Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2
অথাতো রসভেদীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে||২||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1
পূর্বং চ প্রত্যপাদি 'ষডেব রসাঃ' ইতি| তানেব লক্ষযতি- ক্ষ্মাম্ভোগ্নিক্ষ্মাম্বুতেজঃ খবায্বগ্ন্যনিলগোনিলৈঃ| দ্বযোল্বণৈঃ ক্রমাদ্ভূতৈর্মধুরাদিরসোদ্ভবঃ||১||
पूर्वं च प्रत्यपादि 'षडेव रसाः' इति| तानेव लक्षयति- क्ष्माम्भोग्निक्ष्माम्बुतेजः खवाय्वग्न्यनिलगोनिलैः| द्वयोल्बणैः क्रमाद्भूतैर्मधुरादिरसोद्भवः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3
ননু, স্বলক্ষণং বিনাঽনুক্তো রসবিশেষঃ কথং জ্ঞাযতাম্ ? ইতি তল্লক্ষণার্থমাহ তেষাং বিদ্যাদ্রসং স্বাদু যো বক্ত্রমনুলিম্পতি| আস্বাদ্যমানো দেহস্য হ্লাদনোঽক্ষপ্রসাদনঃ||২|| প্রিযঃ পিপীলিকাদীনাম্| |৩|
ननु, स्वलक्षणं विनाऽनुक्तो रसविशेषः कथं ज्ञायताम् ? इति तल्लक्षणार्थमाह तेषां विद्याद्रसं स्वादु यो वक्त्रमनुलिम्पति| आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनोऽक्षप्रसादनः||२|| प्रियः पिपीलिकादीनाम्| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3
অম্লঃ ক্ষালযতে মুখম্| হর্ষণো রোমদন্তানামক্ষিভ্রুবনিকোচনঃ||৩||
अम्लः क्षालयते मुखम्| हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभ्रुवनिकोचनः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4
লবণঃ স্যন্দযত্যাস্যং কপোলগলদাহকৃত্| |৪|
लवणः स्यन्दयत्यास्यं कपोलगलदाहकृत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4
| তিক্তো বিশদযত্যাস্যং রসনং প্রতিহন্তি চ||৪||
| तिक्तो विशदयत्यास्यं रसनं प्रतिहन्ति च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5
উদ্বেজযতি জিহ্বাগ্রং কুর্বংশ্চিমিচিমাং কটুঃ| স্রাবযত্যক্ষিনাসাস্য কপোলৌ দহতীব চ||৫||
उद्वेजयति जिह्वाग्रं कुर्वंश्चिमिचिमां कटुः| स्रावयत्यक्षिनासास्य कपोलौ दहतीव च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6
কষাযো জডযেজ্জিহ্বাং কণ্ঠস্রোতোবিবন্ধকৃত্| |৬|
कषायो जडयेज्जिह्वां कण्ठस्रोतोविबन्धकृत्| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9
| রসানামিতি রূপাণিকর্মাণিমধুরো রসঃ||৬|| আজন্মসাত্ম্যাত্কুরুতে ধাতূনাং প্রবলং বলম্| বালবৃদ্ধক্ষতক্ষীণবর্ণকেশেন্দ্রিযৌজসাম্||৭|| প্রশস্তো বৃংহণঃ কণ্ঠ্যঃ স্তন্যসন্ধানকৃদ্গুরুঃ| আযুষ্যো জীবনঃ স্নিগ্ধঃ পিত্তানিলবিষাপহঃ||৮|| কুরুতেঽপ্যুপযোগেন স মেদঃশ্লেষ্মজান্ গদান্| স্থৌল্যাগ্নিসাদসন্ন্যাসমেহগণ্ডার্বুদাদিকান্||৯||
| रसानामिति रूपाणिकर्माणिमधुरो रसः||६|| आजन्मसात्म्यात्कुरुते धातूनां प्रबलं बलम्| बालवृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रियौजसाम्||७|| प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः स्तन्यसन्धानकृद्गुरुः| आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिलविषापहः||८|| कुरुतेऽप्युपयोगेन स मेदःश्लेष्मजान् गदान्| स्थौल्याग्निसादसन्न्यासमेहगण्डार्बुदादिकान्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12
অম্লোঽগ্নিদীপ্তিকৃত্স্নিগ্ধো হৃদ্যঃ পাচনরোচনঃ| উষ্ণবীর্যো হিমস্পর্শঃ প্রীণনঃ ক্লেদনো লঘুঃ||১০|| করোতি কফপিতাস্রং মূঢবাতানুলোমনঃ| সোঽত্যভ্যস্তস্তনোঃ কুর্যাচ্ছৈথিল্যং তিমিরং ভ্রমম্||১১|| কণ্ডুপাণ্ডুত্ববীসর্পশোফবিস্ফোটতৃড্জ্বরান্| |১২|
अम्लोऽग्निदीप्तिकृत्स्निग्धो हृद्यः पाचनरोचनः| उष्णवीर्यो हिमस्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लग़ुः||१०|| करोति कफपितास्रं मूढवातानुलोमनः| सोऽत्यभ्यस्तस्तनोः कुर्याच्छैथिल्यं तिमिरं भ्रमम्||११|| कण्डुपाण्डुत्ववीसर्पशोफविस्फोटतृड्ज्वरान्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14
| লবণঃ স্তম্ভসঙ্ঘাতবন্ধবিধ্মাপনোঽগ্নিকৃত্||১২|| স্নেহনঃ স্বেদনস্তীক্ষ্ণো রোচনশ্ছেদভেদকৃত্| সোঽতিযুক্তোঽস্রপবনং খলতিং পলিতং বলিম্||১৩|| তৃট্রকূষ্ঠবিষবীসর্পান্ জনযেত্ক্ষপযেদ্ধলম্| |১৪|
| लवणः स्तम्भसङ्ग़ातबन्धविध्मापनोऽग्निकृत्||१२|| स्नेहनः स्वेदनस्तीक्ष्णो रोचनश्छेदभेदकृत्| सोऽतियुक्तोऽस्रपवनं ख़लतिं पलितं वलिम्||१३|| तृट्रकूष्ठविषवीसर्पान् जनयेत्क्षपयेद्धलम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16
| তিক্তঃ স্বযমরোচিষ্ণুররুচিং কৃমিতৃড্বিষম্||১৪|| কুষ্ঠমূর্চ্ছাজ্বরোত্ক্লেশদাহপিত্তকফান্ জযেত্| ক্লেদমেদোবসামজ্জশকৃন্মূত্রোপশোষণঃ||১৫|| লঘুর্মেধ্যো হিমো রূক্ষঃ স্তন্যকণ্ঠবিশোধনঃ| ধাতুক্ষযানিলব্যাধীনতিযোগাত্করোতি সঃ||১৬||
| तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिं कृमितृड्विषम्||१४|| कुष्ठमूर्च्छाज्वरोत्क्लेशदाहपित्तकफान् जयेत्| क्लेदमेदोवसामज्जशकृन्मूत्रोपशोषणः||१५|| लघुर्मेध्यो हिमो रूक्षः स्तन्यकण्ठविशोधनः| धातुक्षयानिलव्याधीनतियोगात्करोति सः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19
কটুর্গলামযোদর্দকুষ্ঠালসকশোফজিত্| ব্রণাবসাদনঃ স্নেহমেদঃক্লেদোপশোষণঃ||১৭|| দীপনঃ পাচনো রুচ্যঃ শোধনোঽন্নস্য শোষণঃ| ছিনত্তি বন্ধান্ স্রোতাংসি বিবৃণোতি কফাপহঃ||১৮|| কুরুতে সোঽতিযোগেন তৃষ্ণাং শুক্রবলক্ষযম্| মূর্চ্ছামাকুঞ্চনং কম্পং কটিপৃষ্ঠাদিষু ব্যথাম্||১৯||
कटुर्गलामयोदर्दकुष्ठालसकशोफजित्| व्रणावसादनः स्नेहमेदःक्लेदोपशोषणः||१७|| दीपनः पाचनो रुच्यः शोधनोऽन्नस्य शोषणः| छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफापहः||१८|| कुरुते सोऽतियोगेन तृष्णां शुक्रबलक्षयम्| मूर्च्छामाकुञ्चनं कम्पं कटिपृष्ठादिषु व्यथाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22
কষাযঃ পিত্তকফহা গুরুরস্রবিশোধনঃ| পীডনো রোপণঃ শীতঃ ক্লেদমেদোবিশোষণঃ||২০|| আমসংস্তম্ভনো গ্রাহি রূক্ষোঽতি ত্বক্প্রসাদনঃ| করোতি শীলিতঃ সোঽতি বিষ্টম্ভাধ্মানহৃদ্রুজঃ||২১|| তৃট্কার্শ্যপৌরুষভ্রংশস্রোতোরোধমলগ্রহান্| |২২|
कषायः पित्तकफहा गुरुरस्रविशोधनः| पीडनो रोपणः शीतः क्लेदमेदोविशोषणः||२०|| आमसंस्तम्भनो ग्राहि रूक्षोऽति त्वक्प्रसादनः| करोति शीलितः सोऽति विष्टम्भाध्मानहृद्रुजः||२१|| तृट्कार्श्यपौरुषभ्रंशस्रोतोरोधमलग्रहान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25
অথ মধুরাদিস্কন্ধান্নির্দিশতি- | ঘৃতহেমগুডাক্ষোডমোচচোচপরূষকম্||২২|| অভীরুবীরাপনসরাজাদনবলাত্রযম্| মেদে চতস্রঃ পর্ণিন্যো জীবন্তী জীবকর্ষভৌ||২৩|| মধূকং মধুকং বিম্বী বিদারী শ্রাবণীযুগম্| ক্ষীরশুক্লা তুগাক্ষীরী ক্ষীরিণ্যৌ কাশ্মরী সহে||২৪|| ক্ষীরেক্ষুগোক্ষুরক্ষৌদ্রদ্রাক্ষাদির্মধুরো গণঃ| |২৫|
अथ मधुरादिस्कन्धान्निर्दिशति- | घृतहेमगुडाक्षोडमोचचोचपरूषकम्||२२|| अभीरुवीरापनसराजादनबलात्रयम्| मेदे चतस्रः पर्णिन्यो जीवन्ती जीवकर्षभौ||२३|| मधूकं मधुकं बिम्बी विदारी श्रावणीयुगम्| क्षीरशुक्ला तुगाक्षीरी क्षीरिण्यौ काश्मरी सहे||२४|| क्षीरेक्षुगोक्षुरक्षौद्रद्राक्षादिर्मधुरो गणः| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26
ইদানীমম্লস্কন্ধমাহ | অম্লো ধাত্রীফলাম্লীকামাতুলুঙ্গাম্লবেতসম্||২৫|| দাডিমং রজতং তক্রং চুক্রং পালেবতং দধি| আম্রমাম্রাতকং ভব্যং কপিত্থং করমর্দকম্||২৬||
इदानीमम्लस्कन्धमाह | अम्लो धात्रीफलाम्लीकामातुलुङ्गाम्लवेतसम्||२५|| दाडिमं रजतं तक्रं चुक्रं पालेवतं दधि| आम्रमाम्रातकं भव्यं कपित्थं करमर्दकम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27
লবণস্কন্ধমাহ বরং সৌবর্চলং কৃষ্ণং বিডং সামুদ্রমৌদ্ভিদম্| রোমকং পাংসুজং শীসং ক্ষারশ্চ লবণো গণঃ||২৭||
लवणस्कन्धमाह वरं सौवर्चलं कृष्णं बिडं सामुद्रमौद्भिदम्| रोमकं पांसुजं शीसं क्षारश्च लवणो गणः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30
তিক্তস্কন্ধমাহ- তিক্তঃ পটোলী ত্রাযন্তী বালকোশীরচন্দনম্| ভূনিম্বনিম্বকটুকাতগরাগুরুবত্সকম্||২৮|| নক্তমালদ্বিরজনীমুস্তমূর্বাটরূষকম্| পাঠাপামার্গকাংস্যাযোগুডূচীধন্বযাসকম্||২৯|| পঞ্চমূলং মহদ্ব্যাঘ্র্যৌ বিশালাঽতিবিষা বচা| |৩০|
तिक्तस्कन्धमाह- तिक्तः पटोली त्रायन्ती वालकोशीरचन्दनम्| भूनिम्बनिम्बकटुकातगरागुरुवत्सकम्||२८|| नक्तमालद्विरजनीमुस्तमूर्वाटरूषकम्| पाठापामार्गकांस्यायोगुडूचीधन्वयासकम्||२९|| पञ्चमूलं महद्व्याघ्र्यौ विशालाऽतिविषा वचा| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31
কটুস্কন্ধমাহ | কটুকো হিড্গুমরিচকৃমিজিত্পঞ্চকোলকম্||৩০|| কুঠেরাদ্যা হরিতকাঃ পিত্তং মূত্রমরুষ্করম্| |৩১|
कटुस्कन्धमाह | कटुको हिड्गुमरिचकृमिजित्पञ्चकोलकम्||३०|| कुठेराद्या हरितकाः पित्तं मूत्रमरुष्करम्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32
কষাযস্কন্ধমাহ- | বর্গঃ কষাযঃ পথ্যাঽক্ষং শিরীষঃ খদিরো মধু||৩১|| কদম্বোদুম্বরং মুক্তাপ্রবালাঞ্জনগৈরিকম্| বালং কপিত্থং খর্জূরং বিসপদ্মোত্পলাদি চ||৩২||
कषायस्कन्धमाह- | वर्गः कषायः पथ्याऽक्षं शिरीषः खदिरो मधु||३१|| कदम्बोदुम्बरं मुक्ताप्रवालाञ्जनगैरिकम्| बालं कपित्थं खर्जूरं बिसपद्मोत्पलादि च||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33
ইদানীমেষাং গুণনিরূপণং করোতি মধুরং শ্লেষ্মলং প্রাযো জীর্ণাচ্ছালিযবাদৃতে| মুদ্গাদ্গোধূমতঃ ক্ষৌদ্রাত্সিতাযা জাঙ্গলামিষাত্||৩৩||
इदानीमेषां गुणनिरूपणं करोति मधुरं श्लेष्मलं प्रायो जीर्णाच्छालियवादृते| मुद्गाद्गोधूमतः क्षौद्रात्सिताया जाङ्गलामिषात्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34
প্রাযোঽম্লং পিত্তজননং দাডিমামলকাদৃতে| |৩৪|
प्रायोऽम्लं पित्तजननं दाडिमामलकादृते| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34
| অপথ্যং লবণং প্রাযশ্চক্ষুষোঽন্যত্র সৈন্ধবাত্||৩৪||
| अपथ्यं लवणं प्रायश्चक्षुषोऽन्यत्र सैन्धवात्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35
তিক্তং কটু চ ভূযিষ্ঠমবৃষ্যং বাতকোপনম্| ঋতেঽমৃতাপটোলীভ্যাং শুণ্ঠীকৃষ্ণারসোনতঃ||৩৫||
तिक्तं कटु च भूयिष्ठमवृष्यं वातकोपनम्| ऋतेऽमृतापटोलीभ्यां शुण्ठीकृष्णारसोनतः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36
কষাযং প্রাযশঃ শীতং স্তম্ভনং চাভযাং বিনা| |৩৬|
कषायं प्रायशः शीतं स्तम्भनं चाभयां विना| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39
| রসাঃ কট্বম্ললবণা বীর্যেণোষ্ণা যথোত্তরম্||৩৬|| তিক্তঃ কষাযো মধুরস্তদ্বদেব চ শীতলাঃ| তিক্তঃ কটুঃ কষাযশ্চ রূক্ষা বদ্ধমলাস্তথা||৩৭|| পট্বম্লমধুরাঃ স্নিগ্ধাঃ সৃষ্টবিণ্মূত্রমারুতাঃ| পটোঃ কষাযস্তস্মাচ্চ মধুরঃ পরমং গুরুঃ||৩৮|| লঘুরম্লঃ কটুস্তস্মাত্তস্মাদপি চ তিক্তকঃ| |৩৯|
| रसाः कट्वम्ललवणा वीर्येणोष्णा यथोत्तरम्||३६|| तिक्तः कषायो मधुरस्तद्वदेव च शीतलाः| तिक्तः कटुः कषायश्च रूक्षा बद्धमलास्तथा||३७|| पट्वम्लमधुराः स्निग्धाः सृष्टविण्मूत्रमारुताः| पटोः कषायस्तस्माच्च मधुरः परमं गुरुः||३८|| लघुरम्लः कटुस्तस्मात्तस्मादपि च तिक्तकः| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40
ইদানীং রসানামাধারদ্বারেণ সংযোগান্ কল্পনাং চ বিভজন্নাহ | সংযোগাঃ সপ্তপঞ্চাশত্কল্পনা তু ত্রিষষ্টিধা||৩৯|| রসানাং যৌগিকত্বেন যথাস্থূলং বিভজ্যতে| |৪০|
इदानीं रसानामाधारद्वारेण संयोगान् कल्पनां च विभजन्नाह | संयोगाः सप्तपञ्चाशत्कल्पना तु त्रिषष्टिधा||३९|| रसानां यौगिकत्वेन यथास्थूलं विभज्यते| |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42
ইদানীং রসসংযোগানাং সঙ্খ্যানং বিভক্তুকাম আহ | একৈকহীনাস্তান্ পঞ্চদশ যান্তি রসা দ্বিকে||৪০|| ত্রিকে স্বাদুর্দশাম্লঃ ষট্ ত্রীন্ পটুস্তিক্ত এককম্| চতুষ্কেষু দশ স্বাদুশ্চতুরোঽম্লঃ পটুঃ সকৃত্||৪১|| পঞ্চকেষ্বেকমেবাম্লো মধুরঃ পঞ্চ সেবতে| দ্রব্যমেকং ষডাস্বাদমসংযুক্তাশ্চ ষড্রসাঃ||৪২||
इदानीं रससंयोगानां सङ्ख़्यानं विभक्तुकाम आह | एकैकहीनास्तान् पञ्चदश यान्ति रसा द्विके||४०|| त्रिके स्वादुर्दशाम्लः षट् त्रीन् पटुस्तिक्त एककम्| चतुष्केषु दश स्वादुश्चतुरोऽम्लः पटुः सकृत्||४१|| पञ्चकेष्वेकमेवाम्लो मधुरः पञ्च सेवते| द्रव्यमेकं षडास्वादमसंयुक्ताश्च षड्रसाः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43
ষট্ পঞ্চকাঃ, ষট্ চ পৃথগ্রসাঃ স্যু- শ্চতুর্দ্বিকৌ পঞ্চদশপ্রকারৌ| ভেদাস্ত্রিকা বিংশতিরেকমেব দ্রব্যং ষডাস্বাদমিতি ত্রিষষ্টিঃ||৪৩||
षट् पञ्चकाः, षट् च पृथग्रसाः स्यु- श्चतुर्द्विकौ पञ्चदशप्रकारौ| भेदास्त्रिका विंशतिरेकमेव द्रव्यं षडास्वादमिति त्रिषष्टिः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10
সম্প্রতি যথাসূক্ষ্মং প্রদর্শযিতুমাহ তে রসানুরসতো রসভেদা- স্তারতম্যপরিকল্পনায চ| সম্ভবন্তি গণনাং সমতীতা দোষভেষজবশাদুপযোজ্যাঃ||৪৪|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং সূত্রস্থানে রসভেদীযো নাম দশমোঽধ্যাযঃ||১০||
सम्प्रति यथासूक्ष्मं प्रदर्शयितुमाह ते रसानुरसतो रसभेदा- स्तारतम्यपरिकल्पनाय च| सम्भवन्ति गणनां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||४४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon