Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2
অথাতো দ্রব্যাদিবিজ্ঞানীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে||২||
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1
তত্র দ্রব্যস্য রসাদিভ্যঃ প্রাঙ্নির্দেশঃ, প্রাধান্যাত্| প্রাধান্যং চ স্বযমেব গ্রন্থকৃত্ প্রতিপাদযন্নাহ দ্রব্যমেব রসাদীনাং শ্রেষ্ঠং, তে হি তদাশ্রযাঃ| |১|
तत्र द्रव्यस्य रसादिभ्यः प्राङ्निर्देशः, प्राधान्यात्| प्राधान्यं च स्वयमेव ग्रन्थकृत् प्रतिपादयन्नाह द्रव्यमेव रसादीनां श्रेष्ठं, ते हि तदाश्रयाः| |१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1
| পঞ্চভূতাত্মকং তত্তু|১|
| पञ्चभूतात्मकं तत्तु|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2
| ক্ষ্মামধিষ্ঠায জাযতে||১|| অম্বুযোন্যগ্নিপবননভসাং সমবাযতঃ| তন্নির্বৃত্তির্বিশেষশ্চ ব্যপদেশস্তু ভূযসা||২||
| क्ष्मामधिष्ठाय जायते||१|| अम्बुयोन्यग्निपवननभसां समवायतः| तन्निर्वृत्तिर्विशेषश्च व्यपदेशस्तु भूयसा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3
তস্মান্নৈকরসং দ্রব্যং ভূতসঙ্ঘাতসম্ভবাত্| |৩|
तस्मान्नैकरसं द्रव्यं भूतसङ्घातसम्भवात्| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4
| নৈকদোষাস্ততো রোগাস্তত্র ব্যক্তো রসঃ স্মৃতঃ||৩|| অব্যক্তোঽনুরসঃ কিঞ্চিদন্তে ব্যক্তোঽপি চেষ্যতে| |৪|
| नैकदोषास्ततो रोगास्तत्र व्यक्तो रसः स्मृतः||३|| अव्यक्तोऽनुरसः किञ्चिदन्ते व्यक्तोऽपि चेष्यते| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5
| গুর্বাদযো গুণা দ্রব্যে পৃথিব্যাদৌ রসাশ্রযে||৪|| রসেষু ব্যপদিশ্যন্তে সাহচর্যোপচারতঃ| |৫|
| गुर्वादयो गुणा द्रव्ये पृथिव्यादौ रसाश्रये||४|| रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्योपचारतः| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6
| তত্র দ্রব্যং গুরুস্থূলস্থিরগন্ধগুণোল্বণম্||৫|| পার্থিবং গৌরবস্থৈর্যসঙ্ঘাতোপচযাবহম্| |৬|
| तत्र द्रव्यं गुरुस्थूलस्थिरगन्धगुणोल्बणम्||५|| पार्थिवं गौरवस्थैर्यसङ्घातोपचयावहम्| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7
| দ্রবশীতগুরুস্নিগ্ধমন্দসান্দ্ররসোল্বণম্||৬|| আপ্যং স্নেহনবিষ্যন্দক্লেদপ্রহ্লাদবন্ধকৃত্| |৭|
| द्रवशीतगुरुस्निग्धमन्दसान्द्ररसोल्बणम्||६|| आप्यं स्नेहनविष्यन्दक्लेदप्रह्लादबन्धकृत्| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8
| রূক্ষতীক্ষ্ণোষ্ণবিশদসূক্ষ্মরূপগুণোল্বণম্||৭|| আগ্নেযং দাহভাবর্ণপ্রকাশপচনাত্মকম্| |৮|
| रूक्षतीक्ष्णोष्णविशदसूक्ष्मरूपगुणोल्बणम्||७|| आग्नेयं दाहभावर्णप्रकाशपचनात्मकम्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9
| বাযব্যং রূক্ষবিশদলঘুস্পর্শগুণোল্বণম্||৮|| রৌক্ষ্যলাঘববৈশদ্যবিচারগ্লানিকারকম্| |৯|
| वायव्यं रूक्षविशदलग़ुस्पर्शगुणोल्बणम्||८|| रौक्ष्यलाग़ववैशद्यविचारग्लानिकारकम्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10
| নাভসং সূক্ষ্মবিশদলঘুশব্দগুণোল্বণম্||৯|| সৌষির্যলাঘবকরম্| |১০|
| नाभसं सूक्ष्मविशदलघुशब्दगुणोल्बणम्||९|| सौषिर्यलाघवकरम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10
জগত্যেবমনৌষধম্| ন কিঞ্চিদ্বিদ্যতে দ্রব্যং বশান্নানার্থযোগযোঃ||১০||
जगत्येवमनौषधम्| न किञ्चिद्विद्यते द्रव्यं वशान्नानार्थयोगयोः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12
দ্রব্যমূর্ধ্বগমং তত্র প্রাযোঽগ্নিপবনোত্কটম্| অধোগামি চ ভূযিষ্ঠং ভূমিতোযগুণাধিকম্||১১|| ইতি দ্রব্যম্ রসান্ ভেদৈরুত্তরত্রোপদেক্ষ্যতে| |১২|
द्रव्यमूर्ध्वगमं तत्र प्रायोऽग्निपवनोत्कटम्| अधोगामि च भूयिष्ठं भूमितोयगुणाधिकम्||११|| इति द्रव्यम् रसान् भेदैरुत्तरत्रोपदेक्ष्यते| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13
| বীর্যং পুনর্বদন্ত্যেকে গুরু স্নিগ্ধং হিমং মৃদু||১২|| লঘু রূক্ষোষ্ণতীক্ষ্ণং চ তদেবং মতমষ্টধা| |১৩|
| वीर्यं पुनर्वदन्त्येके गुरु स्निग्धं हिमं मृदु||१२|| लघु रूक्षोष्णतीक्ष्णं च तदेवं मतमष्टधा| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14
চরকাচার্যঃ পুনরেবং বক্তি | চরকস্ত্বাহ বীর্যং তত্ ক্রিযতে যেন যা ক্রিযা||১৩|| নাবীর্যং কুরুতে কিঞ্চিত্সর্বা বীর্যকৃতা হি সা| |১৪|
चरकाचार्यः पुनरेवं वक्ति | चरकस्त्वाह वीर्यं तत् क्रियते येन या क्रिया||१३|| नावीर्यं कुरुते किञ्चित्सर्वा वीर्यकृता हि सा| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15
| গুর্বাদিষ্বেব বীর্যাখ্যা তেনান্বর্থেতি বর্ণ্যতে||১৪|| সমগ্রগুণসারেষু শক্ত্যুত্কর্ষবিবর্তিষু| ব্যবহারায মুখ্যত্বাদ্বহ্বগ্রগ্রহণাদপি||১৫||
| गुर्वादिष्वेव वीर्याख्या तेनान्वर्थेति वर्ण्यते||१४|| समग्रगुणसारेषु शक्त्युत्कर्षविवर्तिषु| व्यवहाराय मुख्यत्वाद्बह्वग्रग्रहणादपि||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16
অতশ্চ বিপরীতত্বাত্সম্ভবত্যপি নৈব সা| বিবক্ষ্যতে রসাদ্যেষু, বীর্যং গুর্বাদযো হ্যতঃ||১৬||
अतश्च विपरीतत्वात्सम्भवत्यपि नैव सा| विवक्ष्यते रसाद्येषु, वीर्यं गुर्वादयो ह्यतः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17
উষ্ণং শীতং দ্বিধৈবান্যে বীর্যমাচক্ষতে| |১৭|
उष्णं शीतं द्विधैवान्ये वीर्यमाचक्षते| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18
অপি চ| নানাত্মকমপি দ্রব্যমগ্নিষোমৌ মহাবলৌ||১৭|| ব্যক্তাব্যক্তং জগদিব নাতিক্রামতি জাতুচিত্| |১৮|
अपि च| नानात्मकमपि द्रव्यमग्निषोमौ महाबलौ||१७|| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19
| তত্রোষ্ণং ভ্রমতৃড্গ্লানিস্বেদদাহাশুপাকিতাঃ||১৮|| শমং চ বাতকফযোঃ করোতি, শিশিরং পুনঃ| হ্লাদনং জীবনং স্তম্ভং প্রসাদং রক্তপিত্তযোঃ||১৯||
| तत्रोष्णं भ्रमतृड्ग्लानिस्वेददाहाशुपाकिताः||१८|| शमं च वातकफयोः करोति, शिशिरं पुनः| ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्तपित्तयोः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20
বীর্যাদনন্তরং বিপাকং লক্ষযতি জাঠরেণাগ্নিনা যোগাদ্যদুদেতি রসান্তরম্| রসানাং পরিণামান্তে স বিপাক ইতি স্মৃতঃ||২০||
वीर्यादनन्तरं विपाकं लक्षयति जाठरेणाग्निना योगाद्यदुदेति रसान्तरम्| रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21
স্বাদুঃ পটুশ্চ মধুরমম্লোঽম্লং পচ্যতে রসঃ| তিক্তোষণকষাযাণাং বিপাকঃ প্রাযশঃ কটুঃ||২১||
स्वादुः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्लं पच्यते रसः| तिक्तोषणकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23
রসৈরসৌ তুল্যফলস্তত্র দ্রব্যং শুভাশুভম্| কিঞ্চিদ্রসেন কুরুতে কর্ম পাকেন চাপরম্||২২|| গুণান্তরেণ বীর্যেণ প্রভাবেণৈব কিঞ্চিন| |২৩|
रसैरसौ तुल्यफलस्तत्र द्रव्यं शुभाशुभम्| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्||२२|| गुणान्तरेण वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चिन| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24
| যদ্যদ্দ্রব্যে রসাদীনাং বলবত্ত্বেন বর্ততে||২৩|| অভিভূযেতরাংস্তত্তত্কারণত্বং প্রপদ্যতে| বিরুদ্ধগুণসংযোগে ভূযসাঽল্পং হি জীযতে||২৪||
| यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते||२३|| अभिभूयेतरांस्तत्तत्कारणत्वं प्रपद्यते| विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25
রসং বিপাকস্তৌ বীর্যং প্রভাবস্তান্যপোহতি| বলসাম্যে রসাদীনামিতি নৈসর্গিকং বলম্||২৫||
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26
রসাদিসাম্যে যত্ কর্ম বিশিষ্টং তত্ প্রভাবজম্| |২৬|
रसादिसाम्ये यत् कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27
| দন্তী রসাদ্যৈস্তুল্যাঽপি চিত্রকস্য বিরেচনী||২৬|| মধুকস্য চ মৃদ্বীকা, ঘৃতং ক্ষীরস্য দীপনম্| |২৭|
| दन्ती रसाद्यैस्तुल्याऽपि चित्रकस्य विरेचनी||२६|| मधुकस्य च मृद्वीका, घृतं क्षीरस्य दीपनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28
| ইতি সামান্যতঃ কর্ম দ্রব্যাদীনাং, পুনশ্চ তত্||২৭|| বিচিত্রপ্রত্যযারব্ধদ্রব্যভেদেন ভিদ্যতে| |২৮|
| इति सामान्यतः कर्म द्रव्यादीनां, पुनश्च तत्||२७|| विचित्रप्रत्ययारब्धद्रव्यभेदेन भिद्यते| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1
এতদুদাহরণার্থং গ্রন্থকৃদাহ স্বাদুর্গুরুশ্চ গোধূমো বাতজিদ্বাতকৃদ্যবঃ||২৮|| উষ্ণা মত্স্যাঃ পযঃ শীতং কটুঃ সিংহো ন শূকরঃ| ২৮১/২| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং সূত্রস্থানে দ্রব্যাদিবিজ্ঞানীযো নাম নবমোঽধ্যাযঃ||১||
एतदुदाहरणार्थं ग्रन्थकृदाह स्वादुर्गुरुश्च गोधूमो वातजिद्वातकृद्यवः||२८|| उष्णा मत्स्याः पयः शीतं कटुः सिंहो न शूकरः| २८१/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon