Adhikarana kShArAgnikarmavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ|੨|
अथातः क्षाराग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAraprashaMsA (1-2) · Śloka 2
ਸਰ੍ਵਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਨੁਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਕ੍ਸਾਰਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੋ ਬਹੂਨਿ ਯਤ੍| ਛੇਦ੍ਯਭੇਦ੍ਯਾਦਿਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਸਮੇਸ੍ਵਪਿ||੧|| ਦੁਃਖਾਵਚਾਰ੍ਯਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਤੇਨ ਸਿਦ੍ਧਿਮਯਾਤ੍ਸੁ ਚ| ਅਤਿਕਚ੍ਛ੍ਰੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਯਚ੍ਚ ਪਾਨੇਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ||੨||
सर्वशस्त्रानुशस्त्राणां क्षारः श्रेष्ठो बहूनि यत्| छेद्यभेद्यादिकर्माणि कुरुते विषमेष्वपि||१|| दुःखावचार्यशस्त्रेषु तेन सिद्धिमयात्सु च| अतिकृच्छ्रेषु रोगेषु यच्च पानेऽपि युज्यते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antaH parimArjanasya viShayaH (3) · Śloka 3
ਅਧੁਨਾ ਕ੍ਸਾਰਸ੍ਯ ਪੇਯਲੇਪਵਿਸਯਵਿਭਾਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸ ਪੇਯੋਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਨਿਸਾਦਾਸ਼੍ਮਗੁਲ੍ਮੋਦਰਗਰਾਦਿਸੁ| |੩|
अधुना क्षारस्य पेयलेपविषयविभागं दर्शयति- स पेयोऽर्शोग्निसादाश्मगुल्मोदरगरादिषु| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahiH parimArjanasya viShayaH (3-4) · Śloka 4
| ਯੋਜ੍ਯਃ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਮਸਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਸ਼ਃਕੁਸ੍ਠਸੁਪ੍ਤਿਸੁ||੩|| ਭਗਨ੍ਦਰਾਰ੍ਬੁਦਗ੍ਰਨ੍ਥਿਦੁਸ੍ਟਨਾਡੀਵ੍ਰਣਾਦਿਸੁ| |੪|
| योज्यः साक्षान्मषश्वित्रबाह्यार्शःकुष्ठसुप्तिषु||३|| भगन्दरार्बुदग्रन्थिदुष्टनाडीव्रणादिषु| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvayorapi kShArayorniShedhaH (4-8) · Śloka 8
| ਨ ਤੂਭਯੋਪਿ ਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤੇ ਚਲੇਬਲੇ||੪|| ਜ੍ਵਰੇਤਿਸਾਰੇ ਹਨ੍ਮੂਰ੍ਧਰੋਗੇ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯੇਰੁਚੌ| ਤਿਮਿਰੇ ਕਤਸਂਸ਼ੁਦ੍ਦ੍ਧੌ ਸ਼੍ਵਯਥੌ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਗੇ||੫|| ਭੀਰੁਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਤੁਮਤੀਪ੍ਰੋਦ੍ਵਤ੍ਤਫਲਯੋਨਿਸੁ| ਅਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ੌ ਵਦ੍ਧੇ ਧਮਨੀਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਸੁ||੬|| ਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਸੇਵਨੀਗਲਨਾਭਿਸੁ| ਦੇਸ਼ੇਲ੍ਪਮਾਂਸੇ ਵਸਣਮੇਢ੍ਰਸ੍ਰੋਤੋਨਖਾਨ੍ਤਰੇ||੭|| ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਾਦਤੇਕ੍ਸ੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਵਰ੍ਸੋਸ੍ਣਦੁਰ੍ਦਿਨੇ| |੮|
| न तूभयोऽपि योक्तव्यः पित्ते रक्ते चलेऽबले||४|| ज्वरेऽतिसारे हन्मूर्धरोगे पाण्ड्वामयेऽरुचौ| तिमिरे कृतसंशुद्द्धौ श्वयथौ सर्वगात्रगे||५|| भीरुगर्भिण्यृतुमतीप्रोद्वृत्तफलयोनिषु| अजीर्णेऽन्ने शिशौ वृद्धे धमनीसन्धिमर्मसु||६|| तरुणास्थिसिरास्नायुसेवनीगलनाभिषु| देशेऽल्पमांसे वृषणमेढ्रस्रोतोनखान्तरे||७|| वर्त्मरोगादृतेऽक्ष्णोश्च शीतवर्षोष्णदुर्दिने| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahiH parimArjanasya dahanavidhiH galanavidhiH pAkavidhiH (8-20) · Śloka 20
ਅਧੁਨਾ ਕ੍ਸਾਰਕ੍ਰਿਯਾਮਾਹ | ਕਾਲਮੁਸ੍ਕਕਸ਼ਮ੍ਯਾਕਕਦਲੀਪਾਰਿਭਦ੍ਰਕਾਨ੍||੮|| ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਮਹਾਵਕ੍ਸਪਲਾਸ਼ਾਸ੍ਫੋਤਵਕ੍ਸਕਾਨ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਕ੍ਸਾਰ੍ਕਪੂਤੀਕਨਕ੍ਤਮਾਲਾਸ਼੍ਵਮਾਰਕਾਨ੍||੯|| ਕਾਕਜਙ੍ਘਾਮਪਾਮਾਰ੍ਗਮਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਾਗ੍ਨਿਤਿਲ੍ਵਕਾਨ੍| ਸਾਰ੍ਦ੍ਰਾਨ੍ ਸਮੂਲਸ਼ਾਖਾਦੀਨ੍ ਖਣ੍ਡਸ਼ਃ ਪਤਿਕਲ੍ਪਿਤਾਨ੍||੧੦|| ਕੋਸ਼ਾਤਕੀਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਕਂ ਨਾਲਂ ਯਵਸ੍ਯ ਚ| ਨਿਵਾਤੇ ਨਿਚਯੀਕਤ੍ਯ ਪਥਕ੍ ਤਾਨਿ ਸ਼ਿਲਾਤਲੇ||੧੧|| ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਮੁਸ੍ਕਕਚਯੇ ਸੁਧਾਸ਼੍ਮਾਨਿ ਚ ਦੀਪਯੇਤ੍| ਤਤਸ੍ਤਿਲਾਨਾਂ ਕੁਤਲੈਰ੍ਦਗ੍ਧ੍ਵਾਗ੍ਨੌ ਵਿਗਤੇ ਪਥਕ੍||੧੨|| ਕਤ੍ਵਾ ਸੁਧਾਸ਼੍ਮਨਾਂ ਭਸ੍ਮ ਦ੍ਰੋਣਂ ਤ੍ਵਿਤਰਭਸ੍ਮਨਃ| ਮੁਸ੍ਕਕੋਤ੍ਤਰਮਾਦਾਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਜਲਮੂਤ੍ਰਯੋਃ||੧੩|| ਗਾਲਯੇਦਰ੍ਧਭਾਰੇਣ ਮਹਤਾ ਵਾਸਸਾ ਚ ਤਤ੍| ਯਾਵਤ੍ਪਿਚ੍ਛਿਲਰਕ੍ਤਾਚ੍ਛਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਜਾਤਸ੍ਤਦਾ ਚ ਤਮ੍||੧੪|| ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸਾਰਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦਂ ਪਚੇਲ੍ਲੌਹ੍ਯਾਂ ਵਿਘਟ੍ਟਯਨ੍| ਪਚ੍ਯਮਾਨੇ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਾਃ ਸੁਧਾਭਸ੍ਮਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ||੧੫|| ਸ਼ੁਕ੍ਤੀਃ ਕ੍ਸੀਰਪਕਂ ਸ਼ਙ੍ਖਾਨਾਭੀਸ਼੍ਚਾਯਸਭਾਜਨੇ| ਕਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਾਨ੍ਬਹੁਸ਼ਃ ਕ੍ਸਾਰੋਤ੍ਥੇ ਕੁਡਵੋਨ੍ਮਿਤੇ||੧੬|| ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਵਿਨਿਕ੍ਸਿਪੇਤ੍| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ਼ਕਦ੍ਦਕ੍ਸਸ਼ਿਖਿਗਧ੍ਰਕਙ੍ਕਕਪੋਤਜਮ੍||੧੭|| ਚਤੁਸ੍ਪਾਤ੍ਪਕ੍ਸਿਪਿਤ੍ਤਾਲਮਨੋਹ੍ਵਾਲਵਣਾਨਿ ਚ| ਪਰਿਤਃ ਸੁਤਰਾਂ ਚਾਤੋ ਦਰ੍ਵ੍ਯਾ ਤਮਵਘਟ੍ਟਯੇਤ੍||੧੮|| ਸਬਾਸ੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਯਦੋਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਦ੍ਬੁਦ੍ਬੁਦੈਰ੍ਲੇਹਵਦ੍ਧਨਃ| ਅਵਤਾਰ੍ਯ ਤਦਾ ਸ਼ੀਤੋ ਯਵਰਾਸ਼ਾਵਯੋਮਯੇ||੧੯|| ਸ੍ਥਾਪ੍ਯੋਯਂ ਮਧ੍ਯਮਃ ਕ੍ਸਾਰੋ| |੨੦|
अधुना क्षारक्रियामाह | कालमुष्ककशम्याककदलीपारिभद्रकान्||८|| अश्वकर्णमहावृक्षपलाशास्फोतवृक्षकान्| इन्द्रवृक्षार्कपूतीकनक्तमालाश्वमारकान्||९|| काकजङ्घामपामार्गमग्निमन्थाग्नितिल्वकान्| सार्द्रान् समूलशाखादीन् खण्डशः पतिकल्पितान्||१०|| कोशातकीश्चतस्रश्च शूकं नालं यवस्य च| निवाते निचयीकृत्य पृथक् तानि शिलातले||११|| प्रक्षिप्य मुष्ककचये सुधाश्मानि च दीपयेत्| ततस्तिलानां कुतलैर्दग्ध्वाऽग्नौ विगते पृथक्||१२|| कृत्वा सुधाश्मनां भस्म द्रोणं त्वितरभस्मनः| मुष्ककोत्तरमादाय प्रत्येकं जलमूत्रयोः||१३|| गालयेदर्धभारेण महता वाससा च तत्| यावत्पिच्छिलरक्ताच्छस्तीक्ष्णो जातस्तदा च तम्||१४|| गृहीत्वा क्षारनिष्यन्दं पचेल्लौह्यां विघट्टयन्| पच्यमाने ततस्तस्मिंस्ताः सुधाभस्मशर्कराः||१५|| शुक्तीः क्षीरपकं शङ्खानाभीश्चायसभाजने| कृत्वाऽग्निवर्णान्बहुशः क्षारोत्थे कुडवोन्मिते||१६|| निर्वाप्य पिष्ट्वा तेनैव प्रतीवापं विनिक्षिपेत्| श्लक्ष्णं शकृद्दृक्षशिखिगृध्रकङ्ककपोतजम्||१७|| चतुष्पात्पक्षिपित्तालमनोह्वालवणानि च| परितः सुतरां चातो दर्व्या तमवघट्टयेत्||१८|| सबाष्पैश्च यदोत्तिष्ठेद्बुद्बुदैर्लेहवद्धनः| अवतार्य तदा शीतो यवराशावयोमये||१९|| स्थाप्योऽयं मध्यमः क्षारो| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mRudutIkShNakShArayorvisheShaH (20-22) · Śloka 22
ਨ ਤੁ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਕ੍ਸਿਪੇਨ੍ਮਦੌ| ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯਾਪਨਯੇਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਵਾਪਨਮ੍||੨੦|| ਤਥਾ ਲਾਙ੍ਗਲਿਕਾਦਨ੍ਤਿਚਿਤ੍ਰਕਾਤਿਵਿਸਾਵਚਾਃ| ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਕਨਕਕ੍ਸੀਰਿਹਿਙ੍ਗੁਪੂਤੀਕਪਲ੍ਲਵਾਃ||੨੧|| ਤਾਲਪਤ੍ਰੀ ਬਿਡਂ ਚੇਤਿ, ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪਰਂ ਤੁ ਸਃ| ਯੋਜ੍ਯਃ|੨੨|
न तु पिष्ट्वा क्षिपेन्मृदौ| निर्वाप्यापनयेत्तीक्ष्णे पूर्ववत् प्रतिवापनम्||२०|| तथा लाङ्गलिकादन्तिचित्रकातिविषावचाः| स्वर्जिकाकनकक्षीरिहिङ्गुपूतीकपल्लवाः||२१|| तालपत्री बिडं चेति, सप्तरात्रात्परं तु सः| योज्यः|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAratraye viShayatrayam (22-23) · Śloka 23
ਇਤਿ ਕ੍ਸਾਰਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦ੍ਵਿਸਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਦਿਕ੍ਸੁਰਾਹ- | ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦੋਜੇਸ੍ਵਰ੍ਬੁਦਾਦਿਸੁ||੨੨|| ਮਧ੍ਯੇਸ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਮਧ੍ਯੋਨ੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਗੁਦਜਨ੍ਮਸੁ| ਬਲਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸੀਣਪਾਨੀਯੇ ਕ੍ਸਾਰਾਮ੍ਬੁ ਪੁਨਰਾਵਪੇਤ੍||੨੩||
इति क्षारत्रैविध्यमुक्त्वा तद्विषयं निर्दिदिक्षुराह- | तीक्ष्णोऽनिलश्लेष्ममेदोजेष्वर्बुदादिषु||२२|| मध्येष्वेष्वेव मध्योऽन्यः पित्तास्रगुदजन्मसु| बलार्थं क्षीणपानीये क्षाराम्बु पुनरावपेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAraguNAH (24-26) · Śloka 26
ਅਧੁਨਾ ਕ੍ਸਾਰਗੁਣਾਨਾਹ ਨਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਦੁਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਃ ਸਿਤਃ| ਸ਼ਿਖਰੀ ਸੁਖਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯੋ ਨ ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀ ਨ ਚਾਤਿਰੁਕ੍||੨੪|| ਕ੍ਸਾਰੋ ਦਸ਼ਗੁਣਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਤੇਜਸੋਰਪਿ ਕਰ੍ਮਕਤ੍| ਆਚੂਸਨ੍ਨਿਵ ਸਂਰਮ੍ਭਾਦ੍ਗਾਤ੍ਰਮਾਪੀਡਯਨ੍ਨਿਵ||੨੫|| ਸਰ੍ਵਤੋਨੁਸਰਨ੍ ਦੋਸਾਨੁਨ੍ਮੂਲਯਤਿ ਮੂਲਤਃ| ਕਰ੍ਮ ਕਤ੍ਵਾ ਗਤਰੁਜਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ||੨੬||
अधुना क्षारगुणानाह नातितीक्ष्णमृदुः श्लक्ष्णः पिच्छिलः शीघ्रगः सितः| शिखरी सुखनिर्वाप्यो न विष्यन्दी न चातिरुक्||२४|| क्षारो दशगुणः शस्त्रतेजसोरपि कर्मकृत्| आचूषन्निव संरम्भाद्गात्रमापीडयन्निव||२५|| सर्वतोऽनुसरन् दोषानुन्मूलयति मूलतः| कर्म कृत्वा गतरुजः स्वयमेवोपशाम्यति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAraprayogaH (27-28) · Śloka 28
ਕ੍ਸਾਰਸਾਧ੍ਯੇ ਗਦੇ ਛਿਨ੍ਨੇ ਲਿਖਿਤੇ ਸ੍ਰਾਵਿਤੇਥਵਾ| ਕ੍ਸਾਰਂ ਸ਼ਲਾਕਯਾ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਲੋਤਪ੍ਰਾਵਤਦੇਹਯਾ||੨੭|| ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਤਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ| |੨੮|
क्षारसाध्ये गदे छिन्ने लिखिते स्रावितेऽथवा| क्षारं शलाकया दत्त्वा प्लोतप्रावृतदेहया||२७|| मात्राशतमुपेक्षेत| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshaHsu visheShaH (28) · Śloka 28
ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਸ਼ਃਸ੍ਵਾਵਤਾਨਨਮ੍| ਹਸ੍ਤੇਨ ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ|੨੮|
तत्रार्शःस्वावृताननम्| हस्तेन यन्त्रं कुर्वीत|२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vartmarogeShu visheShaH (28-29) · Śloka 29
| ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗੇਸੁ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੀ||੨੮|| ਨਿਰ੍ਭੁਜ੍ਯ ਪਿਚੁਨਾਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਕਸ੍ਣਭਾਗਂ ਵਿਨਿਕ੍ਸਿਪੇਤ੍| ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਤਨੁਃ ਕ੍ਸਾਰਲੇਪੋ, ਘ੍ਰਾਣਾਰ੍ਬੁਦੇਸੁ ਚ||੨੯||
| वर्त्मरोगेषु वर्त्मनी||२८|| निर्भुज्य पिचुनाऽऽच्छाद्य कृष्णभागं विनिक्षिपेत्| पद्मपत्रतनुः क्षारलेपो, घ्राणार्बुदेषु च||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana GrANArbudeShu visheShaH (30) · Śloka 30
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਂ ਨਿਸਣ੍ਣਸ੍ਯ ਸਮੁਨ੍ਨਮ੍ਯਾਗ੍ਰਨਾਸਿਕਾਮ੍| ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਧਾਰ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍|੩੦|
प्रत्यादित्यं निषण्णस्य समुन्नम्याग्रनासिकाम्| मात्रा विधार्यः पञ्चाशत्|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karNArshaHsu visheShaH (30) · Śloka 30
| ਤਦ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਸਿ ਕਰ੍ਣਜੇ||੩੦||
| तद्वदर्शसि कर्णजे||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAraprayogAnantaraM kRutyam (31-32) · Śloka 32
ਕ੍ਸਾਰਂ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨੇਨਾਨੁ ਪਰਿਮਜ੍ਯਾਵਗਮ੍ਯ ਚ| ਸੁਦਗ੍ਧਂ ਘਤਮਧ੍ਵਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਪਯੋਮਸ੍ਤੁਕਾਞ੍ਜਿਕੈਃ||੩੧|| ਨਿਰ੍ਵਾਪਯੇਤ੍ਤਤਃ ਸਾਜ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹਯੇਤ੍| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਨਿ ਭੋਜ੍ਯਾਨਿ ਕ੍ਲੇਦਨਾਯ ਚ||੩੨||
क्षारं प्रमार्जनेनानु परिमृज्यावगम्य च| सुदग्धं घृतमध्वक्तं तत्पयोमस्तुकाञ्जिकैः||३१|| निर्वापयेत्ततः साज्यैः स्वादुशीतैः प्रदेहयेत्| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि क्लेदनाय च||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sudagdhe~apyashIrNe kRutyam (33-34) · Śloka 34
ਯਦਿ ਚ ਸ੍ਥਿਰਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ਕ੍ਸਾਰਦਗ੍ਧਂ ਨ ਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਬੀਜਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਤਿਲੈਰਾਲੇਪਯੇਤ੍ਤਤਃ||੩੩|| ਤਿਲਕਲ੍ਕਃ ਸਮਧੁਕੋ ਘਤਾਕ੍ਤੋ ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਃ| |੩੪|
यदि च स्थिरमूलत्वात्क्षारदग्धं न शीर्यते| धान्याम्लबीजयष्ट्याह्वतिलैरालेपयेत्ततः||३३|| तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sudagdhalakShaNam (34) · Śloka 34
| ਪਕ੍ਵਜਮ੍ਬ੍ਵਸਿਤਂ ਸਨ੍ਨਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਗ੍ਧਮ੍|੩੪|
| पक्वजम्ब्वसितं सन्नं सम्यग्दग्धम्|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durdagdhalakShaNam (34-35) · Śloka 35
| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ||੩੪|| ਤਾਮ੍ਰਤਾਤੋਦਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੁਰ੍ਦਗ੍ਧਮ੍| |੩੫|
| विपर्यये||३४|| ताम्रतातोदकण्ड्वाद्यैर्दुर्दग्धम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durdagdhe punardAhaH (35) · Śloka 35
ਤਂ ਪੁਨਰ੍ਦਹੇਤ੍| |੩੫|
तं पुनर्दहेत्| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidagdhalakShaNam (35) · Śloka 35
| ਅਤਿਦਗ੍ਧੇ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਾਹਜ੍ਵਰਾਦਯਃ||੩੫||
| अतिदग्धे स्रवेद्रक्तं मूर्च्छादाहज्वरादयः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudAtidagdhalakShaNam (36) · Śloka 36
ਗੁਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਂਰੋਧੋਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਪਘਾਤੋ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਵਾ ਗੁਦਸ੍ਯ ਸ਼ਾਤਨਾਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍||੩੬||
गुदे विशेषाद्विण्मूत्रसंरोधोऽतिप्रवर्तनम्| पुंस्त्वोपघातो मृत्युर्वा गुदस्य शातनाद्ध्रुवम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsAtidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37
ਨਾਸਾਯਾਂ ਨਾਸਿਕਾਵਂਸ਼ਦਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨੋਦ੍ਭਾਵਃ| ਭਵੇਚ੍ਚ ਵਿਸਯਾਜ੍ਞਾਨਮ੍|੩੭|
नासायां नासिकावंशदरणाकुञ्चनोद्भावः| भवेच्च विषयाज्ञानम्|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shrotrAdyatidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37
| ਤਦ੍ਵਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਕੇਸ੍ਵਪਿ||੩੭||
| तद्वच्छ्रोत्रादिकेष्वपि||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidagdhe pratIkAraH (38-1) · Śloka 1
ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਤ੍ਰ ਸੇਕੋਮ੍ਲੈਰ੍ਲੇਪੋ ਮਧੁ ਘਤਂ ਤਿਲਾਃ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਾ ਚੇਸ੍ਟਾ ਸਰ੍ਵੈਵ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾ ਕ੍ਰਿਯਾ||੩੮|| ਅਮ੍ਲੋ ਹਿ ਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਕ੍ਸਾਰਸ੍ਤੇਨੋਪਸਂਹਿਤਃ| ਯਾਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਾਦੁਤਾਂ ਤਸ੍ਮਾਦਮ੍ਲੈਰ੍ਨਿਰ੍ਵਾਪਯੇਤ੍ਤਰਾਮ੍||੩੯|| (ਵਿਸਗ੍ਨਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਸ਼ਨਿਮਤ੍ਯੁਤੁਲ੍ਯਃ ਕ੍ਸਾਰੋ ਭਵੇਦਲ੍ਪਮਤਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ| ਸ ਧੀਮਤਾ ਸਮ੍ਯਗਨੁਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੋ ਰੋਗਾਨ੍ਨਿਹਨ੍ਯਾਦਿਚਿਰੇਣ ਘੋਰਾਨ੍)||੧||
विशेषादत्र सेकोऽम्लैर्लेपो मधु घृतं तिलाः| वातपित्तहरा चेष्टा सर्वैव शिशिरा क्रिया||३८|| अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस्तेनोपसंहितः| यात्याशु स्वादुतां तस्मादम्लैर्निर्वापयेत्तराम्||३९|| (विषग्निशस्त्राशनिमृत्युतुल्यः क्षारो भवेदल्पमतिप्रयुक्तः| स धीमता सम्यगनुप्रयुक्तो रोगान्निहन्यादिचिरेण घोरान्)||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agniprashaMsA (40) · Śloka 40
ਅਗ੍ਨਿਃ ਕ੍ਸਾਰਾਦਪਿ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਸ੍ਤਦ੍ਦਗ੍ਧਾਨਾਮਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਭੇਸਜਕ੍ਸਾਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਨ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਾਧਨਾਤ੍||੪੦||
अग्निः क्षारादपि श्रेष्ठस्तद्दग्धानामसम्भवात्| भेषजक्षारशस्त्रैश्च न सिद्धानां प्रसाधनात्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnidAhyAnya~ggAni (41) · Śloka 41
ਤ੍ਵਚਿ ਮਾਂਸੇ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸੁ ਸ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| |੪੧|
त्वचि मांसे सिरास्नायुसन्ध्यस्थिषु स युज्यते| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tvagdAha viShayaH tvagdAhasAdhanAni (41-42) · Śloka 42
| ਮਸਾਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨਿਮੂਰ੍ਧਾਰ੍ਤਿਮਨ੍ਥਕੀਲਤਿਲਾਦਿਸੁ||੪੧|| ਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹੋ ਵਰ੍ਤਿਗੋਦਨ੍ਤਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤਸ਼ਰਾਦਿਭਿਃ| |੪੨|
| मषाङ्गग्लानिमूर्धार्तिमन्थकीलतिलादिषु||४१|| त्वग्दाहो वर्तिगोदन्तसूर्यकान्तशरादिभिः| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsadAhaviShayaH mAMsadAhasAdhanAni (42-43) · Śloka 43
| ਅਰ੍ਸ਼ੋਭਗਨ੍ਦਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਨਾਡੀਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਾਦਿਸੁ||੪੨|| ਮਾਂਸਦਾਹੋ ਮਧੁਸ੍ਨੇਹਜਾਮ੍ਬਵੌਸ੍ਠਗੁਡਾਦਿਭਿਃ| |੪੩|
| अर्शोभगन्दरग्रन्थिनाडीदुष्टव्रणादिषु||४२|| मांसदाहो मधुस्नेहजाम्बवौष्ठगुडादिभिः| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAdidAhaviShayaH sirAdidAhasAdhanAniss (43-44) · Śloka 44
| ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮਨ੍ਯਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵਨੀਲ੍ਯਸਮ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯਧਾਦਿਸੁ||੪੩|| ਸਿਰਾਦਿਦਾਹਸ੍ਤੈਰੇਵ| |੪੪|
| श्लिष्टवर्त्मन्यसृक्स्रावनील्यसम्यग्व्यधादिषु||४३|| सिरादिदाहस्तैरेव| |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnidAhaniShedhaH (44) · Śloka 44
ਨ ਦਹੇਤ੍ਕ੍ਸਾਰਵਾਰਿਤਾਨ੍| ਅਨ੍ਤਃਸ਼ਲ੍ਯਾਸਜੋ ਭਿਨ੍ਨਕੋਸ੍ਠਾਨ੍ ਭੂਰਿਵ੍ਰਣਾਤੁਰਾਨ੍||੪੪||
न दहेत्क्षारवारितान्| अन्तःशल्यासृजो भिन्नकोष्ठान् भूरिव्रणातुरान्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAhAnantaraM kRutyam (45) · Śloka 45
ਸੁਦਗ੍ਧਂ ਘਤਮਧ੍ਵਕ੍ਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹਯੇਤ੍| |੪੫|
सुदग्धं घृतमध्वक्तं स्निग्धशीतैः प्रदेहयेत्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sudagdhalakShaNam (45-46) · Śloka 46
| ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਰਕ੍ਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦਵਲ੍ਲਸਿਕਾਨ੍ਵਿਤਮ੍||੪੫|| ਪਕ੍ਵਤਾਲਕਪੋਤਾਭਂ ਸੁਰੋਹਂ ਨਾਤਿਵੇਦਨਮ੍| |੪੬|
| तस्य लिङ्गं स्थिते रक्ते शब्दवल्लसिकान्वितम्||४५|| पक्वतालकपोताभं सुरोहं नातिवेदनम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durdagdhAtidagdhayorlakShaNam (46) · Śloka 46
| ਪ੍ਰਮਾਦਦਗ੍ਧਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਦੁਰ੍ਦਗ੍ਧਾਤ੍ਯਰ੍ਥਦਗ੍ਧਯੋਃ||੪੬||
| प्रमाददग्धवत्सर्वं दुर्दग्धात्यर्थदग्धयोः||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramAdadagdhaBedAH (47) · Śloka 47
ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਤਤ੍ਤੁ ਤੁਚ੍ਛੇਨ ਸਹ| |੪੭|
चतुर्धा तत्तु तुच्छेन सह| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tucCalakShaNam (47) · Śloka 47
ਤੁਛਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤ੍ਵਗ੍ਵਿਵਰ੍ਣਾਸ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨ ਚ ਸ੍ਫੋਟਸਮੁਦ੍ਭਵਃ||੪੭||
तुछस्य लक्षणम्| त्वग्विवर्णाष्यतेऽत्यर्थं न च स्फोटसमुद्भवः||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durdagdhalakShaNam (48) · Śloka 48
ਸਸ੍ਫੋਟਦਾਹਤੀਵ੍ਰੋਸਂ ਦੁਰ੍ਦਗ੍ਧਮ੍| |੪੮|
सस्फोटदाहतीव्रोषं दुर्दग्धम्| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidagdhalakShaNam (48-49) · Śloka 49
ਅਤਿਦਾਹਤਃ| ਮਾਂਸਲਮ੍ਬਨਸਙ੍ਕੋਚਦਾਹਧੂਪਨਵੇਦਨਾਃ||੪੮|| ਸਿਰਾਦਿਨਾਸ਼ਸ੍ਤਣ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਵ੍ਰਣਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਮਤ੍ਯਵਃ| |੪੯|
अतिदाहतः| मांसलम्बनसङ्कोचदाहधूपनवेदनाः||४८|| सिरादिनाशस्तृण्मूर्च्छाव्रणगाम्भीर्यमृत्यवः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tucCasyauShadham (49-50) · Śloka 50
| ਤੁਚ੍ਛਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਤਪਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਭੇਸਜਮ੍||੪੯|| ਸ੍ਤ੍ਯਾਨੇਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵੇਦਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਿਲੀਨੇ ਮਨ੍ਦਤਾ ਰੁਜਃ| |੫੦|
| तुच्छस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं च भेषजम्||४९|| स्त्यानेऽस्त्रे वेदनाऽत्यर्थं विलीने मन्दता रुजः| |५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durdagdhasyauShadham (50) · Śloka 50
| ਦੁਰ੍ਦਗ੍ਧੇ ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਾਦੌ ਤਤੋ ਹਿਮਮ੍||੫੦||
| दुर्दग्धे शीतमुष्णं च युञ्ज्यादादौ ततो हिमम्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyagdagdhasyauShadham (51) · Śloka 51
ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਗ੍ਧੇ ਤਵਕ੍ਸੀਰਿਪ੍ਲਕ੍ਸਚਨ੍ਦਨਗੈਰਿਕੈਃ| ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍ਸਾਜ੍ਯਾਮਤੈਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਵਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ||੫੧||
सम्यग्दग्धे तवक्षीरिप्लक्षचन्दनगैरिकैः| लिम्पेत्साज्यामृतैरूर्ध्वं पित्तविद्रधिवत्क्रिया||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidagdhasyauShadham (52) · Śloka 52
ਅਤਿਦਗ੍ਧੇ ਦ੍ਰੁਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਵਿਸਰ੍ਪਵਤ੍| |੫੨|
अतिदग्धे द्रुतं कुर्यात्सर्वं पित्तविसर्पवत्| |५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehadagdhasyauShadham (52-1) · Śloka 1
| ਸ੍ਨੇਹਦਗ੍ਧੇ ਭਸ਼ਤਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਯੋਜਯੇਤ੍||੫੨|| (ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਯੋ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਤ੍ਯੋਃ ਪਰਮਮਾਯੁਧਮ੍| ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋ ਭਿਸਕ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨ੍ ਸਮ੍ਯਗਵਚਾਰਯੇਤ੍)||੧||
| स्नेहदग्धे भृशतरं रूक्षं तत्र तु योजयेत्||५२|| (शस्त्रक्षाराग्नयो यस्मान्मृत्योः परममायुधम्| अप्रमत्तो भिषक् तस्मात्तान् सम्यगवचारयेत्)||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sUtrasthanasyopasaMhAraH (30) · Śloka 30
ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਾਨਮਿਦਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ਰਹਸ੍ਯਵਤ੍| ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਃ ਸੂਤ੍ਰਿਤਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤਃ||੫੩|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾ- ਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮ- ਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੦||
समाप्यते स्थानमिदं हृदयस्य रहस्यवत्| अत्रार्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः||५३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने क्षाराग्निकर्म- विधिर्नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon