22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

ਅਥਾਤੋ ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨|| )||੩||

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਰੋ ਗਣ੍ਡੂਸਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ਼ਮਨਸ਼ੋਧਨੌ| ਰੋਪਣਸ਼੍ਚ|੧|

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| ਤ੍ਰਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯਾਸ਼੍ਚਲਾਦਿਸੁ||੧|| ਅਨ੍ਤ੍ਯੋ ਵ੍ਰਣਘ੍ਨਃ| |੨|

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

ਇਦਾਨੀਮੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਪਟੁਸਾਧਿਤੈਃ| ਸ੍ਨੇਹੈਃ|੨|

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| ਸਂਸ਼ਮਨਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਮਧੁਰੌਸਧੈਃ||੨||

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕਟ੍ਵਮ੍ਲਪਟੂਸ੍ਣੈਃ| |੩|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

ਰੋਪਣਃ ਪੁਨਃ| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕੈਃ|੩|

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

ਨਨੁ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਤ੍ਵਾਦ੍ਗਣ੍ਡੂਸਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਚੇਤ੍ਤਤ੍ਰਾਹ | ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਮਧੂਦਕਮ੍||੩|| ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਮਧ੍ਯਂ ਰਸੋ ਮੂਤ੍ਰਂ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਚ ਯਥਾਯਥਮ੍| ਕਲ੍ਕੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਵਾ ਯਥਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੪||

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸੇ ਦਨ੍ਤਚਾਲੇ ਮੁਖਰੋਗੇ ਚ ਵਾਤਿਕੇ| ਸੁਖੋਸ੍ਣਮਥਵਾ ਸ਼ੀਤਂ ਤਿਲਕਲ੍ਕੋਦਕਂ ਹਿਤਮ੍||੫|| ਗਣ੍ਡੂਸਧਾਰਣੇ| |੬|

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

ਨਿਤ੍ਯਂ ਤੈਲਂ ਮਾਂਸਰਸੋਥਵਾ| |੬|

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ਊਸਾਦਾਹਾਨ੍ਵਿਤੇ ਪਾਕੇ ਕ੍ਸਤੇ ਚਾਗਨ੍ਤੁਸਮ੍ਭਵੇ||੬|| ਵਿਸੇ ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧੇ ਚ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਧਾਰ੍ਯਂ ਪਯੋਥਵਾ| |੭|

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ ਜਨਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸਨ੍ਦਧਾਤਿ ਮੁਖੇ ਵ੍ਰਣਾਨ੍||੭|| ਦਾਹਤਸ੍ਣਾਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਮਧੁਗਣ੍ਡੂਸਧਾਰਣਮ੍| |੮|

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਮਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਮਲਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਨਾਸ਼ਨਮ੍||੮||

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

ਤਦੇਵਾਲਵਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਮੁਖਸ਼ੋਸਹਰਂ ਪਰਮ੍| |੯|

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| ਆਸ਼ੁ ਕ੍ਸਾਰਾਮ੍ਬੁਗਣ੍ਡੂਸੋ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚਯਮ੍||੯||

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

ਸੁਖੋਸ੍ਣੋਦਕਗਣ੍ਡੂਸੈਰ੍ਜਾਯਤੇ ਵਕ੍ਤ੍ਰਲਾਘਵਮ੍| |੧੦|

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| ਨਿਵਾਤੇ ਸਾਤਪੇ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਦਿਤਸ੍ਕਨ੍ਧਕਨ੍ਧਰਃ||੧੦|| ਗਣ੍ਡੂਸਮਪਿਬਨ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਨ੍ਨਤਾਸ੍ਯੋ ਵਿਧਾਰਯੇਤ੍| |੧੧|

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

ਕਿਯਨ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਕਫਪੂਰ੍ਣਾਸ੍ਯਤਾ ਯਾਵਤ੍ਸ੍ਰਵਦ੍ਘ੍ਰਾਣਾਕ੍ਸਤਾਥਵਾ||੧੧||

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

ਅਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯੋ ਮੁਖੇ ਪੂਰ੍ਣੇ ਗਣ੍ਡੂਸਃ, ਕਵਲੋਨ੍ਯਥਾ| |੧੨|

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

ਮਨ੍ਯਾਸ਼ਿਰਃਕਰ੍ਣਮੁਖਾਕ੍ਸਿਰੋਗਾਃ ਪ੍ਰਸੇਕਕਣ੍ਠਾਮਯਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਸਾਃ| ਹਲ੍ਲਾਸਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚਿਪੀਨਸਾਸ਼੍ਚ ਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਕਵਲਗ੍ਰਹੇਣ||੧੨||

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| ਕਲ੍ਕੋ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾ ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਮ੍||੧੩||

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ ਕਫਰੋਗੇਸੁ ਗਣ੍ਡੂਸਵਿਹਿਤੌਸਧੈਃ| ||੧||

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| ਮੁਖਾਲੇਪਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਦੋਸਵਿਸਹਾ ਵਰ੍ਣਕਚ੍ਚ|੧੪|

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| ਸਃ||੧੪|| ਉਸ੍ਣੋ ਵਾਤਕਫੇ ਸ਼ਸ੍ਤਃ, ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਨ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ੀਤਲਃ| |੧੫|

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਮਾਣਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਤ੍ਰਿਭਾਗਾਰ੍ਦ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੋਨ੍ਨਤਿਃ||੧੫||

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

ਅਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯ, ਸ਼ੁਸ੍ਕੋ ਦੂਸਯਤਿ ਚ੍ਛਵਿਮ੍| ਤਮਾਰ੍ਦ੍ਰਯਿਤ੍ਵਾਪਨਯੇਤ੍ਤਦਨ੍ਤੇਭ੍ਯਙ੍ਗਮਾਚਰੇਤ੍||੧੬||

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਭਾਸ੍ਯਾਗ੍ਨ੍ਯਾਤਪਸ਼ੁਕ੍ਕ੍ਰੁਧਃ| |੧੭|

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| ਨ ਯੋਜ੍ਯਃ ਪੀਨਸੇਜੀਰ੍ਣੇ ਦਤ੍ਤਨਸ੍ਯੇ ਹਨੁਗ੍ਰਹੇ||੧੭|| ਅਰੋਚਕੇ ਜਾਗਰਿਤੇ| |੧੮|

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

ਸ ਤੁ ਹਨ੍ਤਿ ਸੁਯੋਜਿਤਃ| ਅਕਾਲਪਲਿਤਵ੍ਯਙ੍ਗਵਲੀਤਿਮਿਰਨੀਲਿਕਾਃ||੧੮||

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

ਕੋਲਮਜ੍ਜਾ ਵਸਾਨ੍ਮੂਲਂ ਸ਼ਾਬਰਂ ਗੌਰਸਰ੍ਸਪਾਃ| ਸਿਂਹੀਮੂਲਂ ਤਿਲਾਃ ਕਸ੍ਣਾ ਦਾਰ੍ਵੀਤ੍ਵਙ੍ਨਿਸ੍ਤੁਸਾ ਯਵਾਃ||੧੯|| ਦਰ੍ਭਮੂਲਹਿਮੋਸ਼ੀਰਸ਼ਿਰੀਸਮਿਸ਼ਿਤਣ੍ਡੁਲਾਃ| ਕੁਮੁਦੋਤ੍ਪਲਕਹ੍ਲਾਰਦੂਰ੍ਵਾਮਧੁਕਚਨ੍ਦਨਮ੍||੨੦|| ਕਾਲੀਯਕਤਿਲੋਸ਼ੀਰਮਾਂਸੀਤਗਰਪਦ੍ਮਕਮ੍| ਤਾਲੀਸਗੁਨ੍ਦ੍ਰਾਪੁਣ੍ਡ੍ਰਾਹ੍ਵਯਸ੍ਟੀਕਾਸ਼ਨਤਾਗੁਰੁ||੨੧|| ਇਤ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਾਰ੍ਦ੍ਧੋਦਿਤਾ ਲੇਪਾ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਿਸੁ ਸਟ੍ ਸ੍ਮਤਾਃ| |੨੨|

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| ਮੁਖਾਲੇਪਨਸ਼ੀਲਾਨਾਂ ਦਢਂ ਭਵਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੨੨|| ਵਦਨਂ ਚਾਪਰਿਮ੍ਲਾਨਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਤਾਮਰਸੋਪਮਮ੍| |੨੩|

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਸੇਕਪਿਚਵੋ ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍||੨੩|| ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਤੈਲਮ੍| |੨੪|

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

ਬਹੁਗੁਣਂ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍| |੨੪|

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| ਤਤ੍ਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਕਣ੍ਡੂਮਲਾਦਿਸੁ||੨੪||

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

ਅਰੂਂਸਿਕਾਸ਼ਿਰਸ੍ਤੋਦਦਾਹਪਾਕਵ੍ਰਣੇਸੁ ਤੁ| ਪਰਿਸੇਕਃ|੨੫|

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| ਪਿਚੁਃ ਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤਸ੍ਫੁਟਨਧੂਪਨੇ||੨੫|| ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਚ| |੨੬|

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਦਿਤਜਾਗਜੇ| ਨਾਸਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸੇ ਤਿਮਿਰੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਚ ਦਾਰੁਣੇ||੨੬||

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

ਵਿਧਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਸਣ੍ਣਸ੍ਯ ਪੀਠੇ ਜਾਨੁਸਮੇ ਮਦੌ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਕ੍ਤਸ੍ਵਿਨ੍ਨਦੇਹਸ੍ਯ ਦਿਨਾਨ੍ਤੇ ਗਵ੍ਯਮਾਹਿਸਮ੍||੨੭|| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਚਰ੍ਮਪਟ੍ਟਂ ਸ਼ਿਰਃਸਮਮ੍| ਆਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਨਸ੍ਥਾਨਂ ਲਲਾਟੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਵੇਸ੍ਟਿਤੇ||੨੮|| ਚੈਲਵੇਣਿਕਯਾ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਮਾਸਕਲ੍ਕੇਨ ਲੇਪਯੇਤ੍| ਤਤੋ ਯਥਾਵ੍ਯਾਧਿ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਕੋਸ੍ਣਂ ਨਿਸੇਚਯੇਤ੍||੨੯|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕੇਸ਼ਭੁਵੋ ਯਾਵਦਙ੍ਗੁਲਮ੍| |੩੦|

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

ਸ ਚ ਸ੍ਨੇਹਃ ਕਿਯਤ੍ਕਾਲਂ ਧਾਰ੍ਯਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਧਾਰਯੇਚ੍ਚ ਤਮ੍| ਆਵਕ੍ਤ੍ਰਨਾਸਿਕੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਾਦ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਟੌ ਸਟ੍ ਚਲਾਦਿਸੁ||੩੦|| ਮਾਤ੍ਰਾਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਰੁਜੇ ਤ੍ਵੇਕਂ| |੩੧|

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਦਿ ਮਰ੍ਦਯੇਤ੍| ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ|੩੧|

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| ਪਰਮਂ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਤਸ੍ਯ ਸੇਵਨਮ੍||੩੧||

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

ਧਾਰਯੇਤ੍ਪੂਰਣਂ ਕਰ੍ਣੇ ਕਰ੍ਣਮੂਲਂ ਵਿਮਰ੍ਦਯਨ੍| ਰੁਜਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਤਮਵੇਦਨੇ||੩੨||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

ਅਥ ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਃ ਕਿਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਯਾਵਤ੍ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਹਸ੍ਤਾਗ੍ਰਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਜਾਨੁਮਣ੍ਡਲਮ੍| ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਕਾਲੇਨ ਸਮਂ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਸਾ ਸ੍ਮਤਾ||੩੩||

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

ਕਚਸਦਨਸਿਤਤ੍ਵਪਿਞ੍ਜਰਤ੍ਵਂ ਪਰਿਫੁਟਨਂ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸਮੀਰਰੋਗਾਨ੍| ਜਯਤਿ, ਜਨਯਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਂ ਸ੍ਵਰਹਨੁਮੂਰ੍ਦ੍ਧਬਲਂ ਚ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਤੈਲਮ੍||੩੪|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੨||