19. bastividhiradhyāyaḥ

Adhikarana bastividhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

मलहरणार्थं पूर्वाध्याय उक्तः| बस्तिनाऽपि मलो निर्ह्रियत इति वमनविरेचनविधेरनन्तरं बस्तिविधेरुपदेशो युक्त इत्याह - - - - अथातो बस्तिविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

Adhikarana basterviShayaH, basteH sarvopakramashreShThatvam, bastibhedAH (1-2) · Śloka 2

वातोल्बणेषु दोषेषु वाते वा बस्तिरिष्यते| उपक्रमाणां सर्वेषां सोऽग्रणीस्त्रिविधस्तु सः||१|| निरूहोऽन्वासनं बस्तिरुत्तरः| |२|

Adhikarana nirUhasya visheShato viShayaH (2-3) · Śloka 3

तेन साधयेत्| गुल्मानाहखुडप्लीहशुद्धातीसारशूलिनः||२|| जीर्णज्वरप्रतिश्यायशुक्रानिलमलग्रहान्| वर्ध्माश्मरीरजोनाशान् दारुणांश्चानिलामयान्||३||

Adhikarana aniruhyAH (4-6) · Śloka 6

अनास्थाप्यास्त्वतिस्निग्धः क्षतोरस्को भृशं कृशः| आमातिसारी वमिमान् संशुद्धो दत्तनावनः||४|| श्वासकासप्रसेकार्शोहिध्माध्मानाल्पवह्नयः| शूनपायुः कृतहारो बद्धच्छिद्रोदकोदरी||५|| कुष्ठी च मधुमेही च मासान् सप्त च गर्भिणी| |६|

Adhikarana anuvAsanasya visheShato viShayAH (6-7) · Śloka 7

| आस्थाप्या एव चान्वास्या विशेषादतिवह्नयः||६|| रूक्षाः केवलवातार्ताः| |७|

Adhikarana nAnuvAsyAH (7-9) · Śloka 9

नानुवास्यास्त एव च| येऽनास्थाप्यास्तथा पाण्डुकामलामेहपीनसाः||७|| निरन्नप्लीहविड्भेदिगुरुकोष्ठकफोदराः| अभिष्यन्दिभृशस्थूलकृमिकोष्ठाढ्यमारुताः||८|| पीते विषे गरेऽपच्यां श्लीपदी गलगण्डवान्| |९|

Adhikarana nirUhAnvAsanayantrasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| निरूहान्वासनयोर्यन्त्रस्य लक्षणमाह - ] - - - | तयोस्तु नेत्रं हेमादिधातुदार्वस्थिवेणुजम्||९|| गोपुच्छाकारमच्छिद्रं श्लक्ष्णर्जु गुलिकामुखम्| |१०|

Adhikarana yantrapramANam (10-12) · Śloka 12

अथास्य प्रमाणमाह - - - - | ऊनेऽब्दे पञ्च, पूर्णेऽस्मिन्नासप्तभ्योऽङ्गुलानि षट्||१०|| सप्तमे सप्त, तान्यष्टौ द्वादशे, षोडशे नव| द्वादशैव परं विंशाद्वीक्ष्य वर्षान्तरेषु च||११|| वयोबलशरीराणि प्रमाणमभिवर्द्धयेत्| |१२|

Adhikarana yantrasthaulyam (12) · Śloka 12

| स्वाङ्गुष्ठेन समं मूले स्थौल्येनाग्रे कनिष्ठया||१२||

Adhikarana yantracchidrapramANam (13-14) · Śloka 14

अधुना छिद्रद्वारेण नेत्रस्थौल्यप्रमाणमधिकमपि दर्शयन्नाह - - - - पूर्णेऽब्देऽङ्गुलमादाय तदर्द्धार्द्धप्रवर्द्धितम्| त्र्यङ्गुलं परमं छिद्रं मूलेऽग्रे वहते तु यत्||१३|| मुद्गं माषं कलायं च क्लिन्नं कर्कन्धुकं क्रमात्| |१४|

Adhikarana yantraprAnte karNikAsthApanam, yantrAgracchidraM vartyA pidheyam, karNikAdvayamadhye dvya~ggulamantaram (14-15) · Śloka 15

| मूलाच्छिद्रप्रमाणेन प्रान्ते घटितकर्णिकम्||१४|| वर्त्याऽग्रे पिहितं, मूले यथास्वं ह्यङ्गुलान्तरम्| कर्णिकाद्वितयं नेत्रे कुर्यात्|१५|

Adhikarana karNikAdvaye bastibandhanam (15-17) · Śloka 17

अत एवाह - - - - | तत्र च योजयेत्||१५|| अजाविमहिषादीनां बस्तिं सुमृदितं दृढम्| कषायरक्तं निश्छिद्रग्रन्थिगन्धशिरं तनुम्||१६|| ग्रथितं साधु सूत्रेण सुखसंस्थाप्यभेषजम्| |१७|

Adhikarana tadalAbhe caritArthatA (17) · Śloka 17

| बस्त्यभावेऽङ्कपादं वान्यसेद्वासोऽथवा घनम्||१७||

Adhikarana nirUhauShadhamAtrA (18-19) · Śloka 19

निरूहमात्रा प्रथमे प्रकुञ्चो वत्सरे परम्| प्रकुञ्चवृद्धिः प्रत्यब्दं यावत्षट्प्रसृतास्ततः||१८|| प्रसृतं वर्द्धयेदूर्ध्वं द्वादशाष्टादशस्य तु| आसप्ततेरिदं मानं, दशैव प्रसृताः परम्||१९||

Adhikarana anuvAsanauShadhamAtrA (20) · Śloka 20

एवं सांवत्सरीकादारभ्य यावद्वर्षशतिकस्तावन्निरूहमात्रामभिधाय, अनुवासनमात्रामधिकृत्याह - - - - यथायथं निरूहस्य पादो मात्राऽनुवासने| |२०|

Adhikarana nirUhyasyAnuvAsanam, anuvAsanakAlaH, anuvasanIyasya pUrvakartavyam (20-24) · Śloka 24

| आस्थाप्यं स्नेहितं स्विन्नं शुद्धं लब्धबलं पुनः||२०|| अन्वासनार्हं विज्ञाय पूर्वमेवानुवासयेत्| शीते वसन्ते च दिवा रात्रौ केचित्ततोऽन्यदा||२१|| अभ्यक्तस्नातमुचितात्पादहीनं हितं लघु| अस्निग्धरूक्षमशितं सानुपानं द्रवादि च||२२|| कृतचङ्क्रमणं मुक्तविण्मूत्रं शयने सुखे| नात्युच्छ्रिते न चोच्छीर्षे संविष्टं वामपार्श्वतः||२३|| सङ्कोच्य दक्षिणं सक्थि प्रसार्य च ततोऽपरम्| |२४|

Adhikarana anuvAsane vaidyakRutyam (24-26) · Śloka 26

| अथास्य नेत्रं प्रणयेत्स्निग्धे स्निग्धमुखं गुदे||२४|| उच्छ्वास्य बस्तेर्वदने बद्धे हस्तमकम्पयन्| पृष्ठवंशं प्रति ततो नातिद्रुतविलम्बितम्||२५|| नातिवेगं न वा मन्दं सकृदेव प्रपीडयेत्| सावशेषं च कुर्वीत वायुः शेषे हि तिष्ठति||२६||

Adhikarana vaidyakRutyasya phalam, shIghranivRuttau punaranuvAsanam (27-29) · Śloka 29

दत्ते तूत्तानदेहस्य पाणिना ताडयेत्स्फिजौ| तत्पार्ष्णिभ्यां तथा शय्यां पादतश्च त्रिरुत्क्षिपेत्||२७|| ततः प्रसारिताङ्ह्गस्य सोपधानस्य पार्ष्णिके| आहन्यान्मुष्टिनाऽङ्ह्गं च स्नेहेनाभ्यज्य मर्दयेत्||२८|| वेदनार्तमिति स्नेहो न हि शीघ्रं निवर्तते| योज्यः शीघ्रं निवृत्तेऽन्यः स्नेहोऽतिष्ठन्नकार्यकृत्||२९||

Adhikarana mandAgnimanAgatasnehaM ca sAyaM na bhojayet (30) · Śloka 30

दीप्ताग्निं त्वागतस्नेहं सायास्ने भोजयेल्लघु| |३०|

Adhikarana anuvAsanasya nivRuttikAlaH, anivRuttau upekShA pratIkArashca (30-31) · Śloka 31

| निवृत्तिकालः परमस्त्रयो यामास्ततः परम्||३०|| अहोरात्रमुपेक्षेत, परतः फलवर्तिभिः| तीक्ष्णैर्वा बस्तिभिः कुर्याद्यत्नं स्नेहनिवृत्तये||३१||

Adhikarana pratIkArasyApavAdaH, snehasheShapAkArthamauShadham (32-33) · Śloka 33

अतिरौक्ष्यादनागच्छन्न चेज्जाड्यादिदोषकृत्| उपेक्षेतैव हि ततोऽध्युषितश्च निशां पिबेत्||३२|| प्रातर्नागरधान्याम्भः कोष्णं, केवलमेव वा| |३३|

Adhikarana punaranuvAsanasya kAlaH (33-34) · Śloka 34

| अन्वासयेत्तृतीयेऽह्नि पञ्चमे वा पुनश्च तम्||३३|| यथा वा स्नेहपक्तिः स्यादतोऽत्युल्बणमारुतान्| व्यायामनित्यान् दीप्ताग्नीन् रूक्षांश्च प्रतिवासरम्||३४||

Adhikarana anuvasanAnantaraM nirUhaH, anuvAsanaM vinaiva niruhaH (35) · Śloka 35

इति स्नेहैस्त्रिचतुरैः स्निग्धे स्रोतोविशुद्धये| निरूहं शोधनं युञ्ज्यादस्निग्धे स्नेहनं तनोः||३५||

Adhikarana nirUhavidhiH (36-38) · Śloka 38

पञ्चमेऽथ तृतीये वा दिवसे साधके शुभे| मध्याह्ने किञ्चिदावृत्ते प्रयुक्ते बलिमङ्गले||३६|| अभ्यक्तस्वेदितोत्सृष्टमलं नातिबुभुक्षितम्| अवेक्ष्य पुरुषं दोषभेषजादीनि चादरात्||३७|| बस्तिं प्रकल्पयेद्वैद्यस्तद्विद्यैर्बहुभिः सह| |३८|

Adhikarana nirUhadravyANAM mAtrA (38-41) · Śloka 41

अथ निरूहकल्पनामाह - - - - | क्वाथयेद्विंशतिपलं द्रव्यस्याष्टौ फलानि च||३८|| ततः क्वाथाच्चतुर्थांशं स्नेहं वाते प्रकल्पयेत्| पित्ते स्वस्थे च षष्ठांशमष्टमांशं कफेऽधिके||३९|| सर्वत्र चाष्टमं भागं कल्काद्भवति वा यथा| नास्यच्छसान्द्रता बस्तेः पलमात्रं गुडस्य च||४०|| मधुपट्वादिशेषं च युक्त्या| |४१|

Adhikarana nirUhadravyANAM saMskAraH (41-43) · Śloka 43

सर्वं तदेकतः| उष्णाम्बुकुम्भीबाष्पेण तप्तं खजसमाहतम्||४१|| प्रक्षिप्य बस्तौ प्रणयेत्पायौ नात्युष्णशीतलम्| नातिस्निग्धं न वा रूक्षं नातितीक्ष्णं न वा मृदु||४२|| नात्यच्छसान्द्रं नोनातिमात्रं नापटु नाति च| लवणं तद्वदम्लं च|४३|

Adhikarana matAntareNa svasthaviShayaM mAnam (43-45) · Śloka 45

साम्प्रतमन्यमतमभिधत्ते - - - - पठन्त्यन्ये तु तद्विदः||४३|| मात्रां त्रिपलिकां कृर्यात्स्नेहमाक्षिकयोः पृथक्| कर्षार्द्धं माणिमन्थस्य स्वस्थे कल्कपलद्वयम्||४४|| सर्वद्रवाणां शेषाणां पलानि दश कल्पयेत्| |४५|

Adhikarana nirUhadravyANAM melanakramaH (45-46) · Śloka 46

सम्प्रति निरूहावयवानां माक्षिकादीनां संयोजनविधिमाह - - - - | माक्षिकं लवणं स्नेहं कल्कं क्वाथमिति क्रमात्||४५|| आवपेत निरूहाणामेष संयोजने विधिः| |४६|

Adhikarana datte nirUhe rogiNaH kRutyam (46-47) · Śloka 47

| उत्तानो दत्तमात्रे तु निरूहे तन्मना भवेत्||४६|| कृतोपधानः सञ्जातवेगश्चोत्कटकः सृजेत्| |४७|

Adhikarana nirUhasya nivRuttikAlaH, anivRuttau pratIkAraH (47-49) · Śloka 49

| आगतौ परमः कालो मुहूर्तो मृत्यवे परम्||४७|| तत्रानुलोमिकं स्नेहक्षारमूत्राम्लकल्पितम्| त्वरितं स्निग्धतीक्ष्णोष्णं बस्तिमन्यं प्रपीडयेत्||४८|| विदद्यात्फलवर्तिं वा स्वेदनोत्रासनादि च| |४९|

Adhikarana asamyagyogAtpunaH punardAnam (49-50) · Śloka 50

| स्वयमेव निवृत्ते तु द्वितीयो बस्तिरिष्यते||४९|| तृतीयोऽपि चतुर्थोऽपि यावद्वा सुनिरूढता| |५०|

Adhikarana samyagyogAdilakShaNam (50) · Śloka 50

कानि पुनः सम्यङ्निरूढलिङ्गानि ? इत्याह - - - - | विरिक्तवच्च योगादीन्विद्यात्|५०|

Adhikarana samyagyoge snAnaM bhojanaM ca (50-51) · Śloka 51

| योगे तु भोजयेत्||५०|| कोष्णेन वारिणा स्नातं तनुधन्वरसौदनम्| |५१|

Adhikarana snAnabhojanayoH phalam (51-52) · Śloka 52

| विकारा ये निरूढस्य भवन्ति प्रचलैर्मलैः||५१|| ते सुखोष्णाम्बुसिक्तस्य यान्ति भुक्तवतः शमम्| |५२|

Adhikarana vAtArditasya nirUhadina evAnuvAsanam (52) · Śloka 52

| अथ वातार्दितं भूयः सद्य एवानुवासयेत्||५२||

Adhikarana anuvAsanasya samyagyogAdi lakShaNam (53) · Śloka 53

सम्यग्घीनातियोगाश्च तस्य स्युः स्नेहपीतवत्| |५३|

Adhikarana visheShaM samyagyogalakShaNam (53-54) · Śloka 54

अन्यदप्यनुवासनस्य सम्यग्योगलक्षणमाह - - - - | किञ्चित्कालं स्थितो यश्च सपुरीषो निवर्तते||५३|| सानुलोमानिलः स्नेहस्तत्सिद्धमनुवासनम्| |५४|

Adhikarana anuvAsanAvRuttau doShabhedena sa~gkhyAniyamaH madhyemadhye nirUhaH (54-55) · Śloka 55

| एकं त्रीन् वा बलासे तु स्नेहबस्तीन् प्रकल्पयेत्||५४|| पञ्च वा सप्त वा पित्ते, नवैकादश वाऽनिले| पुनस्ततोऽप्ययुग्मांस्तु पुनरास्थापनं ततः||५५||

Adhikarana atra doShabhedena yUShAdibhirbhojanam (56) · Śloka 56

कफपित्तानिलेष्वन्नं यूषक्षीररसैः क्रमात्| |५६|

Adhikarana vAte nirUhaM prati visheShaH (56-57) · Śloka 57

| वातघ्नौषधनिष्क्वाथत्रिवृतासैन्धवैर्युतः||५६|| बस्तिरेकोऽनिले स्निग्धः स्वाद्वम्लोष्णो रसान्वितः| |५७|

Adhikarana pitte nirUhaM prati visheShaH (57-58) · Śloka 58

| न्यग्रोधादिगणक्वाथपद्मकादिसितायुतौ||५७|| पित्ते स्वादुहिमौ साज्यक्षीरेक्षुरसमाक्षिकौ| |५८|

Adhikarana kaphe nirUhaM prati visheShaH (58-59) · Śloka 59

| आरग्वधादिनिष्क्वाथवत्सकादियुतास्त्रयः||५८|| रूक्षाः सक्षौद्रगोमूत्रास्तीक्ष्णोष्णकटुकाः कफे| |५९|

Adhikarana sannipAte ta eva trayaH (59) · Śloka 59

| त्रयस्ते सन्निपातेऽपि दोषान् घ्नन्ति यतः क्रमात्||५९||

Adhikarana uktaniyamasya matAntaratvam, na hi doShashcaturtho~asti (60) · Śloka 60

त्रिभ्यः परं बस्तिमतो नेच्छन्त्यन्ये चिकित्सकाः| न हि दोषश्चतुर्थोऽस्ति पुनर्दीयेत यं प्रति||६०||

Adhikarana tribhyo nyUnatA~api na kAryA (61) · Śloka 61

उत्क्लेशनं शुद्धिकरं दोषाणां शमनं क्रमात्| त्रिधैव कल्पयेद्वस्तिमित्यन्येऽपि प्रचक्षते||६१||

Adhikarana matayorviShayavyavasyA (62) · Śloka 62

| तत्र किं क्रियताम् ? इत्याह - - - -] दोषौषधादिबलतः सर्वमेतत्प्रमाणयेत्| |६२|

Adhikarana svamatamAha (62) · Śloka 62

अथ सर्वमतानुग्राहि स्वमतमाह - - - - | सम्यङ्निरूढलिङ्गं तु नासम्भाव्य निवर्तयेत्||६२||

Adhikarana karmabastiH (63) · Śloka 63

इदानीं कर्मकालयोगाख्यान् बस्तिविशेषानाह - - - - प्राक्स्नेह एकः पञ्चान्ते द्वादशास्थापनानि च| सान्वासनानि कर्मैवं बस्तयस्त्रिंशदीरिताः||६३||

Adhikarana kAlabastiH (64) · Śloka 64

कालः पञ्चदशैकोऽत्र प्राक् स्नेहोऽन्ते त्रयस्तथा| षट् पञ्चबस्त्यन्तरिताः|६४|

Adhikarana yogabastiH (64-65) · Śloka 65

| योगोऽष्टौ बस्तयोऽत्र तु||६४|| त्रयो निरूहाः स्नेहाश्च स्नेहावाद्यन्तयोरुभौ| |६५|

Adhikarana prayoganiyame yuktiH, prayogAtikrame doShaH (65-66) · Śloka 66

| स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवाति शीलयेत्||६५|| उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहान्निरूहान्मरुतो भयम्| |६६|

Adhikarana niyamatAtparyam (66) · Śloka 66

| तस्मान्निरूढः स्नेह्यः स्यान्निरूह्यश्चानुवासितः||६६||

Adhikarana prayoganiyamasya phalam (67) · Śloka 67

स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषजित्| |६७|

Adhikarana mAtrAbastilakShaNam (67-68) · Śloka 68

अधुना मात्राबस्तिं लक्षयति - - - - | ह्रस्वया स्नेहपानस्य मात्रया योजितः समः||६७|| मात्राबस्तिः स्मृतः स्नेहः| |६८|

Adhikarana mAtrAbasterviShayaH, mAtrAbasteH phalam (68-69) · Śloka 69

शीलनीयः सदा च सः| बालवृद्धाध्वभारस्त्रीव्यायामासक्तचिन्तकैः||६८|| वातभग्नाबलाल्पाग्निनृपेश्वरसुखात्मभिः| दोषघ्नो निष्परीहारो बल्यः सृष्टमलः सुखः||६९||

Adhikarana uttaravastervisheShato viShayaH (70) · Śloka 70

बस्तौ रोगेषु नारीणां योनिगर्भाशयेषु च| द्वित्रास्थापनशुद्धेभ्यो विदध्याद्बस्तिमुत्तरम्||७०||

Adhikarana uttarabasternetramAnam (71-72) · Śloka 72

अथ नेत्रस्य परिमाणमाह - - - - आतुराङ्गुलमानेन तन्नेत्रं द्वादशाङ्गुलम्| वृत्तं गोपुच्छवन्मूलमध्ययोः कृतकर्णिकम्||७१|| सिद्धार्थकप्रवेशाग्रं श्लक्ष्णं हेमादिसम्भवम्| कुन्दाश्वमारसुमनःपुष्पवृन्तोपमं दृढम्||७२||

Adhikarana uttarabastau bastiH, uttarabastermAtrA (73) · Śloka 73

तस्य बस्तिर्मृदुलघुर्मात्रा शुक्तिर्विकल्प्य वा| |७३|

Adhikarana uttarabastervidhiH (73-76) · Śloka 76

| अथ स्नाताशितस्यास्य स्नेहबस्तिविधानतः||७३|| ऋजोः सुखोपविष्टस्य पीठे जानुसमे मृदौ| हृष्टे मेढ्रे स्थिते चर्जौ शनैः स्रोतोविशुद्धये||७४|| सूक्ष्मां शलाकां प्रणयेत्तया शुद्धेऽनुसेवनि| आमेहनान्तं नेत्रं च निष्कम्पं गुदवत्ततः||७५|| पीडितेऽन्तर्गते स्नेहे स्नेहबस्तिक्रमो हितः| |७६|

Adhikarana uttarabastyAvRuttau sa~gkhyA, sheShamanuvAsanavat (76-77) · Śloka 77

| बस्तीननेन विधिना दद्यात्त्रींश्चतुरोऽपि वा||७६|| अनुवासनवच्छेषं सर्वमेवास्य चिन्तयेत्| |७७|

Adhikarana strINAmuttarabastikAlaH (77-78) · Śloka 78

एवम् पुरुषाणामुत्तरबस्तिविधानमुक्त्वा स्त्रीणां वक्ति - - - - | स्त्रीणामार्तवकाले तु योनिर्गृह्णात्यपावृतेः||७७|| विदधीत तदा तस्मादनृतावपि चात्यते| योनिविभ्रंशशूलेषु योनिव्यापद्यसृग्दरे||७८||

Adhikarana strINAM rogabhedena yantrabhedo mArgabhedashca (79-80) · Śloka 80

अथात्र तु नेत्रस्य प्रमाणमाह - - - - नेत्रं दशाङ्गुलं मुद्गप्रवेशं चतुरङुलम्| अपत्यमार्गे योज्यं स्याद् ह्यङ्गुलं मूत्रवर्त्मनि||७९|| मूत्रकृच्छ्रविकारेषु, बालानां त्वेकमङ्गुलम्| |८०|

Adhikarana strINAmuttarabastau mAtrA (80) · Śloka 80

| प्रकुञ्चो मध्यमा मात्रा. बालानां शुक्तिरेव तु||८०||

Adhikarana strINAmuttarabastividhiH, strINAmuttarabastAvAvRuttikramaH (81-82) · Śloka 82

अधुनोत्तरबस्त्यवस्थानं त्रिविधाया अपि स्त्रिया वदति - - - - उत्तानायाः शयानायाः सम्यक् सङ्कोच्य सक्थिनी| ऊर्ध्वजान्वास्त्रिचतुरानहोरात्रेण योजयेत्||८१|| बस्तींस्त्रिरात्रमेवं च स्नेहमात्रां विवर्द्धयन्| त्र्यहमेव च विश्रभ्य प्रणिदध्यात्पुनस्त्र्यहम्||८२||

Adhikarana vamanAdInAmantaram (83) · Śloka 83

युक्त्योक्तमेवामुमर्थं सङ्क्षेपसङ्ग्रहार्थं पुनराह - - - - पक्षाद्विरेको वमिते ततः पक्षान्निरूहणम्| सद्यो निरूढश्चान्वास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः||८३||

Adhikarana shuddhAshuddhasamparke~ashuddhameva bastirnirharet (84) · Śloka 84

ननु, दोषाणां धातूनां च स्नेहस्वेदाभ्यामेकलोलीभावात् कथं बस्तिर्दोषानेव निर्हरेत् न धातून् ? इत्येतच्चोद्यं दृष्टान्तद्वारेण परिजिहीर्षुरिदमाह - - - - यथा कुसुम्भादियुतात्तोयाद्रागं हरेत्पटः| तथा द्रवीकृताद्देहाद्बस्तिर्निर्हरते मलान्||८४||

Adhikarana basteH sarvottamatve yuktiH (85-87) · Śloka 87

अधुना वायोः स्वरूपं प्रथयन् बस्तिं श्लाघयन्नाह - - - - शाखागताः कोष्ठगताश्च रोगा मर्मोर्ध्वसर्वावयवाङ्गजाश्च| ये सन्ति तेषां न तु कश्चिदन्यो वायोः परं जन्मनि हेतुरस्ति||८५|| विट्श्लेष्मपित्तादिमलोच्चयानां विक्षेपसंहारकरः स यस्मात्| तस्यातिवृद्धंस्य शमाय न्याय- द्बस्तेर्विना भेषजमस्ति किञ्चित्||८६|| तस्माच्चिकित्सार्द्ध इति प्रदिष्टः कृत्स्ना चिकित्साऽपि च बस्तिरेकैः| |८७|

Adhikarana shirAvyadho~api bastitulyaH (19) · Śloka 19

| तथा निजागन्तुविकारकारि- रक्तौषधत्वेन शिराव्यधोऽपि||८७|| इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने बस्तिविधिर्नामैकोनविंतितमोऽध्यायः||१९||