Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
অথাতো রাজযক্ষ্মাদিনিদানং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| গদ্যসূত্রে||২||
अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1
রাজযক্ষ্মা ক উচ্যতে ? যস্যেদং নিদানম্, ইত্যাহ - - - - অথ রাজযক্ষ্মনিদানম্| অনেকরোগানুগতো বহুরোগপুরোগমঃ| রাজযক্ষ্মা ক্ষযঃ শোষো রোগরাডিতি চ স্মৃতঃ||১||
राजयक्ष्मा क उच्यते ? यस्येदं निदानम्, इत्याह - - - - अथ राजयक्ष्मनिदानम्| अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः| राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3
তত্রাদ্যাং সংজ্ঞাং ব্যুত্পাদযন্নাহ - - - - নক্ষত্রাণাং দ্বিজানাং চ রাজ্ঞোঽভূদ্যদযং পুরা| যচ্চ রাজা চ যক্ষ্মা চ রাজযক্ষ্মা ততো মতঃ||২|| দেহৌষধক্ষযকৃতেঃ ক্ষযস্তত্সম্ভবাচ্চ সঃ| রসাদিশোষণাচ্ছোষো রোগরাট্ তেষু রাজনাত্||৩||
तत्राद्यां संज्ञां व्युत्पादयन्नाह - - - - नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा| यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः||२|| देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः| रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4
সাহসং বেগসংরোধঃ শুক্রৌজঃস্নেহসঙ্ক্ষযঃ| অন্নপানবিধিত্যাগশ্চত্বারস্তস্য হেতবঃ||৪||
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसङ्क्षयः| अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6
অত এবাহ - - - - তৈরুদীর্ণোঽনিলঃ পিত্তং কফং চোদীর্য সর্বতঃ| শরীরসন্ধীনাবিশ্য তান্ সিরাশ্চ প্রপীডযন্||৫|| মুখানি স্রোতসাং রুদ্ধ্বা তথৈবাতিবিবৃত্য বা| সর্পন্নূর্ধ্বমধস্তির্যগ্যথাস্বং জনযেদ্গদান্||৬||
अत एवाह - - - - तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः| शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्||५|| मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्य वा| सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्यग्यथास्वं जनयेद्गदान्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13
রূপং ভবিষ্যতস্তস্য প্রতিশ্যাযো ভৃশং ক্ষবঃ| প্রসেকো মুখমাধুর্যং সদনং বহ্নিদেহযোঃ||৭|| স্থাল্যমত্রান্নপানাদৌ শুচাবপ্যশুচীক্ষণম্| মক্ষিকাতৃণকেশাদিপাতঃ প্রাযোঽন্নপানযোঃ||৮|| হৃল্লাসশ্ছর্দিররুচিরশ্নতোঽপি বলক্ষযঃ| পাণ্যোরবেক্ষা পাদাস্যশোফোঽক্ষ্ণোরতিশুক্লতা||৯|| বাহ্বোঃ প্রমাণজিজ্ঞাসা কাযে বৈভত্স্যদর্শনম্| স্ত্রীমদ্যমাংসপ্রিযতা ঘৃণিত্বং মূর্দ্ধগুণ্ঠনম্||১০|| নখকেশাতিবৃদ্ধিশ্চ, স্বপ্নে চাভিভবো ভবেত্| পতঙ্গকৃকলাসাহিকপিশ্বাপদপক্ষিভিঃ||১১|| কেশস্থিতুষভস্মাদিরাশৌ সমধিরোহণম্| শূন্যানাং গ্রামদেশানাং দর্শনং শুষ্যতোঽম্ভসঃ||১২|| জ্যোতির্গিরীণাং পততাং জ্বলতাং চ মহীরুহাম্| |১৩|
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः| प्रसेको मुखमाधुर्यं सदनं वह्निदेहयोः||७|| स्थाल्यमत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्| मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः||८|| हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः| पाण्योरवेक्षा पादास्यशोफोऽक्ष्णोरतिशुक्लता||९|| बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्| स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्द्धगुण्ठनम्||१०|| नखकेशातिवृद्धिश्च, स्वप्ने चाभिभवो भवेत्| पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः||११|| केशस्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्| शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः||१२|| ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15
প্রাগ্রূপমুক্ত্বা সম্প্রত্যেকাদশরূপমধিকৃত্যাহ - - - - | পীনসশ্বাসকাসাং সমূর্দ্ধস্বররুজোঽরুচিঃ||১৩|| ঊর্ধ্বং, বিড্ভ্রংশসংশোষাবধঃ, চ্ছর্দিশ্চ কোষ্ঠগে| তির্যক্স্থে পার্শ্বরুদ্গোষে, সন্ধিগে ভবতি জ্বরঃ||১৪|| রূপাণ্যেকাদশৈতানি জাযন্তে রাজযক্ষ্মিণঃ| |১৫|
प्राग्रूपमुक्त्वा सम्प्रत्येकादशरूपमधिकृत्याह - - - - | पीनसश्वासकासां समूर्द्धस्वररुजोऽरुचिः||१३|| ऊर्ध्वं, विड्भ्रंशसंशोषावधः, च्छर्दिश्च कोष्ठगे| तिर्यक्स्थे पार्श्वरुद्गोषे, सन्धिगे भवति ज्वरः||१४|| रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16
| তেষামুপদ্রবান্ বিদ্যাত্কণ্ঠোদ্ধ্বংসমুরোরুজম্||১৫|| জৃম্ভাঙ্গমর্দনিষ্ঠীববহ্নিসাদাস্যপূতিতাঃ| |১৬|
| तेषामुपद्रवान् विद्यात्कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्||१५|| जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादास्यपूतिताः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17
| তত্র বাতাচ্ছিরঃপার্শ্বশূলমংসাঙ্গমর্দনম্||১৬|| কণ্ঠোদ্ধ্বংসঃ স্বরভ্রংশঃ| |১৭|
| तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्||१६|| कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17
পিত্তাত্পাদাংসপাণিষু| দাহোঽতিসারোসৃক্ঽঽছর্দির্মুখগন্ধো জ্বরো মদঃ||১৭||
पित्तात्पादांसपाणिषु| दाहोऽतिसारोसृक्ऽऽछर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18
কফাদরোচকশ্ছর্দিঃ কাসো মূর্দ্ধাঙ্গগৌরবম্| প্রসেকঃ পীনসঃ শ্বাসঃ স্বরসাদোঽল্পবহ্নিতা||১৮||
कफादरोचकश्छर्दिः कासो मूर्द्धाङ्गगौरवम्| प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22
যক্ষ্মিণো মাংসা(অন্না)দ্যভ্যবহারতোঽপি ধাতুক্ষযো জাযতে, ন ধাতুপুষ্টিঃ, ইত্যত্র যুক্তিমাহ - - - - দোষৈর্মন্দানলত্বেন সোপলেপৈঃ কফোল্বণৈঃ| স্রোতোমুখেষু রুদ্ধেষু ধাতূষ্মস্বল্পকেষু চ||১৯|| বিদহ্যমানঃ স্বস্থানে রসস্তাংস্তানুপদ্রবান্| কুর্যাদগচ্ছন্মাংসাদীনসৃক্ চোর্ধ্বং প্রধাবতি||২০|| পচ্যতে কোষ্ঠ এবান্নমন্নপক্ত্রৈব চাস্য যত্| প্রাযোঽস্মান্মলতাং যাতং নৈবালং ধাতুপুষ্টযে||২১|| রসোঽপ্যস্য ন রক্তায মাংসায কুত এব তু| উপস্তব্ধঃ স শকৃতা কেবলং বর্ততে ক্ষযী||২২||
यक्ष्मिणो मांसा(अन्ना)द्यभ्यवहारतोऽपि धातुक्षयो जायते, न धातुपुष्टिः, इत्यत्र युक्तिमाह - - - - दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः| स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च||१९|| विदह्यमानः स्वस्थाने रसस्तांस्तानुपद्रवान्| कुर्यादगच्छन्मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति||२०|| पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नपक्त्रैव चास्य यत्| प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये||२१|| रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु| उपस्तब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23
অথাস্য ক্ষযিণঃ সাধ্যাসাধ্যতাম্ নিরূপযতি - - - - লিঙ্গেষ্বল্পেষ্বপি ক্ষীণং ব্যাধ্যৌষধবলাক্ষমম্| বর্জযেত্|২৩|
अथास्य क्षयिणः साध्यासाध्यताम् निरूपयति - - - - लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्| वर्जयेत्|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1
| সাধযেদেব লিঙ্গেষু সর্বেষ্বপি ততোঽন্যথা||২৩|| ইতি রাজযক্ষ্মনিদানম্||১||
| साधयेदेव लिङ्गेषु सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा||२३|| इति राजयक्ष्मनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24
অথাস্য ব্যাধেরুপদ্রবভূতানামাদিশব্দগৃহীতানাং পঞ্চানাং স্বরভেদাদীনাং রোগাণাং নিদানান্যাহ - - - - অথ স্বরভেদনিদানম্| দোষৈর্ব্যস্তৈঃ সমস্তৈশ্চ ক্ষযাত্ ষষ্ঠশ্চ মেদসা| স্বরভেদো ভবেত্|২৪|
अथास्य व्याधेरुपद्रवभूतानामादिशब्दगृहीतानां पञ्चानां स्वरभेदादीनां रोगाणां निदानान्याह - - - - अथ स्वरभेदनिदानम्| दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा| स्वरभेदो भवेत्|२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
| তত্র ক্ষামো রূক্ষশ্চলঃ স্বরঃ||২৪|| শূকপর্ণাভকণ্ঠত্বং স্নিগ্ধোষ্ণোপশযোঽনিলাত্| |২৫|
| तत्र क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः||२४|| शूकपर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
| পিত্তাত্তালুগলে দাহঃ শোষ উক্তাবসূযনম্||২৫||
| पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26
লিম্পন্নিব কফাত্কণ্ঠং মন্দঃ খুরখুরাযতে| স্বরো বিবদ্ধঃ|২৬|
लिम्पन्निव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते| स्वरो विबद्धः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26
| সর্বৈস্তু সর্বলিঙ্গঃ|২৬|
| सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
| ক্ষযাত্কষেত্||২৬|| ধূমাযতীব চাত্যর্থম্| |২৭|
| क्षयात्कषेत्||२६|| धूमायतीव चात्यर्थम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27
মেদসা শ্লেষ্মলক্ষণঃ| কৃচ্ছ্রলক্ষ্যাক্ষরশ্চ|২৭|
मेदसा श्लेष्मलक्षणः| कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्च|२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2
| অত্র সর্বৈরন্ত্যং চ বর্জযেত্||২৭|| ইতি স্বরভেদনিদানম্||২||
| अत्र सर्वैरन्त्यं च वर्जयेत्||२७|| इति स्वरभेदनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28
অথারোচকনিদানম্| অরোচকো ভবেদ্দোষৈর্জিহ্বাহৃদযসংশ্রযৈঃ| সন্নিপাতেন মনসঃ সন্তাপেন চ পঞ্চমঃ||২৮||
अथारोचकनिदानम्| अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः| सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3
কষাযতিক্তমধুরং বাতাদিষু মুখং ক্রমাত্| সর্বোত্থে বিরসং শোকক্রোধাদিষু যথামলম্||২৯|| ইত্যরোচকনিদানম্||৩||
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्| सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्||२९|| इत्यरोचकनिदानम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30
অথ ছর্দিনিদানম্| ছর্দির্দোষৈঃ পৃথক্সর্বৈর্দ্বিষ্টৈরর্থৈশ্চ পঞ্চমী| |৩০|
अथ छर्दिनिदानम्| छर्दिर्दोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30
| উদানো বিকৃতো দোষান্ সর্বাস্বপ্যূর্ধ্বমস্যতি||৩০||
| उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वमस्यति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31
তাসূত্ক্লেশাস্যলাবণ্যপ্রসেকারুচযোঽগ্রগাঃ| |৩১|
तासूत्क्लेशास्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33
| নাভিপৃষ্ঠং রুজন্ বাযুঃ পার্শ্বে চাহারমুত্ক্ষিপেত্||৩১|| ততো বিচ্ছিন্নমল্পাল্পং কষাযং ফেনিলং বমেত্| শব্দোদ্গারযুতং কৃষ্ণমচ্ছং কৃচ্ছ্রেণ বেগবত্||৩২|| কাসস্যাশোষহৃন্মূর্দ্ধস্বরপীডাক্লমান্বিতঃ| |৩৩|
| नाभिपृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाहारमुत्क्षिपेत्||३१|| ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्| शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्||३२|| कासस्याशोषहृन्मूर्द्धस्वरपीडाक्लमान्वितः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34
| পিত্তাত্ক্ষারোদকনিভং ধূম্রং হরিতপীতকম্||৩৩|| সাসৃগম্লং কটূষ্ণং চ তৃণ্মূর্চ্ছাতাপদাহবত্| |৩৪|
| पित्तात्क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्||३३|| सासृगम्लं कटूष्णं च तृण्मूर्च्छातापदाहवत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35
| কফাত্ স্নিগ্ধং ঘনং শীতং শ্লেষ্মতন্তুগবাক্ষিতম্||৩৪|| মধুরং লবণং ভূরি প্রসক্তং লোমহর্ষণম্| মুখশ্বযথুমাধুর্যতন্দ্রাহৃল্লাসকাসবান্||৩৫||
| कफात् स्निग्धं घनं शीतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्||३४|| मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्| मुखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36
সর্বলিঙ্গা মলৈঃ সর্বৈ রিষ্টোক্তা যা চ তাং ত্যজেত্| |৩৬|
सर्वलिङ्गा मलैः सर्वै रिष्टोक्ता या च तां त्यजेत्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37
| পূত্যমেধ্যাশুচিদ্বিষ্টদর্শনশ্রবণাদিভিঃ||৩৬|| তপ্তে চিত্তে হৃদি ক্লিষ্টে ছর্দির্দ্বিষ্টার্থযোগজা| |৩৭|
| पूत्यमेध्याशुचिद्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः||३६|| तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4
ননু, কৃম্যাদিজান্যন্যানি ছর্দীংষি সম্ভবন্ত্যেব| তেষাং লক্ষণং কস্মান্নোক্তম্ ? ইত্যাহ - - - - | বাতাদীনেব বিমৃশেত্কৃমিতৃষ্ণামদৌহৃদে||৩৭|| শূলবেপথুহৃল্লাসৈর্বিশেষাত্ কৃমিজাং বদেত্| কৃমিহৃদ্রোগলিঙ্গৈশ্চ|৩৮| ইতি ছর্দিনিদানম্||৪||
ननु, कृम्यादिजान्यन्यानि छर्दींषि सम्भवन्त्येव| तेषां लक्षणं कस्मान्नोक्तम् ? इत्याह - - - - | वातादीनेव विमृशेत्कृमितृष्णामदौहृदे||३७|| शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात् कृमिजां वदेत्| कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च|३८| इति छर्दिनिदानम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39
অধুনা হৃদ্রোগং লিলক্ষযিষুরাহ - - - - অথ হৃদ্রোগনিদানম্| | স্মৃতাঃ পঞ্চ তু হৃদ্গদাঃ||৩৮|| তেষাং গুল্মনিদানোক্তৈঃ সমুত্থানৈশ্চ সম্ভবঃ| |৩৯|
अधुना हृद्रोगं लिलक्षयिषुराह - - - - अथ हृद्रोगनिदानम्| | स्मृताः पञ्च तु हृद्गदाः||३८|| तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्थानैश्च सम्भवः| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41
| বাতেন শূল্যতেঽত্যর্থং যুদ্যতে স্ফুটতীব চ||৩৯|| ভিদ্যতে শুষ্যতি স্তব্ধং হৃদযং শূন্যতা দ্রবঃ| অকস্মাদ্দীনতা শোকো ভযং শব্দাসহিষ্ণুতা||৪০|| বেপথুর্বেষ্টনং মোহঃ শ্বাসরোধোঽল্পনিদ্রতা| |৪১|
| वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं युद्यते स्फुटतीव च||३९|| भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः| अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता||४०|| वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42
| পিত্তা ত্তৃষ্ণা ভ্রমো মূর্চ্ছা দাহঃ স্বেদোঽম্লকঃ ক্লমঃ||৪১|| ছর্দনং চাম্লপিত্তস্য ধূমকঃ পীততা জ্বরঃ| |৪২|
| पित्ता त्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा दाहः स्वेदोऽम्लकः क्लमः||४१|| छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43
| শ্লেষ্মণা হৃদযং স্তব্ধং ভারিকং সাশ্মগর্ভবত্||৪২|| কাসাগ্নিসাদনিষ্ঠীবনিদ্রালস্যারুচিজ্বরাঃ| |৪৩|
| श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत्||४२|| कासाग्निसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43
| সর্বলিঙ্গস্ত্রিভির্দোষৈঃ|৪৩|
| सर्वलिङ्गस्त्रिभिर्दोषैः|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5
| কৃমিভিঃ শ্যাবনেত্রতা||৪৩|| তমঃপ্রবেশো হৃল্লাসঃ শোষঃ কণ্ডূঃ কফস্রুতিঃ| হৃদযং প্রততং চাত্র ক্রকচেনেব দার্যতে||৪৪|| চিকিত্সেদামযং ঘোরং তং শীঘ্রং শীঘ্রকারিণম্| |৪৫| ইতি হৃদ্রোগনিদানম্||৫||
| कृमिभिः श्यावनेत्रता||४३|| तमःप्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफस्रुतिः| हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्यते||४४|| चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्| |४५| इति हृद्रोगनिदानम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48
উক্তা হৃদ্রোগাঃ| শীঘ্রকারিত্বসামান্যাত্ তৃষ্ণাঽন্তরং ব্যাখ্যাযতে - - - - অথ তৃষ্ণানিদানম্| | বাতাত্পিত্তাত্কফাত্তৃষ্ণা সন্নিপাতাদ্রসক্ষযাত্||৪৫|| ষষ্ঠী স্যাদুপসর্গাচ্চ বাতপিত্তে তু কারণম্| সর্বাসু তে এব বাতপিত্তে হেতুঃ| কুত এবম্ ? ইত্যাহ - - - - তত্প্রকোপো হি সৌম্যধাতুপ্রশোষণাত্||৪৬|| সর্বদেহভ্রমোত্কম্পতাপতৃড্দাহমোহকৃত্| সৌম্যধাতুপ্রশোষণপূর্বকং তৃষ্ণানাং যতো জন্ম, তস্মাদিদমাহ - - - - জিহ্বামূলগলক্লোমতালুতোযবহাঃ সিরাঃ||৪৭|| সংশোষ্য তৃষ্ণা জাযন্তে| |৪৮|
उक्ता हृद्रोगाः| शीघ्रकारित्वसामान्यात् तृष्णाऽन्तरं व्याख्यायते - - - - अथ तृष्णानिदानम्| | वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्||४५|| षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम्| सर्वासु ते एव वातपित्ते हेतुः| कुत एवम् ? इत्याह - - - - तत्प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्||४६|| सर्वदेहभ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोहकृत्| सौम्यधातुप्रशोषणपूर्वकं तृष्णानां यतो जन्म, तस्मादिदमाह - - - - जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः||४७|| संशोष्य तृष्णा जायन्ते| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49
তাসাং সামান্যলক্ষণম্| মুখশোষো জলাতৃপ্তিরন্নদ্বেষঃ স্বরক্ষযঃ||৪৮|| কণ্ঠৌষ্ঠজিহ্বাকার্কশ্যং জিহ্বানিষ্ক্রমণং ক্লমঃ| প্রলাপশ্চিত্তবিভ্রংশস্তৃঙ্গ্রহোক্তাস্তথাঽঽমযাঃ||৪৯||
तासां सामान्यलक्षणम्| मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः||४८|| कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः| प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृङ्ग्रहोक्तास्तथाऽऽमयाः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51
মারুতাত্ ক্ষামতা দৈন্যং শঙ্খতোদঃ শিরোভ্রমঃ| গন্ধাজ্ঞানাস্যবৈরস্যশ্রুতিনিদ্রাবলক্ষযাঃ||৫০|| শীতাম্বুপানাদ্দৃদ্ধিশ্চ| |৫১|
मारुतात् क्षामता दैन्यं शङ्ख़तोदः शिरोभ्रमः| गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः||५०|| शीताम्बुपानाद्दृद्धिश्च| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51
পিত্তান্মূর্চ্ছাস্যতিক্ততা| রক্তেক্ষণত্বং প্রততং শোষো দাহোঽতিধূমকঃ||৫১||
पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता| रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54
কফতৃষ্ণামাহ - - - - কফো রুণদ্ধি কুপিতস্তোযবাহিষু মারুতম্| স্রোতঃসু স কফস্তেন পঙ্কবচ্ছোষ্যতে ততঃ||৫২|| শুকৈরিবাচিতঃ কণ্ঠো নিদ্রা মধুরবক্ক্রতা| আধ্মানং শিরসো জাড্যং স্তৈমিত্যচ্ছর্দ্যরোচকাঃ||৫৩|| আলস্যমবিপাকশ্চ| |৫৪|
कफतृष्णामाह - - - - कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्| स्रोतःसु स कफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः||५२|| शुकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्क्रता| आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकाः||५३|| आलस्यमविपाकश्च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54
সর্বৈঃ স্যাত্সর্বলক্ষণা| |৫৪|
सर्वैः स्यात्सर्वलक्षणा| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56
| আমোদ্ভবা চ, ভক্তস্য সংরোধাদ্বাতপিত্তজা||৫৪|| উষ্ণক্লান্তস্য সহসা শীতাম্ভো ভজতস্তৃষম্| ঊষ্মা রুদ্ধো গতঃ কোষ্ঠং যাং কুর্যাত্পিত্তজৈব সা||৫৫|| যা চ পানাতিপানোত্থা, তীক্ষ্ণাগ্নেঃ স্নেহজা চ যা| স্নিগ্ধগুর্বম্ললবণভোজনেন কফোদ্ভবা||৫৬||
| आमोद्भवा च, भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा||५४|| उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्| ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात्पित्तजैव सा||५५|| या च पानातिपानोत्था, तीक्ष्णाग्नेः स्नेहजा च या| स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57
তৃষ্ণা রসক্ষযোক্তেন লক্ষণেন ক্ষযাত্মিকা| |৫৭|
तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका| |५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5
| শোষমেহজ্বরাদ্যন্যদীর্ঘরোগোপসর্গতঃ||৫৭|| যা তৃষ্ণা জাযতে তীব্রা সোপসর্গাত্মিকা স্মৃতা| ৫৭ ১/২| ইতি তৃষ্ণানিদানম্| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং তৃতীযে শরীরস্থানে রাজযক্ষ্মাদিনিদানং নাম পঞ্চমোঽধ্যাযঃ||৫||
| शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः||५७|| या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता| ५७ १/२| इति तृष्णानिदानम्| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये शरीरस्थाने राजयक्ष्मादिनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon