6. dūtādivijñānīyōdhyāyaḥ

Adhikarana dUtAdivij~jAnIyo~adhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातो दूतादिविज्ञानीयं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||

Adhikarana pAKaNDAdidUtAnAM SuBASuBasUcakatvam (1) · Śloka 1

पाखण्डाश्रमवर्णानां सवर्णाः कर्मसिद्धये| त एव विपरीताः स्युर्दूताः कर्मविपत्तये||१||

Adhikarana dInAdidUtA niShiddhAH (2-5) · Śloka 5

दीनं भीतं द्रुतं त्रस्तं रूक्षामङ्गलवादिनम्| शस्त्रिणं दण्डिनं षण्ढं मुण्डश्मश्रुजटाधरम्||२|| अमङ्गलाह्वयं क्रूरकर्माणं मलिनं स्त्रियम्| अनेकं व्याधितं व्यङ्गं रक्तमाल्यानुलेपनम्||३|| तैलपङ्काङ्कितं जीर्णविवर्णार्द्रैकवाससम्| खरोष्ट्रमहिषारूढं काष्ठलोष्टादिमर्दिनम्||४|| नानुगच्चेद्भिषग्दूतमाह्वयन्तं च दूरतः| |५|

Adhikarana aSastacintAvacanAdau vaidye dUtAgamanaM mRutyusUcakam (5-7) · Śloka 7

| अशस्तचिन्तावचने नग्ने चिन्दति भिन्दति||५|| जुह्वाने पावकं पिण्डान् पित्तृभ्यो निर्वपत्यपि| सुप्ते मुक्तकचेऽभ्यक्ते रुदत्यप्रयते तथा||६|| वैद्ये दूता मनुष्याणामागच्चन्ति मुमूर्षताम्| |७|

Adhikarana deSaviSeShAdAvagato dUto~aSuBaH (7-8) · Śloka 8

| विकारसामान्यगुणे देशे कालेऽथवा भिषक्||७|| दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्| |८|

Adhikarana vaidyasya pUrvadarSane mariShyato dUtAnAM vyApArAH (8-11) · Śloka 11

| स्पृशन्तो नाभिनासास्यकेशरोमनखद्विजान्||८|| गुह्यपृष्ठस्तनग्रीवाजठरानामिकाङ्गुलीः| कार्पासबुससीसास्थिकपालमुशलोपलम्||९|| मार्जनीशूर्पचैलान्तभस्माङ्गारदशातुषान्| रज्जूपानत्तुलापाशमन्यद्वा भग्नविच्युतम्||१०|| तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मरिष्यताम्| |११|

Adhikarana ardharAtrAdAgacCanto~aSuBAH (11-12) · Śloka 12

| तथाऽर्धरात्रे मध्याह्ने सन्ध्ययोः पर्ववासरे||११|| षष्ठीचतुर्थीनवमीराहुकेतूदयादिषु| भरणीकृत्तिकाऽऽश्लेषापूर्वाऽऽर्द्रापैत्र्यनैॠते||१२||

Adhikarana pratibaddhaM bruvati dUte nimitte cASuBe taM vaidyo nAnuvrajet (13) · Śloka 13

यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यमातुरसंश्रयम्| पश्येन्निमित्तमशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक्||१३||

Adhikarana aSuBAni nimittAni (14-16) · Śloka 16

किम् तदशुभं निमित्तम् ? इत्याह तद्यथा विकलः प्रेतः प्रेतालङ्कार एव वा| चिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्वादीनि वचांसि वा||१४|| रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान्| स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वाऽन्यदपि तादृशम्||१५|| तत्सर्वमभितो वाक्यं वाक्यकालेऽथवा पुनः| दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्||१६||

Adhikarana anyAnyapyaSuBAni nimittAni (17-23) · Śloka 23

अथान्यदप्यशुभं निमित्तमाह हाहाक्रन्दितमुत्क्रुष्टमाक्रुष्टं स्खलनं क्षुतम्| वस्त्रातपत्रपादत्रव्यसनं व्यसनीक्षणम्||१७|| चैत्यध्वजानां पात्राणां पूर्णानां च निमज्जनम्| हतानिष्टप्रवादाश्च दूषणं भस्मपांसुभिः||१८|| पथःच्चेदोऽहिमार्जारगोधासरठवानरैः| दीप्तां प्रति दिशं वाचः क्रूराणां मृगपक्षिणाम्||१९|| कृष्णधान्यगुडोदश्विल्लवणासवचर्मणाम्| सर्षपाणां वसातैलतृणपङ्केन्धनस्य च||२०|| क्लीबक्रूरश्वपाकानां जालवागुरयोरपि| चर्दितस्य पुरीषस्य पूतिदुर्दर्शनस्य च||२१|| निःसारस्य व्यवायस्य कार्पासादेररेरपि| शयनासनयानानामुत्तानानां तु दर्शनम्||२२|| न्युब्जानामितरेषां च पात्रादीनामशोभनम्| |२३|

Adhikarana pakShiNaH SuBASuBAH (23-24) · Śloka 24

| पुंसंज्ञाः पक्षिणो वामाः स्त्रीसंज्ञा दक्षिणाः शुभाः||२३|| प्रदक्षिणं खगमृगा यन्तो, नैवं श्वजम्बुकाः| |२४|

Adhikarana KagamRugAdayaH SuBASuBAH (24-25) · Śloka 25

| अयुग्माश्च मृगाः शस्ताः शस्ता नित्यं च दर्शने||२४|| चाषभासभरद्वाजनकुलच्चागबर्हिणः| |२५|

Adhikarana ulUkAdayo darSane~aSuBAH (25) · Śloka 25

| अशुभं सर्वथोलूकबिडालसरठेक्षणम्||२५||

Adhikarana kolAdayaH kIrtane SuBAH darSane virute cASuBAH,vAnararkShAvato~anyathA (26) · Śloka 26

प्रशस्ताः कीर्तने कोलगोधाहिशशजाहकाः| न दर्शने न विरुते, वानरर्क्षावतोऽन्यथा||२६||

Adhikarana aindraM dhanuraBimuKamaSuBamanyataH SuBam ,agnipUrNAdIni pAtrANyaSuBAni (27) · Śloka 27

धनुरैन्द्रं च लालाटमशुभं, शुभमन्यतः| अग्निपूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च||२७||

Adhikarana AturagRuhAnnirgacCaddadhyakShatAdima~ggalamaSuBam (28) · Śloka 28

वैद्यस्यातुरगृहप्रवेशे शुभाशुभसूचकानि निमित्तान्याह दध्यक्षतादि निर्गच्छद्वक्ष्यमाणं च मङ्गलम्| वैद्यो मरिष्यतां वेश्म प्रविशन्नेव पश्यति||२८||

Adhikarana evaM dUtAdyaSuBaM dRuShTvA~a~aturaM na cikitsayet anyathA yatnataH karuNASuddha manasA ca cikitset (29) · Śloka 29

दूताद्यसाधु दृष्ट्वैवं त्यजेदार्तमतोऽन्यथा| करुणाशुद्धसन्तानो यत्नतस्तमुपाचरेत्||२९||

Adhikarana dadhyakShatAdi ma~ggalam etat pathi veSmapraveSe ca SuBam (30-39) · Śloka 39

अथ तदेव दध्यक्षताद्याह दध्यक्षतेक्षुनिष्पावप्रियङ्गुमधुसर्पिषाम्| यावकाञ्जनभृङ्गारघण्टादीपसरोरुहाम्||३०|| दूर्वार्द्रमत्स्यमांसानां लाजानां फलभक्षयोः| रत्नेभपूर्णकुम्भानां कन्यायाः स्यन्दनस्य च||३१|| नरस्य वर्धमानस्य देवतानां नृपस्य च| शुक्लानां सुमनोवालचामराम्बरवाजिनाम्||३२|| शङ्खसाधुद्विजोष्णीषतोरणस्वस्तिकस्य च| भूमेः समुद्धतायाश्च वह्नेः प्रज्वलितस्य च||३३|| मनोज्ञस्यान्नपानस्य पूर्णस्य शकटस्य च| नृभिर्धेन्वाः सवत्साया वडावाय़ाः स्त्रिया अपि||३४|| जीवञ्जीवकसारङ्गसारसप्रियवादिनाम्| हंसानां शतपत्राणां बद्धस्यैकपशोस्तथा||३५|| रुचकादर्शसिद्धार्थरोचनानां च दर्शनम्| गन्धः सुसुरभिर्वर्णः सुशुक्लो मधुरो रसः||३६|| गोपतेरनुकूलस्य स्वनस्तद्वद्गवामपि| मृगपक्षिनराणां च शोभिनां शोभना गिरः||३७|| छत्रध्वजपताकानामुत्क्षेपणमभिष्टुतिः| भेरीमृदङ्गशङ्खानां शब्दाः पुण्य़ाहनिःस्वनाः||३८|| वेदाध्ययनशब्दाश्च सुखो वायुः प्रदक्षिणः| पथि वेश्मप्रवेशे च विद्यादारोग्यलक्षणम्||३९||

Adhikarana evaM dUtaSakunakathanAnantaraM svapna kathanam (40) · Śloka 40

इत्युक्तं दूतशकुनं स्वप्नानूर्ध्वं प्रचक्षते| |४०|

Adhikarana jvareNa SIGraM mariShyataH svapnaH (40-41) · Śloka 41

| स्वप्ने मद्यं सह प्रेतैर्यः विपन् कृष्यते शुना||४०|| स मर्त्यौ मृत्युना शीघ्रं ज्वररूपेण नीयते| |४१|

Adhikarana raktapittena SIGraM mariShyataH svapnaH (41-42) · Śloka 42

| रक्तमाल्यवपुर्वस्त्रो यो हसन् ह्रियते स्त्रिया||४१|| सोऽस्रपित्तेन| |४२|

Adhikarana rAjayakShmaNA SIGraM mariShyataH svapnaH (42) · Śloka 42

महिषश्वराहोष्ट्रगर्दभैः| यः प्रयाति दिशं याम्यां मरणं तस्य यक्ष्मणा||४२||

Adhikarana gulmenaSIGraM mariShyataH svapnaH (43) · Śloka 43

लता कण्टकिनी वंशस्तालो वा हृदि जायते| यस्य तस्याशु गुल्मेन|४३|

Adhikarana kuShTena SIGraM mariShyataH svapnaH (43-44) · Śloka 44

| यस्य वह्निमनर्चिषम्||४३|| जुह्नतो घृतसिक्तस्य नग्नस्योरसि जायते| पद्मं स नश्येत्कुष्ठेन|४४|

Adhikarana prameheNa SIGraM mariShyataH svapnaH (44-45) · Śloka 45

| चण्डालैः सह यः पिबेत्||४४|| स्नेहं बहुविधं स्वप्ने स प्रमेहेण नश्यति| |४५|

Adhikarana unmAdenaSIGraM mariShyataH svapnaH (45) · Śloka 45

| उन्मादेन जले मज्जेद्यो नृत्यन् राक्षसैः सह||४५||

Adhikarana apasmAreNa SIGraM mariShyataH svapnaH (46) · Śloka 46

अपस्मारेण यो मर्त्यो नृत्यन् प्रेतेन नीयते| |४६|

Adhikarana svapne KarAdiBiryAnaM mRutyukArakam (46-47) · Śloka 47

| यानं खरोष्ट्रमार्जारकपिशार्दूलसूकरैः||४६|| यस्य प्रेतैः शृगालैर्वा स मृत्योर्वर्तते मुखे| |४७|

Adhikarana apUpAdiBakShaNam mRutyukArakam (47-48) · Śloka 48

| अपूपशष्कुलीर्जग्ध्वा विबुद्धस्तद्विधं वमन्||४७|| न जीवति| |४८|

Adhikarana akShirogakArakaH svapnaH (48) · Śloka 48

अक्षिरोगाय सूर्यन्दुग्रहणेक्षणम्| |४८|

Adhikarana drUgvinASakaH svapnaH (48) · Śloka 48

| सूर्याचन्द्रमसोः पातदर्शनं दृग्विनाशनम्||४८||

Adhikarana anye~aSuBAH svapnAH (49-58) · Śloka 58

मूर्ध्नि वंशलतादीनां सम्भवो वयसां तथा| निलयो मुण्डता काकगृध्राद्यैः परिवारणम्||४९|| तथा प्रेतपिशाचस्त्रीद्रविडान्ध्रगवाशनैः| सङ्गो वेत्रलतावंशतृणकण्टकसङ्कटे||५०|| श्वभ्रश्मशानशयनं पतनं पांसुभस्मनोः| मज्जनं जलपङ्कादौ शीग़्रेण स्रोतसा हृतिः||५१|| नृत्ववादित्रगीतानि रक्तस्रग्वस्त्रधारणम्| वयोङ्गवृद्धिरभ्यङ्गो विवाहः श्मश्रुकर्म च||५२|| पक्वान्नस्नेहमद्याशः प्रच्चर्दनविरेचने| हिरण्यलोहयोर्लाभः कलिर्बन्धपराजयौ||५३|| उपानद्युगनाशश्च प्रपातः पादचर्मणोः| हर्षो भृशं प्रकुपितैः पितृभिश्चावभर्त्सनम्||५४|| प्रदीपग्रहनक्षत्रदन्तदैवतचक्षुषाम्| पतनं वा विनाशो वा, भेदनं पर्वतस्य च||५५|| कानने रक्तकुसुमे पापकर्मनिवेशने| चितान्धकारसम्बाधे जनन्यां च प्रवेशनम्||५६|| पातः प्रासादशैलादेर्मत्स्येन ग्रसनं तथा| काषायिणामसोम्यानां नग्नानां दण्डधारिणां||५७|| रक्ताक्षाणां च कृष्णानां दर्शनं जातु नेष्यते| |५८|

Adhikarana svapne kAlaniSA (58-59) · Śloka 59

| कृष्णा पापाननाचारा दीर्घकेशनखस्तनी||५८|| विरागमाल्यवसना स्वप्ने कालनिशा मता| |५९|

Adhikarana svapnasaMprAptiH (59-60) · Śloka 60

| मनोवहानां पूर्णत्वात्स्रोतसां प्रबलैर्मलैः||५९|| दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना रोगी यैर्याति पञ्चताम्| अरोगः संशयं प्राप्य कश्चिदेव विमुच्यते||६०||

Adhikarana svapnaH saptavidhaH (7) · Śloka 61

दृष्टः श्रुतोऽनुभूतश्च प्रार्थितः कल्पितस्तथा| भाविको दोषजश्चेति स्वप्नः सप्तविधो मतः||६१||

Adhikarana niShpalAH svapnAH (62) · Śloka 62

तेष्वाद्या निष्फलाः पञ्ह्च यथास्वप्रकृतिर्दिवा| विस्मृतो दीर्घह्रस्वोऽति|६२|

Adhikarana cireNAlpaPalAH svapnaH (62-63) · Śloka 63

| पूर्वरात्रे चिरात्फलम्||६२|| दृष्टः करोति तुच्चं च| |६३|

Adhikarana tadaharmahatPalAH svapnaH (63) · Śloka 63

गोसर्गे तदहर्महत्| निद्रया वाऽनुपहतः प्रतीपैर्वचनैस्तथा||६३||

Adhikarana dAnAdiBirduHsvapnasyAlpaPalatvam (64) · Śloka 64

एवं शुभं स्वप्नं प्रत्युक्त्वाऽशुभं स्वप्नं प्रत्याह याति पापोऽल्पफलतां दानहोमजपादिभिः| |६४|

Adhikarana duHsvapnAnantaraM SuBasvapnadarSane SuBaM Palam (64-65) · Śloka 65

| अकल्याणमपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः||६४|| पश्येत्सौम्यं शुभं तस्य शुभमेव फलं भवेत्| |६५|

Adhikarana AyurArogyadravyadAH SuBAH svapnAH (65-71) · Śloka 71

| देवान् द्विजान् गोवृषभान् जीवतः सुहृदो नृपान्||६५|| साधून् यशस्विनो वह्निमिद्धं स्वच्चान् जलाशयान्| कन्याः कुमारकान् गौरान् शुक्लवस्त्रान्सुतेजसः||६६|| नराशनं दीप्ततनुं समन्ताद्रुधिरोक्षितम्| यः पश्येल्लभते यो वा चत्रादर्शविषामिषम्||६७|| शुक्लाः सुमनसो वस्त्रममेध्यालेपनं फलम्| शैलप्रासादसफलवृक्षसिंहनरद्विपान्||६८|| आरोहेद्गोश्वयानं च, तरेन्नदहदोदधीन्| पूर्वोत्तरेण गमनमगम्यागमनं मृतम्||६९|| सम्बाधान्निःसृतिर्देवैः पितृभिश्चाभिनन्दनम्| रोदनं पतितोत्थानं द्विषतां चावमर्दनम्||७०|| यस्य स्यादायुरारोग्यं वित्तं बहु च सोऽश्नुते| |७१|

Adhikarana Arogyasya lakShaNam (71-73) · Śloka 73

"आरोग्यमश्नुते" इत्युक्तम्| अतस्तदेवारोग्यं लक्षयितुमाह | मङ्गलाचारसम्पन्नः परिवारस्तथाऽऽतुरः||७१|| श्रद्धधानोऽनुकूलश्च प्रभूतद्रव्यसङ्ग्रहः| सत्त्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु||७२|| चिकित्सायामनिर्वेदस्तदारोग्यस्य लक्षणम्| |७३|

Adhikarana kasmAdidaM SArIrasthAnam (6) · Śloka 6

कस्मादिदं स्थानं शारीरमुच्यते ? इत्यस्य निरुक्तिमाह | इत्यत्र जन्ममरणं यतः सम्यगुदाहृतम्||७३|| शरीरस्य ततः स्थानं शारीरमिदमुच्यते| ७३ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां द्वितीये शारीरस्थाने दूतादिविज्ञानीयो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||