Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਰਸਭੇਦੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1
ਪੂਰ੍ਵਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਦਿ 'ਸਡੇਵ ਰਸਾਃ' ਇਤਿ| ਤਾਨੇਵ ਲਕ੍ਸਯਤਿ- ਕ੍ਸ੍ਮਾਮ੍ਭੋਗ੍ਨਿਕ੍ਸ੍ਮਾਮ੍ਬੁਤੇਜਃ ਖਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯਨਿਲਗੋਨਿਲੈਃ| ਦ੍ਵਯੋਲ੍ਬਣੈਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਭੂਤੈਰ੍ਮਧੁਰਾਦਿਰਸੋਦ੍ਭਵਃ||੧||
पूर्वं च प्रत्यपादि 'षडेव रसाः' इति| तानेव लक्षयति- क्ष्माम्भोग्निक्ष्माम्बुतेजः खवाय्वग्न्यनिलगोनिलैः| द्वयोल्बणैः क्रमाद्भूतैर्मधुरादिरसोद्भवः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3
ਨਨੁ, ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਨਾਨੁਕ੍ਤੋ ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕਥਂ ਜ੍ਞਾਯਤਾਮ੍ ? ਇਤਿ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਹ ਤੇਸਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਰਸਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਯੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਨੁਲਿਮ੍ਪਤਿ| ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯਮਾਨੋ ਦੇਹਸ੍ਯ ਹ੍ਲਾਦਨੋਕ੍ਸਪ੍ਰਸਾਦਨਃ||੨|| ਪ੍ਰਿਯਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਦੀਨਾਮ੍| |੩|
ननु, स्वलक्षणं विनाऽनुक्तो रसविशेषः कथं ज्ञायताम् ? इति तल्लक्षणार्थमाह तेषां विद्याद्रसं स्वादु यो वक्त्रमनुलिम्पति| आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनोऽक्षप्रसादनः||२|| प्रियः पिपीलिकादीनाम्| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3
ਅਮ੍ਲਃ ਕ੍ਸਾਲਯਤੇ ਮੁਖਮ੍| ਹਰ੍ਸਣੋ ਰੋਮਦਨ੍ਤਾਨਾਮਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਨਿਕੋਚਨਃ||੩||
अम्लः क्षालयते मुखम्| हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभ्रुवनिकोचनः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4
ਲਵਣਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਯਤ੍ਯਾਸ੍ਯਂ ਕਪੋਲਗਲਦਾਹਕਤ੍| |੪|
लवणः स्यन्दयत्यास्यं कपोलगलदाहकृत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4
| ਤਿਕ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ਦਯਤ੍ਯਾਸ੍ਯਂ ਰਸਨਂ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਿ ਚ||੪||
| तिक्तो विशदयत्यास्यं रसनं प्रतिहन्ति च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5
ਉਦ੍ਵੇਜਯਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਵਂਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਂ ਕਟੁਃ| ਸ੍ਰਾਵਯਤ੍ਯਕ੍ਸਿਨਾਸਾਸ੍ਯ ਕਪੋਲੌ ਦਹਤੀਵ ਚ||੫||
उद्वेजयति जिह्वाग्रं कुर्वंश्चिमिचिमां कटुः| स्रावयत्यक्षिनासास्य कपोलौ दहतीव च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6
ਕਸਾਯੋ ਜਡਯੇਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਕਣ੍ਠਸ੍ਰੋਤੋਵਿਬਨ੍ਧਕਤ੍| |੬|
कषायो जडयेज्जिह्वां कण्ठस्रोतोविबन्धकृत्| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9
| ਰਸਾਨਾਮਿਤਿ ਰੂਪਾਣਿਕਰ੍ਮਾਣਿਮਧੁਰੋ ਰਸਃ||੬|| ਆਜਨ੍ਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਬਲਂ ਬਲਮ੍| ਬਾਲਵਦ੍ਧਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਵਰ੍ਣਕੇਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੌਜਸਾਮ੍||੭|| ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੋ ਬਂਹਣਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸਨ੍ਧਾਨਕਦ੍ਗੁਰੁਃ| ਆਯੁਸ੍ਯੋ ਜੀਵਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਵਿਸਾਪਹਃ||੮|| ਕੁਰੁਤੇਪ੍ਯੁਪਯੋਗੇਨ ਸ ਮੇਦਃਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍| ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸਾਦਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਮੇਹਗਣ੍ਡਾਰ੍ਬੁਦਾਦਿਕਾਨ੍||੯||
| रसानामिति रूपाणिकर्माणिमधुरो रसः||६|| आजन्मसात्म्यात्कुरुते धातूनां प्रबलं बलम्| बालवृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रियौजसाम्||७|| प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः स्तन्यसन्धानकृद्गुरुः| आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिलविषापहः||८|| कुरुतेऽप्युपयोगेन स मेदःश्लेष्मजान् गदान्| स्थौल्याग्निसादसन्न्यासमेहगण्डार्बुदादिकान्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12
ਅਮ੍ਲੋਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਕਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਹਦ੍ਯਃ ਪਾਚਨਰੋਚਨਃ| ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯੋ ਹਿਮਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰੀਣਨਃ ਕ੍ਲੇਦਨੋ ਲਗ਼ੁਃ||੧੦|| ਕਰੋਤਿ ਕਫਪਿਤਾਸ੍ਰਂ ਮੂਢਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਃ| ਸੋਤ੍ਯਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਤਨੋਃ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੈਥਿਲ੍ਯਂ ਤਿਮਿਰਂ ਭ੍ਰਮਮ੍||੧੧|| ਕਣ੍ਡੁਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਵੀਸਰ੍ਪਸ਼ੋਫਵਿਸ੍ਫੋਟਤਡ੍ਜ੍ਵਰਾਨ੍| |੧੨|
अम्लोऽग्निदीप्तिकृत्स्निग्धो हृद्यः पाचनरोचनः| उष्णवीर्यो हिमस्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लग़ुः||१०|| करोति कफपितास्रं मूढवातानुलोमनः| सोऽत्यभ्यस्तस्तनोः कुर्याच्छैथिल्यं तिमिरं भ्रमम्||११|| कण्डुपाण्डुत्ववीसर्पशोफविस्फोटतृड्ज्वरान्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14
| ਲਵਣਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸਙ੍ਗ਼ਾਤਬਨ੍ਧਵਿਧ੍ਮਾਪਨੋਗ੍ਨਿਕਤ੍||੧੨|| ਸ੍ਨੇਹਨਃ ਸ੍ਵੇਦਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਰੋਚਨਸ਼੍ਛੇਦਭੇਦਕਤ੍| ਸੋਤਿਯੁਕ੍ਤੋਸ੍ਰਪਵਨਂ ਖ਼ਲਤਿਂ ਪਲਿਤਂ ਵਲਿਮ੍||੧੩|| ਤਟ੍ਰਕੂਸ੍ਠਵਿਸਵੀਸਰ੍ਪਾਨ੍ ਜਨਯੇਤ੍ਕ੍ਸਪਯੇਦ੍ਧਲਮ੍| |੧੪|
| लवणः स्तम्भसङ्ग़ातबन्धविध्मापनोऽग्निकृत्||१२|| स्नेहनः स्वेदनस्तीक्ष्णो रोचनश्छेदभेदकृत्| सोऽतियुक्तोऽस्रपवनं ख़लतिं पलितं वलिम्||१३|| तृट्रकूष्ठविषवीसर्पान् जनयेत्क्षपयेद्धलम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16
| ਤਿਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਮਰੋਚਿਸ੍ਣੁਰਰੁਚਿਂ ਕਮਿਤਡ੍ਵਿਸਮ੍||੧੪|| ਕੁਸ੍ਠਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਜ੍ਵਰੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਦਾਹਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ ਜਯੇਤ੍| ਕ੍ਲੇਦਮੇਦੋਵਸਾਮਜ੍ਜਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰੋਪਸ਼ੋਸਣਃ||੧੫|| ਲਘੁਰ੍ਮੇਧ੍ਯੋ ਹਿਮੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਕਣ੍ਠਵਿਸ਼ੋਧਨਃ| ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਨਿਲਵ੍ਯਾਧੀਨਤਿਯੋਗਾਤ੍ਕਰੋਤਿ ਸਃ||੧੬||
| तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिं कृमितृड्विषम्||१४|| कुष्ठमूर्च्छाज्वरोत्क्लेशदाहपित्तकफान् जयेत्| क्लेदमेदोवसामज्जशकृन्मूत्रोपशोषणः||१५|| लघुर्मेध्यो हिमो रूक्षः स्तन्यकण्ठविशोधनः| धातुक्षयानिलव्याधीनतियोगात्करोति सः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19
ਕਟੁਰ੍ਗਲਾਮਯੋਦਰ੍ਦਕੁਸ੍ਠਾਲਸਕਸ਼ੋਫਜਿਤ੍| ਵ੍ਰਣਾਵਸਾਦਨਃ ਸ੍ਨੇਹਮੇਦਃਕ੍ਲੇਦੋਪਸ਼ੋਸਣਃ||੧੭|| ਦੀਪਨਃ ਪਾਚਨੋ ਰੁਚ੍ਯਃ ਸ਼ੋਧਨੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਣਃ| ਛਿਨਤ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਵਿਵਣੋਤਿ ਕਫਾਪਹਃ||੧੮|| ਕੁਰੁਤੇ ਸੋਤਿਯੋਗੇਨ ਤਸ੍ਣਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬਲਕ੍ਸਯਮ੍| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਾਕੁਞ੍ਚਨਂ ਕਮ੍ਪਂ ਕਟਿਪਸ੍ਠਾਦਿਸੁ ਵ੍ਯਥਾਮ੍||੧੯||
कटुर्गलामयोदर्दकुष्ठालसकशोफजित्| व्रणावसादनः स्नेहमेदःक्लेदोपशोषणः||१७|| दीपनः पाचनो रुच्यः शोधनोऽन्नस्य शोषणः| छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफापहः||१८|| कुरुते सोऽतियोगेन तृष्णां शुक्रबलक्षयम्| मूर्च्छामाकुञ्चनं कम्पं कटिपृष्ठादिषु व्यथाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22
ਕਸਾਯਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਹਾ ਗੁਰੁਰਸ੍ਰਵਿਸ਼ੋਧਨਃ| ਪੀਡਨੋ ਰੋਪਣਃ ਸ਼ੀਤਃ ਕ੍ਲੇਦਮੇਦੋਵਿਸ਼ੋਸਣਃ||੨੦|| ਆਮਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਨੋ ਗ੍ਰਾਹਿ ਰੂਕ੍ਸੋਤਿ ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਃ| ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੀਲਿਤਃ ਸੋਤਿ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾਧ੍ਮਾਨਹਦ੍ਰੁਜਃ||੨੧|| ਤਟ੍ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਪੌਰੁਸਭ੍ਰਂਸ਼ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਮਲਗ੍ਰਹਾਨ੍| |੨੨|
कषायः पित्तकफहा गुरुरस्रविशोधनः| पीडनो रोपणः शीतः क्लेदमेदोविशोषणः||२०|| आमसंस्तम्भनो ग्राहि रूक्षोऽति त्वक्प्रसादनः| करोति शीलितः सोऽति विष्टम्भाध्मानहृद्रुजः||२१|| तृट्कार्श्यपौरुषभ्रंशस्रोतोरोधमलग्रहान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25
ਅਥ ਮਧੁਰਾਦਿਸ੍ਕਨ੍ਧਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ- | ਘਤਹੇਮਗੁਡਾਕ੍ਸੋਡਮੋਚਚੋਚਪਰੂਸਕਮ੍||੨੨|| ਅਭੀਰੁਵੀਰਾਪਨਸਰਾਜਾਦਨਬਲਾਤ੍ਰਯਮ੍| ਮੇਦੇ ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਰ੍ਣਿਨ੍ਯੋ ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਜੀਵਕਰ੍ਸਭੌ||੨੩|| ਮਧੂਕਂ ਮਧੁਕਂ ਬਿਮ੍ਬੀ ਵਿਦਾਰੀ ਸ਼੍ਰਾਵਣੀਯੁਗਮ੍| ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਤੁਗਾਕ੍ਸੀਰੀ ਕ੍ਸੀਰਿਣ੍ਯੌ ਕਾਸ਼੍ਮਰੀ ਸਹੇ||੨੪|| ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਗੋਕ੍ਸੁਰਕ੍ਸੌਦ੍ਰਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਿਰ੍ਮਧੁਰੋ ਗਣਃ| |੨੫|
अथ मधुरादिस्कन्धान्निर्दिशति- | घृतहेमगुडाक्षोडमोचचोचपरूषकम्||२२|| अभीरुवीरापनसराजादनबलात्रयम्| मेदे चतस्रः पर्णिन्यो जीवन्ती जीवकर्षभौ||२३|| मधूकं मधुकं बिम्बी विदारी श्रावणीयुगम्| क्षीरशुक्ला तुगाक्षीरी क्षीरिण्यौ काश्मरी सहे||२४|| क्षीरेक्षुगोक्षुरक्षौद्रद्राक्षादिर्मधुरो गणः| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26
ਇਦਾਨੀਮਮ੍ਲਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਹ | ਅਮ੍ਲੋ ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਮ੍ਲੀਕਾਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਮ੍ਲਵੇਤਸਮ੍||੨੫|| ਦਾਡਿਮਂ ਰਜਤਂ ਤਕ੍ਰਂ ਚੁਕ੍ਰਂ ਪਾਲੇਵਤਂ ਦਧਿ| ਆਮ੍ਰਮਾਮ੍ਰਾਤਕਂ ਭਵ੍ਯਂ ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਕਰਮਰ੍ਦਕਮ੍||੨੬||
इदानीमम्लस्कन्धमाह | अम्लो धात्रीफलाम्लीकामातुलुङ्गाम्लवेतसम्||२५|| दाडिमं रजतं तक्रं चुक्रं पालेवतं दधि| आम्रमाम्रातकं भव्यं कपित्थं करमर्दकम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27
ਲਵਣਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਹ ਵਰਂ ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਕਸ੍ਣਂ ਬਿਡਂ ਸਾਮੁਦ੍ਰਮੌਦ੍ਭਿਦਮ੍| ਰੋਮਕਂ ਪਾਂਸੁਜਂ ਸ਼ੀਸਂ ਕ੍ਸਾਰਸ਼੍ਚ ਲਵਣੋ ਗਣਃ||੨੭||
लवणस्कन्धमाह वरं सौवर्चलं कृष्णं बिडं सामुद्रमौद्भिदम्| रोमकं पांसुजं शीसं क्षारश्च लवणो गणः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30
ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਹ- ਤਿਕ੍ਤਃ ਪਟੋਲੀ ਤ੍ਰਾਯਨ੍ਤੀ ਵਾਲਕੋਸ਼ੀਰਚਨ੍ਦਨਮ੍| ਭੂਨਿਮ੍ਬਨਿਮ੍ਬਕਟੁਕਾਤਗਰਾਗੁਰੁਵਤ੍ਸਕਮ੍||੨੮|| ਨਕ੍ਤਮਾਲਦ੍ਵਿਰਜਨੀਮੁਸ੍ਤਮੂਰ੍ਵਾਟਰੂਸਕਮ੍| ਪਾਠਾਪਾਮਾਰ੍ਗਕਾਂਸ੍ਯਾਯੋਗੁਡੂਚੀਧਨ੍ਵਯਾਸਕਮ੍||੨੯|| ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਮਹਦ੍ਵ੍ਯਾਘ੍ਰ੍ਯੌ ਵਿਸ਼ਾਲਾਤਿਵਿਸਾ ਵਚਾ| |੩੦|
तिक्तस्कन्धमाह- तिक्तः पटोली त्रायन्ती वालकोशीरचन्दनम्| भूनिम्बनिम्बकटुकातगरागुरुवत्सकम्||२८|| नक्तमालद्विरजनीमुस्तमूर्वाटरूषकम्| पाठापामार्गकांस्यायोगुडूचीधन्वयासकम्||२९|| पञ्चमूलं महद्व्याघ्र्यौ विशालाऽतिविषा वचा| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31
ਕਟੁਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਹ | ਕਟੁਕੋ ਹਿਡ੍ਗੁਮਰਿਚਕਮਿਜਿਤ੍ਪਞ੍ਚਕੋਲਕਮ੍||੩੦|| ਕੁਠੇਰਾਦ੍ਯਾ ਹਰਿਤਕਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮੂਤ੍ਰਮਰੁਸ੍ਕਰਮ੍| |੩੧|
कटुस्कन्धमाह | कटुको हिड्गुमरिचकृमिजित्पञ्चकोलकम्||३०|| कुठेराद्या हरितकाः पित्तं मूत्रमरुष्करम्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32
ਕਸਾਯਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਹ- | ਵਰ੍ਗਃ ਕਸਾਯਃ ਪਥ੍ਯਾਕ੍ਸਂ ਸ਼ਿਰੀਸਃ ਖਦਿਰੋ ਮਧੁ||੩੧|| ਕਦਮ੍ਬੋਦੁਮ੍ਬਰਂ ਮੁਕ੍ਤਾਪ੍ਰਵਾਲਾਞ੍ਜਨਗੈਰਿਕਮ੍| ਬਾਲਂ ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਖਰ੍ਜੂਰਂ ਬਿਸਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਾਦਿ ਚ||੩੨||
कषायस्कन्धमाह- | वर्गः कषायः पथ्याऽक्षं शिरीषः खदिरो मधु||३१|| कदम्बोदुम्बरं मुक्ताप्रवालाञ्जनगैरिकम्| बालं कपित्थं खर्जूरं बिसपद्मोत्पलादि च||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33
ਇਦਾਨੀਮੇਸਾਂ ਗੁਣਨਿਰੂਪਣਂ ਕਰੋਤਿ ਮਧੁਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਜੀਰ੍ਣਾਚ੍ਛਾਲਿਯਵਾਦਤੇ| ਮੁਦ੍ਗਾਦ੍ਗੋਧੂਮਤਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਤ੍ਸਿਤਾਯਾ ਜਾਙ੍ਗਲਾਮਿਸਾਤ੍||੩੩||
इदानीमेषां गुणनिरूपणं करोति मधुरं श्लेष्मलं प्रायो जीर्णाच्छालियवादृते| मुद्गाद्गोधूमतः क्षौद्रात्सिताया जाङ्गलामिषात्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34
ਪ੍ਰਾਯੋਮ੍ਲਂ ਪਿਤ੍ਤਜਨਨਂ ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਾਦਤੇ| |੩੪|
प्रायोऽम्लं पित्तजननं दाडिमामलकादृते| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34
| ਅਪਥ੍ਯਂ ਲਵਣਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸੋਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸੈਨ੍ਧਵਾਤ੍||੩੪||
| अपथ्यं लवणं प्रायश्चक्षुषोऽन्यत्र सैन्धवात्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35
ਤਿਕ੍ਤਂ ਕਟੁ ਚ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਵਸ੍ਯਂ ਵਾਤਕੋਪਨਮ੍| ਤੇਮਤਾਪਟੋਲੀਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਕਸ੍ਣਾਰਸੋਨਤਃ||੩੫||
तिक्तं कटु च भूयिष्ठमवृष्यं वातकोपनम्| ऋतेऽमृतापटोलीभ्यां शुण्ठीकृष्णारसोनतः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36
ਕਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਚਾਭਯਾਂ ਵਿਨਾ| |੩੬|
कषायं प्रायशः शीतं स्तम्भनं चाभयां विना| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39
| ਰਸਾਃ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾ ਵੀਰ੍ਯੇਣੋਸ੍ਣਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍||੩੬|| ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਸਾਯੋ ਮਧੁਰਸ੍ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਃ| ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਟੁਃ ਕਸਾਯਸ਼੍ਚ ਰੂਕ੍ਸਾ ਬਦ੍ਧਮਲਾਸ੍ਤਥਾ||੩੭|| ਪਟ੍ਵਮ੍ਲਮਧੁਰਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਾਰੁਤਾਃ| ਪਟੋਃ ਕਸਾਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਮਧੁਰਃ ਪਰਮਂ ਗੁਰੁਃ||੩੮|| ਲਘੁਰਮ੍ਲਃ ਕਟੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਚ ਤਿਕ੍ਤਕਃ| |੩੯|
| रसाः कट्वम्ललवणा वीर्येणोष्णा यथोत्तरम्||३६|| तिक्तः कषायो मधुरस्तद्वदेव च शीतलाः| तिक्तः कटुः कषायश्च रूक्षा बद्धमलास्तथा||३७|| पट्वम्लमधुराः स्निग्धाः सृष्टविण्मूत्रमारुताः| पटोः कषायस्तस्माच्च मधुरः परमं गुरुः||३८|| लघुरम्लः कटुस्तस्मात्तस्मादपि च तिक्तकः| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40
ਇਦਾਨੀਂ ਰਸਾਨਾਮਾਧਾਰਦ੍ਵਾਰੇਣ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਕਲ੍ਪਨਾਂ ਚ ਵਿਭਜਨ੍ਨਾਹ | ਸਂਯੋਗਾਃ ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਕਲ੍ਪਨਾ ਤੁ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ||੩੯|| ਰਸਾਨਾਂ ਯੌਗਿਕਤ੍ਵੇਨ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ| |੪੦|
इदानीं रसानामाधारद्वारेण संयोगान् कल्पनां च विभजन्नाह | संयोगाः सप्तपञ्चाशत्कल्पना तु त्रिषष्टिधा||३९|| रसानां यौगिकत्वेन यथास्थूलं विभज्यते| |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42
ਇਦਾਨੀਂ ਰਸਸਂਯੋਗਾਨਾਂ ਸਙ੍ਖ਼੍ਯਾਨਂ ਵਿਭਕ੍ਤੁਕਾਮ ਆਹ | ਏਕੈਕਹੀਨਾਸ੍ਤਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਯਾਨ੍ਤਿ ਰਸਾ ਦ੍ਵਿਕੇ||੪੦|| ਤ੍ਰਿਕੇ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਦਸ਼ਾਮ੍ਲਃ ਸਟ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪਟੁਸ੍ਤਿਕ੍ਤ ਏਕਕਮ੍| ਚਤੁਸ੍ਕੇਸੁ ਦਸ਼ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼੍ਚਤੁਰੋਮ੍ਲਃ ਪਟੁਃ ਸਕਤ੍||੪੧|| ਪਞ੍ਚਕੇਸ੍ਵੇਕਮੇਵਾਮ੍ਲੋ ਮਧੁਰਃ ਪਞ੍ਚ ਸੇਵਤੇ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਕਂ ਸਡਾਸ੍ਵਾਦਮਸਂਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਡ੍ਰਸਾਃ||੪੨||
इदानीं रससंयोगानां सङ्ख़्यानं विभक्तुकाम आह | एकैकहीनास्तान् पञ्चदश यान्ति रसा द्विके||४०|| त्रिके स्वादुर्दशाम्लः षट् त्रीन् पटुस्तिक्त एककम्| चतुष्केषु दश स्वादुश्चतुरोऽम्लः पटुः सकृत्||४१|| पञ्चकेष्वेकमेवाम्लो मधुरः पञ्च सेवते| द्रव्यमेकं षडास्वादमसंयुक्ताश्च षड्रसाः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43
ਸਟ੍ ਪਞ੍ਚਕਾਃ, ਸਟ੍ ਚ ਪਥਗ੍ਰਸਾਃ ਸ੍ਯੁ- ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਵਿਕੌ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰੌ| ਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਕਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਡਾਸ੍ਵਾਦਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਃ||੪੩||
षट् पञ्चकाः, षट् च पृथग्रसाः स्यु- श्चतुर्द्विकौ पञ्चदशप्रकारौ| भेदास्त्रिका विंशतिरेकमेव द्रव्यं षडास्वादमिति त्रिषष्टिः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਯਥਾਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ ਤੇ ਰਸਾਨੁਰਸਤੋ ਰਸਭੇਦਾ- ਸ੍ਤਾਰਤਮ੍ਯਪਰਿਕਲ੍ਪਨਾਯ ਚ| ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਗਣਨਾਂ ਸਮਤੀਤਾ ਦੋਸਭੇਸਜਵਸ਼ਾਦੁਪਯੋਜ੍ਯਾਃ||੪੪|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਭੇਦੀਯੋ ਨਾਮ ਦਸ਼ਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੦||
सम्प्रति यथासूक्ष्मं प्रदर्शयितुमाह ते रसानुरसतो रसभेदा- स्तारतम्यपरिकल्पनाय च| सम्भवन्ति गणनां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||४४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon