3. aṅgavibhāgaśārīrōdhyāyaḥ

Adhikarana a~ggaviBAgaSArIrodhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातोऽङ्गविभागं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||

Adhikarana ShaDa~ggama~ggam (1) · Śloka 1

अथ तान्येवाङ्गानि विभक्तुकाम आह शिरोऽन्तराधिर्द्वौ बाहू सक्थिनीति समासतः| षडङ्गमङ्गं प्रत्यङ्गं तस्याक्षिहृदयादिकम्||१||

Adhikarana pa~jcamahABUtaguNAH (2) · Śloka 2

अतस्तमेव प्रत्येकं महाभूतगुणमाह शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धः क्रमाद्ङ्गुणाः| खानिलाग्न्यब्भुवाम्|२|

Adhikarana uttarottaramekaguNavRuddhyanvayaH (2) · Śloka 2

किमेकैक एवाकाशस्येव वाय्वादीनां यथोक्तो गुणः ? उतान्येऽपि सन्ति ? इत्याह | एकगुणवृध्द्यन्वयः परे||२||

Adhikarana mahABUteByodehotpattiprakAraH (3-4) · Śloka 4

इदानीं यथाक्रमनिर्दिष्टेभ्यो भूतेभ्यो ये भावा भवन्ति, तान् दर्शयति तत्र खात् खानि देहेऽस्मिन् श्रोत्रं शब्दो विविक्तता| वातात्स्पर्शत्वगुच्छ्वासा वह्नेर्दृग्रूपपक्तयः||३|| आप्या जिह्वारसक्लेदा घ्राणगन्धास्थि पार्थिवम्| |४|

Adhikarana dehe mAtRujapitRujaBAvAH (4-5) · Śloka 5

देहेऽस्मिन् किं मातृजम् ? किं पितृजम् ? इत्याह | मृद्वत्र मातृजं रक्तमांसमज्जगुदादिकम्||४|| पैतृकं तु स्थिरं शुक्रधमन्यस्थिकचादिकम्| चैतनं चित्तमक्षाणि नानायोनिषु जन्म च||५||

Adhikarana sAtmyajaBAvAH (6) · Śloka 6

| सात्म्यजं त्वायुरारोग्यमनालस्यं प्रभा बलम्|६|

Adhikarana rasajaBAvAH (6) · Śloka 6

| रसजं वपुषो जन्म वृत्तिर्वृद्धिरलोलता||६||

Adhikarana sAtvikAdiBAvAH (7-8) · Śloka 8

सातिविकं शौचमास्तिक्यं शुक्लधर्मरुचिर्मतिः| राजसं बहुभाषित्वं मानकृद्दम्भमत्सरम्||७|| तामसं भयमज्ञानं निद्राऽऽलस्यं विषादिता| |८|

Adhikarana evM BUtamayo dehaH (8) · Śloka 8

अधुना देहाश्रितसर्वभावोपसंहारं कुर्वन् प्रधानो यो भावो देहस्य, तस्य प्राधान्यं दर्शयन्निदमाह | इति भूतमयो देहः|८|

Adhikarana raktAtsaptatvagutpattiH (7) · Śloka 9

इत्येवमनेन ग्रन्थेन देहस्य भूतमयत्वमभिधाय, इदानीं देहस्य प्रतिभागशो निरूपयन्नाह | तत्र सप्त त्वचोऽसृजः||८|| पच्यमानात्प्रजायन्ते क्षीरात्सन्तानिका इव| |९|

Adhikarana kalAnirUpaNam (10) · Śloka 10

इदानीं कला आह | धात्वाशयान्तरक्लेदो विपक्वः स्वंस्वमूष्मणा||९|| श्लेष्मस्नाय्वपराच्छन्नः कलाख्यः काष्ठसारवत्| ताः सप्त|१०|

Adhikarana AdhArAH (10-11) · Śloka 11

कलाख्यं भावमाख्याय, आधाराख्यान् भावानाह | सप्त चाधारा रक्तस्याद्यः क्रमात् परे||१०|| कफामपित्तपक्वानां वायोर्मूत्रस्य च स्मृताः| गर्भाशयोऽष्टमः स्त्रीणां पित्तपक्वाशयान्तरे||११||

Adhikarana koShThA~ggAni (12) · Śloka 12

कोष्ठाङ्गानि स्थितान्येषु हृदयं क्लोम फुप्फुसम्| यकृत्प्लीहोन्दुकं वृक्कौ नाभिडिम्भान्त्रबस्तयः||१२||

Adhikarana jIvitasthAnAni (13) · Śloka 13

दश जीवितधामानि शिरोरसनबन्धनम्| कण्ठोऽस्रं हृदयं नाभिर्बस्तिः शुक्रौजसी गुदम्||१३||

Adhikarana SarIre jAlAdInAM saMKyA (14-16) · Śloka 16

जालानि कण्डराश्चाङ्गे पृथक् षोडश निर्दिशेत्| षट् कूर्चाः सप्त सीवन्यो मेढ्रजिह्वाशिरोगताः||१४|| शस्त्रेण ताः परिहरेच्चतस्रो मांसरज्जवः| चतुर्दशास्थिसङ्ग़ाताः, सीमन्ता द्विगुणा नव||१५|| अस्थ्नां शतानि षष्टिश्च त्रीणि दन्तनख़ैः सह| |१६|

Adhikarana tatra dhanvantarimatam (16-17) · Śloka 17

| धन्वन्तरिस्तु त्रीण्याह, सन्धीनां च शतद्वयम्||१६|| दशोत्तरं| |१७|

Adhikarana Atreyamatam (17) · Śloka 17

अथात्रेयमतं ब्रूते सहस्रे द्वे निजगादात्रिनन्दनः| |१७|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17) · Śloka 17

| स्नाव्नां नवशती|१७|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17-18) · Śloka 18

| पञ्च पुंसां पेशीशतानि तु||१७|| अधिका विंशतिः स्त्रीणां योनिस्तनसमाश्रिताः| |१८|

Adhikarana sirANAM saMKyA (18-19) · Śloka 19

इदानीं सिराः सङ्ख्यातुमाह | दश मूलसिरा हृत्स्थास्ताः सर्वं सर्वतो वपुः||१८|| रसात्मकं वहन्त्योजस्तन्निबद्धं हि चेष्टितम्| |१९|

Adhikarana AsAM saMsthAnam (19-20) · Śloka 20

इदानीम् संस्थानमासां निर्दिशति | स्थूलमूलाः सुसूक्ष्माग्राः पत्ररेखाप्रतानवत्||१९|| भिद्यन्ते तास्ततः सप्तशतन्यासां भवन्ति तु| |२०|

Adhikarana SAKAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (20-21) · Śloka 21

| तत्रैकैकं च शाखायां शतं, तस्मिन्न वेधयेत्||२०|| सिरां जालन्धरां नाम तिस्रश्चाभ्यन्तराश्रिताः| |२१|

Adhikarana SroNyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (21-22) · Śloka 22

| षोडशद्विगुणाः श्रोण्यां, तासांद्वे द्वे तु वङ्क्षणे||२१|| द्वे द्वे कटिकतरुणे शस्त्रेणाष्टौ स्पृशेन्न ताः| |२२|

Adhikarana pArshvayoH siraasaMkhyA avedyasirAshca (22) · Śloka 22

| पार्श्वयोः षोडशैकैकामूर्ध्वगां वर्जयेत्तयोः||२२||

Adhikarana pRuShTe sirAsaMKyA avedyasirASca (23) · Śloka 23

द्वादशद्विगुणाः पृष्ठे पृष्ठवंशस्य पार्श्वयोः| द्वे द्वे तत्रोर्ध्वगामिन्यौ न शस्त्रेण परामृशेत्||२३||

Adhikarana jaThare sirAsaMKyA avedyasirASca (24) · Śloka 24

पृष्ठवज्जठरे तासां मेहनस्योपरि स्थिते| रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे शस्त्रेण न स्पृशेत्||२४||

Adhikarana urasi sirAsaMKyA avedyasirASca (25-26) · Śloka 26

चत्वारिंशदुरस्यासां चतुर्दश न वेधयेत्| स्तनरोहिततन्मूलहृदये तु पृथग्द्वयम्||२५|| अपस्तम्भाख्ययोरेकां तथाऽपालापयोरपि| |२६|

Adhikarana grIvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (26-27) · Śloka 27

| ग्रीवायां पृष्ठवत्तासां नीले मन्ये कृकाटिके||२६|| विधुरे मातृकाश्चाष्टौ षोडशेति परित्यजेत्| |२७|

Adhikarana hanvoH sirAsaMKyA avedyasirASca (27) · Śloka 27

| हन्वोः षोडश, तासां द्वे सन्धिबन्धनकर्मणी||२७||

Adhikarana jihvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28) · Śloka 28

जिह्वायां हनुवत्तासामधो द्वे रसबोधने| द्वे च वाचःप्रवर्तिन्यौ|२८|

Adhikarana nAsAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28-29) · Śloka 29

| नासायां चतुरुत्तरा||२८|| विंशतिर्गन्धवेदिन्यौ तासामेकां च तालुगाम्| |२९|

Adhikarana nayanayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (29-30) · Śloka 30

| षट्पञ्चाशन्नयनयोर्निमेषोन्मेषकर्मणी||२९|| द्वे द्वे, अपाङ्गयोर्द्वे च तासां षडिति वर्जयेत्| |३०|

Adhikarana lalATe sirAsaMKyA avedyasirASca (30-31) · Śloka 31

| नासानेत्राश्रिताः षष्टिर्ललाटे, स्थपनीश्रिताम्||३०|| तत्रैकां, द्वे तथाऽऽवर्तौ, चतस्त्रश्च कचान्तगाः| सप्तैवं वर्जयेत्तासाम्|३१|

Adhikarana karNayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (31-32) · Śloka 32

| कर्णयोः षोडशात्र तु||३१|| द्वे शब्दबोधने शङ्खौ सिरास्ता एव चाश्रिताः| द्वे शङ्खसन्धिगे तासाम्|३२|

Adhikarana mUrdhni sirAsaMKyA avedyasirASca (32-33) · Śloka 33

| मूर्ध्नि द्वादश तत्र तु||३२|| एकैकां पृथगुत्क्षेपसीमन्ताधिपतिस्थिताम्| |३३|

Adhikarana sirAvarNanopayogakathanam (33) · Śloka 33

| इत्यवेध्यविभागार्थं प्रत्यङ्गं वर्णिताः सिराः||३३||

Adhikarana avedhyAnAM saMKyA (34) · Śloka 34

अवेध्यास्तत्र कार्त्स्नेन देहेऽष्टानवतिस्तथा| सङ्ह्कीर्णा ग्रथिताः क्षुद्रा वक्राः सन्धिषु चाश्रिताः||३४||

Adhikarana sirANAM raktAdivahatvam (35-36) · Śloka 36

तासां शतानां सप्तानां पादोऽस्रं वहते पृथक्| वातपित्तकफैर्जुष्टं शुद्धं चैवं स्थिता मलाः||३५|| शरीरमनुगृह्णन्ति पीडयन्त्यन्यथा पुनः| |३६|

Adhikarana vAtAsravAhakAnAM lakShaNam (36-37) · Śloka 37

किंलक्षणाः सिरा वातादिजुष्टमस्रं वहन्ति ? इत्याह | तत्र श्यावारुणाः सूक्ष्माः पूर्णरिक्ताः क्षणात्सिराः||३६|| प्रस्पन्दिन्यश्च वातास्रं वहन्ते| |३७|

Adhikarana pittAsravAhakAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

पित्तशोणितम्| स्पर्शोष्णाः शीघ्रवाहिन्यो नीलपीताः|३७|

Adhikarana kaPAsravAhakAnAM lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| कफं पुनः||३७|| गौर्यः स्निग्धाः स्थिराः शीताः| |३८|

Adhikarana saMsRuShTAsravAhakAnAM lakShaNam (38) · Śloka 38

संसृष्टं लिङ्गसङ्करे| |३८|

Adhikarana SuddhaSoNitavahAnAM rohiNInAM lakShaNam (38) · Śloka 38

| गूढाः समस्थिताः स्निग्धा रोहिण्यः शुद्धशोणितम्||३८||

Adhikarana nABisaMbaddhAH sirAH (39-40) · Śloka 40

धमन्यो नाभिसम्बद्धा विंशतिश्चतुरुत्तरा| ताभिः परिवृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः||३९|| ताभिश्चोर्ध्वमधस्तिर्यग्देहोऽयमनुगृह्यते| |४०|

Adhikarana strIpuruShANAM dRuSyasrotAMsi (40-41) · Śloka 41

इदानीम् स्त्रीपुरुषाणां दृश्यानि स्रोतांसि निरुपयितुमाह | स्रोतांसि नासिके कर्णौ नेत्रे पाय्वास्यमेहनम्||४०|| स्तनौ रक्तपथश्चेति नारीणामधिकंत्रयम्| |४१|

Adhikarana adRuSyaSyasrotAMsi (41-42) · Śloka 42

| जीवितायतनान्यन्तः स्रोतांस्याहुस्त्रयोदश||४१|| प्राणधातुमलाब्भोन्नवाहीनि| |४२|

Adhikarana duShTaviSuddhAnAM krameNa rogasuKakaratvam (42) · Śloka 42

अहितसेवनात्| तानि दुष्टानि रोगाय, विशुद्धानि सुखाय च||४२||

Adhikarana srotasAM svadhAtusamavarNatvAdi (43) · Śloka 43

स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसद्दृशानि च||४३||

Adhikarana AhArAdInAM srotoduShTikaratvam (44) · Śloka 44

यतश्चाहिताहारविहारसेवनं स्रोतोदुष्टिकारणम्, अतस्तानि तद्दुष्टिकारणानि वक्ति आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः||४४||

Adhikarana srotasAM duShTilakShaNam (45) · Śloka 45

स्रोतासां दुष्टिः कथं ज्ञायते ? इत्याह अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||४५||

Adhikarana srotasAM dvArANi (46) · Śloka 46

बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं प्रविसृतानि च| द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते||४६||

Adhikarana srotasAM vyadhe mohAdayaH (47-48) · Śloka 48

व्यधे तु स्रोतसां मोहकम्पाध्मानवमिज्वराः| प्रलापशूलविण्मूत्ररोधा मरणमेव वा||४७|| स्रोतोविद्धमतो वैद्यः प्रत्याख्याय प्रसाधयेत्| उद्धृत्य शल्यं यत्नेन सद्यःक्षतविधानतः||४८||

Adhikarana dhanvantarimate pittaM pAcakam Atreyamate~aagniH pAcakaH (49) · Śloka 49

अन्नस्य पक्ता पित्तं तु पाचकाख्यं पुरेरितम्| दोषधातुमलादीनामूष्मेत्यात्रेयशासनम्||४९||

Adhikarana dhanvantarimate grahaNyeva pittadharA kalA (50-51) · Śloka 51

तदधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणाद्ग्रहणी मता| सैव धन्वन्तरिमते कला पित्तधराह्वया||५०|| आयूरारोग्यवीर्यौजोभूतधात्वग्निपुष्टये| स्थिता पक्वाशयद्वारि भुक्तमार्गार्गलेव सा||५१||

Adhikarana balavatI grahaNyannaM pAcayati abalA Amameva vimu~jcati (52) · Śloka 52

भुक्तमामाशये रुध्वा सा विपाच्य नयत्यधः| बलवत्यबला त्वन्नमाममेव विमुञ्चति||५२||

Adhikarana agnigrahaNyoH parasparamupakAryopakArakaBAvaH (53) · Śloka 53

अग्निग्रहण्योराधाराधेयभावतयाऽवस्थानात् परस्परबलाधानेनोपकर्योपकारकभावः सम्भाव्यत इत्याह ग्रहण्या बलमग्निर्हि स चापि ग्रहणीबलः| दूषितेऽग्नावतो दुष्टा ग्रहणी रोगकारिणी||५३||

Adhikarana annapAkasyAgnirhetuH (54) · Śloka 54

तच्चान्नं विपक्वमेव देहधात्वादिपोषणम्, नापक्वम्| तस्य चान्नपाकस्य हेतुरग्निः, अत आह यदन्नं देहधात्वोजोबलवर्णादिपोषणम्| तत्राग्निर्हेतुराहारान्न ह्यपक्वाद्रसादयः||५४||

Adhikarana SarIre~annapAkaprakAraH (55-56) · Śloka 56

"न ह्यपक्वाद्रसादयः" इत्युक्तम्| अतः पाकस्यैवेतिकर्तव्यतां निरुपयन्नाह अन्नं कालेऽभ्यवहृतं कोष्ठं प्राणानिलाहृतम्| द्रवैर्विभिन्नसङ्घातं नीतं स्नेहेन मार्द्वम्||५५|| सन्धुक्षितः समानेन पचत्यामाशयस्थितम्| औदर्योऽग्निर्यथा बाह्यः स्थालीस्थं तोयतण्डुलम्||५६||

Adhikarana aByavahRutAdannAdeva krameNa kaPapittavAtAnAmIraNaM bRuMhaNaM ca (57-58) · Śloka 58

तस्यान्नस्येदानीमग्निसमीपस्थस्य या अवस्थास्ताः कथयन् पुनस्तमेव पाकं निर्दिशति आदौ षड्रसमप्यन्नं मधुरीभूतमीरयेत्| फेनीभूतं कफं, यातं विदाहादम्लतां ततः||५७|| पित्तमामाशयात्कुर्याच्यवमानं, च्युतं पुनः| अग्निना शोषितं पक्वं पिण्डितं कटु मारुतम्||५८||

Adhikarana anyAgnInAM karmANi (59) · Śloka 59

जाठरस्याग्नेः कर्माभिधाय, इदानीमन्येषामप्यग्नीनां कर्माभिधातुमाह भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः| पञ्चाहारगुणान्स्वान् स्वान् पार्थिवादीन् पचन्त्यनु||५९||

Adhikarana BUtaguNAnAM BUtaguNapoShakatvaM (60) · Śloka 60

अनया चोक्त्या आहारः शरीरगतानां भावानां समानगुणानां गुणद्वारेण वर्द्धनहेतुः,विपरीत गुणानां च क्षयहेतुः इति प्रतिपादयति यथास्वं ते च पुष्णन्ति पक्वा भूतगुणान् पृथक्| पार्थिवाः पार्थिवानेव शेषाः शेषांश्च देहगान्||६०||

Adhikarana annasya dviprakAraH parimANaH (61) · Śloka 61

किट्टं सारश्च तत्पक्वमन्नं सम्भवति द्विधा| |६१|

Adhikarana mUtrAdyutpattiH (61) · Śloka 61

किट्टमपि यदेतन्नस्य पक्वस्य, तदप्यच्छानच्छभेदेन द्विधेत्याह | तत्राच्छं किट्टमन्नस्य मूत्रं विद्याद्धनं शकृत्||६१||

Adhikarana sArasya saptAgniBiH pAkaH (62) · Śloka 62

सारस्तु सप्तभिर्भूयो यथास्वं पच्यतेऽग्निभिः| |६२|

Adhikarana rasAduttarottaradhAtusaMBavaH (62-63) · Śloka 63

अमुमर्थं द्योतयितुमुवाच | रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च||६२|| अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्गर्भः प्रजायते| |६३|

Adhikarana rasAdInAM dhAtUnAM malAH (63-64) · Śloka 64

एवं रसादीनां धातूनां प्रसादं दर्शयित्वा, किट्टं यथाक्रमं दर्शयितुमाह | कफः पित्तं मलाः खेषु प्रस्वेदो नखरोम च||६३|| स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः| |६४|

Adhikarana dhAtUnAmapi dvaividhyam (64) · Śloka 64

न केवलामाहारस्य प्रसादकिट्टतया द्वैविध्यम्, यावद्धातूनामप्याहाररसाप्यायितानां प्रसादकिट्टतया द्वैविध्यमिति दर्शयन्नाह | प्रसादकिट्टौ धातूनां पाकादेवं द्विधच्छतः||६४||

Adhikarana dhAtusnehaparaMparAprakAraH (65) · Śloka 65

परस्परोपसंस्तम्भाद्धातुस्नेहपरम्परा| |६५|

Adhikarana AhArasya pariNatikAlaH (65-66) · Śloka 66

इदानीं परिणतिकालमाहारस्य निरुपयन्नाह | केचिदाहुरहोरात्रात्षाडहादपरे, परे||६५|| मासेन याति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः| |६६|

Adhikarana BojyadhAtUnAM parivRuttiH (66) · Śloka 66

अथैतदन्नं रसादिभावेन परिणमच्छुक्रत्वं याति| किञ्चिच्छिन्नं कृत्वाऽथ कालवदनवरतं कृत्वा पाकक्रमेण ? अत आह | सन्त्तता भोज्यधातूनां परिवृत्तिस्तु चक्रवत्||६६||

Adhikarana vRuShyAdInAM sadyaH Sukrakaratvam (67) · Śloka 67

एवं पूर्वोक्तेन कालावधिना वृष्याद्यपि यद्वस्तुजातं तदपि शुक्रत्वं यातीत्याशङ्कायामिदमाह वृष्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते| |६७|

Adhikarana anyadBeShajasyAhorAtrAtsvakarmakaratvam (67) · Śloka 67

| प्रायः करोत्यहोरात्रात्कर्मान्यदपि भेषजम्||६७||

Adhikarana vyAnena rasadhAtuvikShepaNam ,rasasya svavaiguNyAdvikArakaratvam (68-69) · Śloka 69

आहाररसो रसधातुना सहैकतमापन्नो रसरक्तादिभावेन परिणमति यावच्चुक्रप्रसादो गर्भत्वेनेत्युक्तम्| तत्कथं कदाचिदेकदेशे रोगकृद्गुधिरमांसाद्येकदेशवृद्धिक्षयविकारकृत्त्वाद्भवति ? इति संशयापनोदार्थमिदमाह व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा| युगत्पसर्वतोऽजस्रं देहे विक्षिप्यते सदा||६८|| क्षिप्यमाणः खवैगुण्याद्र्रसः सज्जति यत्र सः| तस्मिन्विकारं कुरुते खे वर्षमिव तोयदः||६९||

Adhikarana doShANAmapi ekadeSaprakopaNam (70) · Śloka 70

दोषाणामपि चैवं स्यादेकदेशप्रकोपणम्| अन्नभौतिकधात्वग्निकर्मेति परिभाषितम्||७०||

Adhikarana jaTharAgneH pAlanAdikarma (71-72) · Śloka 72

अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्तॄणामधिको मतः| तन्मूलास्ते हि तद्वृद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकाः||७१|| तस्मात्तं विधिवद्युक्तैरन्नपानेन्धनैर्हितैः| पालयेत्प्रयतस्तस्य स्थितौ ह्यायुर्बलस्थितिः||७२||

Adhikarana jaTharAgneScAturvidhyam (73) · Śloka 73

जाठराग्निमधुना चतुर्विधं वक्ति समः समाने स्थानस्थे विषमोऽग्निर्विमार्गगे| पित्ताभिमूर्च्चिते तीक्ष्णो मन्दोऽस्मिन्कफपीडिते||७३||

Adhikarana caturvidhAgnerlakShaNam (74-76) · Śloka 76

समोऽग्निर्विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्चैवं चतुर्विधः| यः पचेत्सम्यगेवान्नं भुक्तं सम्यक् समस्त्वसौ||७४|| विषमोऽसम्यगप्याशु सम्यग्वाऽपि चिरात्पचेत्| तीक्ष्णो वह्निः पचेच्चीघ्रमसम्यगपि भोजनम्||७५|| मन्दस्तु सम्यगप्यन्नमुपयुक्तं चिरात्पचेत्| कृत्वाऽऽस्यशोषाटोपान्त्रकूजनाध्मानगौरवम्||७६||

Adhikarana dehabalasya traividhyam (77) · Śloka 77

सहजं कालजं युक्तिकृतं देहबलं त्रिधा| |७७|

Adhikarana tasyapRuthaglakShaNam (77-78) · Śloka 78

| तत्र सत्त्वशरीरोत्थं प्राकृतं सहजं बलम्||७७|| वयस्कृतमृतूत्थं च कालजं, युक्तिजं पुनः| विहाराहारजनितं तथोर्जस्करयोगजम्||७८||

Adhikarana deSa traividhyam (79) · Śloka 79

देशोऽल्पवारिद्रुनगो जाङ्गलः स्वल्परोगदः| आनूपो विपरीतोऽस्मात्समः साधारणः स्मृतः||७९||

Adhikarana majjAdInAM pramANam (80) · Śloka 80

एवं भूमिलक्षणं देशमुक्त्वा मज्जादीनां परिमाणार्थमाह मज्जमेदोवसामूत्रपित्तश्लेष्मशकृन्त्यसृक्| रसो जलं च देहेऽस्मिन्नेकैकाञ्जलिवर्द्धितम्||८०||

Adhikarana ojAdInAM pramANam (81) · Śloka 81

पृथक् स्वप्रसृतं प्रोक्तमोजोमस्तिष्करेतसाम्| द्वावञ्जली तु स्तन्यस्य चत्वारो रजसः स्त्रियाः||८१||

Adhikarana samaprakRuteridaM mAnam (82) · Śloka 82

समधातोरिदं मानं विद्याद्वृद्धिक्षयावतः||८२||

Adhikarana SukrAsRugAdiShu doShAdhikyena saptadhA prakRutiH (83) · Śloka 83

अधुना यदुक्रमायुष्कामीयाध्याये (हृ. सू. अ. १/९)- "शुक्रार्तवस्थैर्जन्मादौ विषेणेव विषक्रिमेः| (तैश्च तिस्रः प्रकृतयः" इत्यादि सूत्रस्यैव विवरणमाह शुक्रासृग्गर्भिणीभोज्यचेष्टागर्भाशयर्तुषु| यः स्याद्दोषोऽधिकस्तेन प्रकृतिः सप्तधोदिता||८३||

Adhikarana doShANAmanilasya balatvam (84) · Śloka 84

विभुत्वादाशुकारित्वाद्वलित्वादन्यकोपनात्| स्वातन्त्र्याद्बहुरोगत्वाद्दोषाणां प्रवलोऽनिलः||८४||

Adhikarana vAtaprakRutInAM lakShaNAni (85-89) · Śloka 89

प्रायोऽत एव पवनाध्युषिता मनुष्या दोषात्मकाः स्फुटितधूसरकेशगात्राः| शीतद्विषश्चलधृतिस्मृतिबुद्धिचेष्टा- सौहार्ददृष्टिगतयोऽतिबहुप्रलापाः||८५|| अल्पवित्तबलजीवितनिद्राः सन्नसक्तचलजर्जरवाचः| नास्तिका बहुभुजः सविलासा गीतहासमृगयाकलिलोलाः||८६|| मधुराम्लपटूष्णसात्म्यकाङ्क्षाः कृशदीर्घाकृतयः सशब्दयाताः| न दृढा न जितेन्द्रिया न चार्या न च कान्तादयिता बहुप्रजा वा||८७|| नेत्राणि चैषां खरधूसराणि वृत्तान्यचारूणि मृतोपमानि| उन्मीलितानीव भवन्ति सुप्ते शैलद्रुमांस्ते गगनं च यान्ति||८८|| अध्न्या मत्सराध्माताः स्तेनाः प्रोद्बद्धपिण्डिकाः| श्वशृगालोष्ट्रगृध्राखुकाकानूकाश्च वातिकाः||८९||

Adhikarana pittaprakRutilakShaNAni (90-95) · Śloka 95

अधुना पित्तप्रकृतिलक्षणं प्रस्तौति-पित्तं वह्निर्वह्निजं वा यदस्मा त्पित्तोद्रिक्तस्तीक्ष्णतृष्णाबुभुक्षः| गौरोष्णाङ्गस्ताम्रहस्ताङ्घ्रिवक्रः शूरो मानी पिङ्गकेशोऽल्परोमा||९०|| दयितमाल्यविलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः| विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भीषु गतिर्द्विषतामपि||९१|| मेधावी प्रशिथिलसन्धिबन्धमांसो नारीणामनभिमतोऽल्पशुक्रकामः| आवासः पलिततरङ्गनीलिकानां भुङ्क्तेऽन्नं मधुरकषायतिक्तशीतम्||९२|| घर्मद्वेषी स्वेदनः पूतिगन्धि र्भूर्युच्चारक्रोधपानाशनेर्ष्यः| सुप्तः पश्येत्कर्णिकारन्पलाशान् दिग्दाहोल्काविद्युदर्कानलांश्च||९३|| तनूनि पिङ्गानि चलानि चैषां तन्वल्पपक्ष्माणि हिमप्रियाणि| क्रोधेन मद्येन रवेश्च भासा रागं व्रजन्त्याशु विलोचनानि||९४|| मध्यायुषो मध्यबलाः पण्डिताः क्लेशभीरवः| व्याघ्रर्क्षकपिमार्जारयक्षानूकाश्च पैत्तिकाः||९५||

Adhikarana SleShmaprakRutilakShaNAni (96-103) · Śloka 103

श्लेष्मा सोमः श्लेष्मलस्तेन सौम्यो गूढस्निग्धश्लिष्टसन्ध्यस्थिमांसः| क्षुत्तृड्दुःखक्लेशघर्मैरतप्तो बुद्ध्या युक्तः सात्विकः सत्यसन्धः||९६|| प्रियङ्गुदूर्वाशरकाण्डशस्त्र- गोरोचनापद्मसुवर्णवर्णः| प्रलम्बबाहुः पृथुपीनवक्षा महाललाटो घननीलकेशः||९७|| मृद्वङ्गः समसुविभक्तचारुदेहो बह्नोजोरतिरसशुक्रपुत्रभृत्यः| धर्मात्मा वदति न निष्ठुरं च जातु प्रच्छन्नं वहति दृढं चिरं च वैरम्||९८|| समदद्विरदेन्द्रतुल्ययातो जलदाम्भोधिमृदङ्गसिंहघोषः| स्मृतिमानभियोगवान् विनीतो न च बाल्येऽप्यतिरोदनो न लोलः||९९|| तिक्तं कषायं कटुकोष्णरूक्ष- मल्पं स भुङ्क्ते बलवांस्तथाऽपि| रक्तान्तसुस्निग्धविशालदीर्घ- सुव्यक्तशुक्लासितपक्ष्मलाक्षः||१००|| अल्पव्याहारक्रोधपानाशनेहः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः| श्राद्धो गम्भीरः स्थूललक्षः क्षमावा- नार्यो निद्रालुर्दीर्घसूत्रः कृतज्ञः||१०१|| ऋजुर्विपश्चित्सुभगः सुलज्जो भक्तो गुरूणां स्थिरसौहृदश्च| स्वप्ने सपद्मान्सविहङ्गमालां- स्तोयाशयान् पश्यति तोयदांश्च||१०२|| ब्रह्मरुद्रेन्द्रवरुणतार्क्ष्यहंसगजाधिपैः| श्लेष्मप्रकृतयस्तुल्यास्तथा सिंहाश्वगोवृषैः||१०३||

Adhikarana dvandvasarvadoShaprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

प्रकृतीर्द्वयसर्वात्था द्वन्द्वसर्वगुणोदये| |१०४|

Adhikarana satvAdiprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

| शौचास्तिक्यादिभिश्चैवं गुणैर्गुणमयीर्वदेत्||१०४||

Adhikarana vayoviBAgAdi (105) · Śloka 105

वयस्त्वाषोडशाद्वालं तत्र धात्विन्द्रियौजसाम्| वृद्धिरासप्ततेर्मध्यं तत्रावृद्धिः परं क्षयः||१०५||

Adhikarana vapuShaH suKAyuShoH pAtratvam (106-107) · Śloka 107

स्वं स्वं हस्तत्रयं सार्द्धं वपुः पात्रं सुखायुषोः| न च यद्युक्तमुद्रिक्तैरष्टाभिर्निन्दितैर्निजैः||१०६|| अरोमशासितस्थूलदीर्घत्वैः सविपर्ययैः| |१०७|

Adhikarana suKAyuH pAtrasya vapuSho lakShaNAni (107-114) · Śloka 114

| सुस्निग्धा मृदवः सूक्ष्मा नैकमूलाः स्थिराः कचाः||१०७|| ललाटमुन्नतं श्लिष्टशङ्खमर्धेन्दुसन्निभम्| कर्णौ नीचोन्नतौ पश्चान्महान्तौ श्लिष्टमांसलौ||१०८|| नेत्रे व्यक्तासितसिते सुबद्धघनपक्ष्मणी| उन्नताग्रा महोच्छ्वासा पीनर्जुर्नासिका समा||१०९|| ओष्ठौ रक्तावनुद्दृत्तौ, महत्यौ नोल्बणे हनू| महदास्यं, घना दन्ताः स्निग्धाः श्लक्ष्णाः सिताःसमाः||११०|| जिह्वा रक्ताऽऽयता तन्वी, मांसलं चिबुकं महत्| ग्रीवा ह्रस्वा घना वृत्ता, स्कन्धावुन्नतपीवरौ||१११|| उदरं दक्षिणावर्तगूढनाभि समुन्नतम्| तनुरक्तोन्नतनखं स्निग्धमाताम्रमांसलम्||११२|| दीर्घाच्छिद्राङ्गुलि महत्पाणिपादं प्रतिष्ठितम्| गूढवंशं बृहत्पृष्ठं, निगूढाः सन्धयो दृढाः||११३|| धीरः स्वरोऽनुनादी च, वर्णः स्निग्धः स्थिरप्रभः| |११४|

Adhikarana pRuShTAdInAM prASastyam (114) · Śloka 114

| स्वभाजं स्थिरं सत्त्वमविकारि विपत्स्वपि||११४||

Adhikarana vapuShaH SuBatvam (115) · Śloka 115

उत्तरोत्तरसुक्षेत्रं वपुर्गर्भादिनीरुजम्| आयामज्ञानविज्ञानैर्वर्द्धमानं शनैः शुभम्||११५||

Adhikarana sarvaguNopete SarIre SaradAM SatamAyuH (116) · Śloka 116

इति सर्वगुणोपेते शरीरे शरदां शतम्| आयुरैश्वर्यमिष्टाश्च सर्वे भावाः प्रतिष्ठिताः||११६||

Adhikarana balapramANaj~jAnam (117-118) · Śloka 118

एवं वपुषः प्रशस्तलक्षणमुक्त्वा बलप्रमाणज्ञानार्थमाह त्वग्रक्तादीनि सत्त्वान्तान्यग्र्याण्यष्टौ यथोत्तरम्| बलप्रमाणज्ञानार्थं साराण्युक्तानि देहिनाम्||११७|| सारैरुपेतः सर्वैः स्यात्परं गौरवसंयुतः| सर्वारम्भेषु चाशावान्सहिष्णुः सन्मतिः स्थिरः||११८||

Adhikarana satvAdiprakRutInAM suKaduHKAnuBavaprakAraH (119) · Śloka 119

अनुत्सेकमदैन्यं च सुखं दुःखं च सेवते| सत्ववांस्तप्यमानस्तु राजसो नैव तामसः||११९||

Adhikarana AyurvRuddhikaro gaNaH (3) · Śloka 3

इदानीं प्रधानफलदायि यत्प्रधानं प्रश्स्तं लक्षणं वपुषः, तद्दर्शयितुमाह दानशीलदयासत्यब्रह्मचर्यकृतज्ञताः| रसायनानि मैत्री च पुण्यायुर्वृद्धिकृद्गणः||१२०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां द्वितीये शारीरस्था- नेऽङ्गविभागो नाम तृतीयोऽध्यायः||३||