजयेदार्द्रं कुडवादि तथा द्रवम्| |२३|

Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25

| पेषणालोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे||२३|| कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्| कल्कीकुर्याच्च भैषज्यमनिरूपितकल्पनम्||२४|| अङ्गानुक्तौ तु मूलं स्यादप्रसिद्धौ तदेव तु| |२५|

Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29

| षड्वंश्यस्तु मरीची स्यात्, षण्मरीच्यस्तु सर्षपः| तण्डुलः सर्षपास्त्वष्टौ, धान्यमाषस्तु तौ, यवः||१|| तावण्डिका चतुर्भिस्तैर्माषकः शाणकस्तथा| ] द्वौ शाणौ वटकः कोलं बदरं द्रंक्षणश्च, तौ||२५|| अक्षम् पिचुः पाणितलं सुवर्णं कवलग्रहः| कर्षो बिडालपदकं तिन्दुकः पाणिमानिका||२६|| शब्दान्यत्वमभिन्नेऽर्थे शुक्तिरष्टमिका पिचू| पलं प्रकुञ्चो बिल्वं च मुष्टिराम्रं चतुर्थिका||२७|| द्वे पले प्रसृतस्तौ द्वावञ्जलिस्तौ तु मानिका| आढकं भाजनं कंसो, द्रोणः कुम्भो घटोऽर्मणम्||२८|| तुला पलशतं, तानि विंशतिर्भार उच्यते| |२९|

Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6

हिमवद्विन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा||२९|| सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्| २९ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने द्रव्यकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||