2. bālāmayapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

అథాతో బాలామయప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2| త్రివిధః కథితో బాలః క్షీరాన్నోభయవర్తనః| స్వాస్థ్యం తాభ్యామదుష్టాభ్యాం దుష్టాభ్యాం రోగసంభవః|1|

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

శుద్ధం క్షీరం లక్షయతి అథాతో బాలామయప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2| త్రివిధః కథితో బాలః క్షీరాన్నోభయవర్తనః| స్వాస్థ్యం తాభ్యామదుష్టాభ్యాం దుష్టాభ్యాం రోగసంభవః||1||

Adhikarana vAtaduShTastanyasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| వాతాద్దుష్టం తు ప్లవతేఽంభసి||2|| కషాయం ఫేనిలం రూక్షం వర్చోమూత్రవిబంధకృత్| |3|

Adhikarana pittaduShTasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| పిత్తాదుష్ణామ్లకటుకం పీతరాజ్యప్సు దాహకృత్||3||

Adhikarana kaphaduShTasya lakShaNam (4) · Śloka 4

కఫాత్సలవణం సాంద్రం జలే మజ్జతి పిచ్ఛిలం| |4|

Adhikarana dvidoShaduShTasya lakShaNam tridoShaduShTasya lakShaNam tattadduShTaM stanyaM yathAsvaM vyAdhijanakam (4-5) · Śloka 5

| సంసృష్టలింగం సంసర్గాత్త్రిలింగం సాన్నిపాతికం||4|| యథాస్వలింగాంస్తద్వ్యాధీన్ జనయత్యుపయోజితం| |5|

Adhikarana rodanAt pIDAj~jAnam (5) · Śloka 5

| శిశోస్తీక్ష్ణమభీక్ష్ణం చ రోదనాల్లక్షయేద్రుజం||5||

Adhikarana pIDAsthAnaj~jAnam (6) · Śloka 6

స యం స్పృశేద్భృశం దేశం యత్ర చ స్పర్శనాక్షమః| తత్ర విద్యాద్రుజం|6|

Adhikarana mUrdhAdau pIDAj~jAnam (6-8) · Śloka 8

| మూర్ధ్ని రుజం చాక్షినిమీలనాత్||6|| హృది జిహ్వౌష్ఠదశనశ్వాసముష్టినిపీడనైః| కోష్ఠే విబంధవమథుస్తనదంశాంత్రకూజనైః||7|| ఆధ్మానపృష్ఠనమనజఠరోన్నమనైరపి| బస్తౌ గుహ్యే చ విణ్మూత్రసంగోత్త్రాసదిగీక్షణైః||8||

Adhikarana dhAtryAScikitsitam (9) · Śloka 9

అథ ధాత్ర్యాః క్రియాం కుర్యాద్యథాదోషం యథామయం| |9|

Adhikarana vAtaduShTe stanye daSamUlAdi (9-10) · Śloka 10

| తత్ర వాతాత్మకే స్తన్యే దశమూలం త్ర్యహం పిబేత్||9|| అథవాఽగ్నివచాపాఠాకటుకాకుష్ఠదీప్యకం| సభార్గీదారుసరలవృశ్చికాలీకణోషణం||10||

Adhikarana vAtaduShTe vAtavyAdhiharaM ghRutAdi (11-12) · Śloka 12

తతః పిబేదన్యతమం వాతవ్యాధిహరం ఘృతం| అను చాచ్ఛసురామేవం స్నిగ్ధాం మృదు విరేచయేత్||11|| బస్తికర్మ తతః కుర్యాత్స్వేదాదీంశ్చానిలాపహాన్| |12|

Adhikarana vAtaduShTe bAlArthaM rAsnAdighRutam (12-13) · Śloka 13

| రాస్నాజమోదాసరలదేవదారురజోన్వితం||12|| బాలో లిహ్యాద్ ఘృతం తైర్వా విపక్వం ససితోపలం| |13|

Adhikarana pittaduShTe stanye bAladhAtryoramRutAdikvAthAH ghRutAdIni ca (13-16) · Śloka 16

| పిత్తదుష్టేఽమృతాభీరుపటోలీనింబచందనం||13|| ధాత్రీ కుమారశ్చ పిబేత్ క్వాథయిత్వా ససారివం| అథవా త్రిఫలాముస్తభూనింబకటురోహిణీః||14|| సారివాదిం పటోలాదిం పద్మకాదిం తథా గణం| ఘృతాన్యేభిశ్చ సిద్ధాని పిత్తఘ్నం చ విరేచనం||15|| శీతాంశ్చాభ్యంగలేపాదీన్ యుంజ్యాత్| |16|

Adhikarana SleShmaduShTe stanye yaShTyAdi ghRutam SleShmaduShTe stanayorubhayoroShThayoScalepaH (16-18) · Śloka 18

శ్లేష్మాత్మకే పునః| యష్ట్యాహ్వసైంధవయుతం కుమారం పాయయేద్ ఘృతం||16|| సింధూత్థపిప్పలీమద్వా, పిష్టైః, క్షౌద్రయుతైరథ| రాఠపుష్పైః స్తనౌ లింపేచ్ఛిశోశ్చ దశనచ్ఛదౌ||17|| సుఖమేవం వమేద్బాలః| |18|

Adhikarana SleShmaduShTe dhAtryA vamanAdi (18) · Śloka 18

తీక్ష్ణైర్ధాత్రీం తు వామయేత్| |18|

Adhikarana tridoShaduShTe stanye kShIrAlasakarogotpattiH (18-19) · Śloka 19

| అథాచరితసంసర్గీ ముస్తాదిం క్వథితం పిబేత్||18|| తద్వత్తగరపృథ్వీకాసురదారుకలింగకాన్| అథవాఽతివిషాముస్తషడ్గ్రంథాపంచకోలకం||19||

Adhikarana tridoShaduShTe dhAtrIbAlayorvamanam (20-23) · Śloka 23

స్తన్యే త్రిదోషమలినే దుర్గంధ్యామం జలోపమం| విబద్ధమచ్ఛం విచ్ఛిన్నం ఫేనిలం చోపవేశ్యతే||20|| శకృన్నానావ్యథావర్ణం, మూత్రం పీతం సితం ఘనం| జ్వరారోచకతృట్ఛర్దిశుష్కోద్గారవిజృంభికాః||21|| అంగభంగోఽంగవిక్షేపః కూజనం వేపథుర్భ్రమః| ఘ్రాణాక్షిముఖపాకాద్యా జాయంతేఽన్యేఽపి తం గదం||22|| క్షీరాలసకమిత్యాహురత్యయం చాతిదారుణం తత్రాశు ధాత్రీం బాలం చ వమనేనోపపాదయేత్||23||

Adhikarana tridoShaduShTe tato vacAdigaNAdyauShadham (24) · Śloka 24

విహితాయాం చ సంసర్గ్యాం వచాదిం యోజయేద్గణం| నిశాదిం వాఽథవా మాద్రీపాఠాతిక్తాఘనామయాన్||24||

Adhikarana stanyadoShaharAH pATAdayaH (25) · Śloka 25

పాఠాశుంఠ్యమృతాతిక్తతిక్తాదేవాహ్వసారివాః| సముస్తమూర్వేంద్రయవాః స్తన్యదోషహరాః పరం||25||

Adhikarana anubandhe yathArogaM cikitsitam (26) · Śloka 26

అనుబంధే యథావ్యాధి ప్రతికుర్వీత కాలవిత్| |26|

Adhikarana dantodbhedo sarvarogANAM hetuH (26-27) · Śloka 27

| దంతోద్భేదశ్చ రోగాణాం సర్వేషామపి కారణం||26|| విశేషాజ్జవరవిడ్భేదకాసచ్ఛర్దిశిరోరుజాం| అభిష్యందస్య పోథక్యా విసర్పస్య చ జాయతే||27||

Adhikarana tatra yathAdoShaM cikitsitam (28-29) · Śloka 29

పృష్ఠభంగే బిడాలానాం బర్హిణాం చ శిఖోద్గమే| దంతోద్భేదే చ బాలానాం న హి కించిన్న దూయతే||28|| యథాదోషం యథారోగం యథోద్రేకం యథాభయం| విభజ్య దేశకాలాదీంస్తత్ర యోజ్యం భిషగ్జితం||29||

Adhikarana bAle~alpA bheShajamAtrA (30-31) · Śloka 31

త ఏవ దోషా దూష్యాశ్చ జ్వరాద్యా వ్యాధయశ్చ యత్| అతస్తదేవ భైషజ్యం మాత్రా త్వస్య కనీయసీ||30|| సౌకుమార్యాల్పకాయత్వాత్ సర్వాన్నానుపసేవనాత్| |31|

Adhikarana bAle mRuduvamanam (31-32) · Śloka 32

| స్నిగ్ధా ఏవ సదా బాలా ఘృతక్షీరనిషేవణాత్||31|| సద్యస్తాన్ వమనం తస్మాత్ పాయయేన్మతిమాన్ మృదు| |32|

Adhikarana bAle vamanApUrvaM stanyAdinA tRuptiH (32-33) · Śloka 33

| స్తన్యస్య తృప్తం వమయేత్ క్షీరక్షీరాన్నసేవినం||32|| పీతవంతం తనుం పేయామన్నాదం ఘృతసంయుతాం| |33|

Adhikarana bAle virekAdisAdhye bastyAdi (33-34) · Śloka 34

| బస్తిం సాధ్యే విరేకేణ, మర్శేన ప్రతిమర్శనం||33|| యుంజయాద్విరేచనాదీంస్తు ధాత్ర్యా ఏవ యథోదితాన్| |34|

Adhikarana stanyadoShaharA mUrvAdayaH (34-35) · Śloka 35

| మూర్వావ్యోషవరాకోలజంబూత్వక్దారుసర్షపాః||34|| సపాఠా మధునా లీఢాః స్తన్యదోషహరాః పరం| |35|

Adhikarana dantapAlyAH pippalyAdi pratisAraNam (35-36) · Śloka 36

| దంతపాలీం సమధునా చూర్ణేన ప్రతిసారయేత్||35|| పిప్పల్యా ధాతకీపుష్పధాత్రీఫలకృతేన వా| |36|

Adhikarana dantodbhave lAvAdirajaH (36-37) · Śloka 37

| లావతిత్తిరివల్లూరరజః పుష్పరసద్రుతం||36|| ద్రుతం కరోతి బాలానాం దంతకేసరవన్ముఖం| |37|

Adhikarana dantodbhave vacAdighRutam (37-38) · Śloka 38

| వచాద్విబృహతీపాఠాకటుకాతివిషాఘనైః||37|| మధురైశ్చ ఘృతం సిద్ధం సిద్ధం దశనజన్మని| |38|

Adhikarana dantodbhave bAlasarvaroge rajanyAdicUrNam (38-40) · Śloka 40

| రజనీదారుసరలశ్రేయసీబృహతీద్వయం||38|| పృశ్నిపర్ణీ శతాహ్వా చ లీఢం మాక్షికసర్పిషా| గ్రహణీదీపనం శ్రేష్ఠం మారుతస్యానులోమనం||39|| అతీసారజ్వరశ్వాసకామలాపాండుకాసనుత్| బాలస్య సర్వరోగేషు పూజితం బలవర్ణదం||40||

Adhikarana dantodbhave sama~ggAdighRutam (41-43) · Śloka 43

సమంగాధాతకీరోధ్రకుటన్నటబలాద్వయైః| మహాసహాక్షుద్రసహాముద్గబిల్వశలాటుభిః||41|| సకార్పాసీఫలైస్తోయే సాధితైః సాధితం ఘృతం| క్షీరమస్తుయుతం హంతి శీఘ్రం దంతోద్భవోద్భవాన్||42|| వివిధానామయానేతద్వృద్ధకాశ్యపనిర్మితం| |43|

Adhikarana dantodbhave nAtiyantraNam (43-44) · Śloka 44

| దంతోద్భవేషు రోగేషు న బాలమతియంత్రయేత్||43|| స్వయమప్యుపశామ్యంతి జాతదంతస్య యద్గదాః| |44|

Adhikarana SiSorarocakAdayo rogAH SuShkatvaM ca (44-46) · Śloka 46

| అత్యహఃస్వప్నశీతాంబుశ్లైష్మికస్తన్యసేవినః||44|| శిశోః కఫేన రుద్ధేషు స్రోతఃసు రసవాహిషు| అరోచకః ప్రతిశ్యాయో జ్వరః కాసశ్చ జాయతే||45|| కుమారః శుష్యతి తతః స్నిగ్ధశుక్లముఖేక్షణః| |46|

Adhikarana tatra saindhavAdicUrNam (46-47) · Śloka 47

| సైంధవవ్యోషశారంగేష్టాపాఠాగిరికదంబకాన్||46|| శుష్యతో మధుసర్పిర్భ్యామరుచ్యాదిషు యోజయేత్| ||47||

Adhikarana tatra pa~jcakolAdicUrNam (47-48) · Śloka 48

| అశోకరోహిణీయుక్తం పంచకోలం చ చూర్ణితం||47|| బదరీధాతకీధాత్రీచూర్ణం వా సర్పిషా ద్రుతం| |48|

Adhikarana tatra badaryAdicUrNam tatra sthirAdighRutaM srotaHSodhanam (48-50) · Śloka 50

| స్థిరావచాద్విబృహతీకాకోలీపిప్పలీనతైః||48|| నిచులోత్పలవర్షాభూభార్గీముస్తైశ్చ కార్షికైః| సిద్ధం ప్రస్థార్ధమాజ్యస్య స్రోతసాం శోధనం పరం||49|| సిమ్హ్యశ్వగంధాసురసాకణాగర్భం చ తద్గుణం| |50|

Adhikarana tatra yaShTyAdighRutaM shoShajit (50-51) · Śloka 51

| యష్ట్యాహ్వపిప్పలీరోధ్రపద్మకోత్పలచందనైః||50|| తాలీససారివాభ్యాం చ సాధితం శోషజిద్ఘృతం| |51|

Adhikarana tatra SRu~ggyAdighRutaM puShTikRut (51-53) · Śloka 53

| శృంగీమధూలికాభార్గీపిప్పలీదేవదారుభిః||51|| అశ్వగంధాద్వికాకోలీరాస్నర్షభకజీవకైః| శూర్పపర్ణీవిడంగైశ్చ కల్కితైః సాధితం ఘృతం||52|| శశోత్తమాంగనిర్యూహే శుష్యతః పుష్టికృత్పరం| |53|

Adhikarana tatra abhya~jjane vacAditailam (53-54) · Śloka 54

| వచావయఃస్థాతగరకాయస్థాచోరకైః శృతం||53|| బస్తమూత్రసురాభ్యాం చ తైలమభ్యంజనే హితం| |54|

Adhikarana tatra lAkShAditailam (54-57) · Śloka 57

| లాక్షారససమం తైలప్రస్థం మస్తు చతుర్గుణం||54|| అశ్వగంధానిశాదారుకౌంతీకుష్ఠాబ్దచందనైః| సమూర్వారోహిణీరాస్నాశతాహ్వామధుకైః సమైః||55|| సిద్ధం లాక్షాదికం నామ తైలమభ్యంజనాదిదం| బల్యం జ్వరక్షయోన్మాదశ్వాసాపస్మారవాతనుత్||56|| యక్షరాక్షసభూతఘ్నం గర్భిణీనాం చ శస్యతే| |57|

Adhikarana kAsajvarAdAvativiShAdilehaH (57-58) · Śloka 58

| మధునాఽతివిషాశృంగీపిప్పలీర్లేహయేచ్ఛిశుం||57|| ఏకాం వాఽతివిషాం కాసజ్వరచ్ఛర్దిరుపద్రుతం| |58|

Adhikarana stanyavaminAshakA lehAH (58-60) · Śloka 60

| పీతం పీతం వమతి యః స్తన్యం తం మధుసర్పిషా||58|| ద్వివార్తాకీఫలరసం పంచకోలం చ లేహయేత్| పిప్పలీపంచలవణం కృమిజిత్పారిభద్రకం||59|| తద్వల్లిహ్యాత్తథా వ్యోషం మషీం వా రోమచర్మణాం| లాభతః శల్యకశ్వావిద్గోధర్క్షశిఖిజన్మనాం||60||

Adhikarana stanyavaminAshakaM ghRutam (61) · Śloka 61

ఖదిరార్జునతాలీసకుష్ఠచందనజే రసే| సక్షీరం సాధితం సర్పిర్వమథుం వినియచ్ఛతి||61||

Adhikarana tAlukaNTakasya lakShaNam (63-65) · Śloka 65

| తాలుమాంసే కఫః క్రుద్ధః కురుతే తాలుకంటకం||63|| తేన తాలుప్రదేశస్య నిమ్నతా మూర్ధ్ని జాయతే| తాలుపాతః స్తనద్వేషః కృచ్ఛ్రాత్పానం శకృద్ద్రవం||64|| తృడాస్యకండ్వక్షిరుజా గ్రీవాదుర్ధరతా వమిః| |65|

Adhikarana tAlukaNTakasya cikitsA (65-66) · Śloka 66

| తత్రోత్క్షిప్య యవక్షారక్షౌద్రాభ్యాం ప్రతిసారయేత్||65|| తాలు తద్వత్కణాశుంఠీగోశకృద్రససైంధవైః| |66|

Adhikarana tAlukaNTakasya SRu~ggaberAdipuTapAkarasaH (66-67) · Śloka 67

| శృంగవేరనిశాభృంగం కల్కితం వటపల్లవైః||66|| బధ్వా గోశకృతా లిప్తం కుకూలే స్వేదయేత్తతః| రసేన లింపేత్తాల్వాస్యం నేత్రే చ పరిషేచయేత్||67||

Adhikarana tAlukaNTakasya harItakyAdikalkaH (68) · Śloka 68

హరీతకీవచాకుష్ఠకల్కం మాక్షికసంయుతం| పీత్వా కుమారః స్తన్యేన ముచ్యతే తాలుకంటకాత్||68||

Adhikarana ahipUtanasya lakShaNam ahipUtanasya cikitsA (69-70) · Śloka 70

మలోపలేపాత్స్వేదాద్వా గుదే రక్తకఫోద్భవః| తామ్రో వ్రణోఽంతః కండూమాన్ జాయతే భూర్యుపద్రవః||69|| కేచిత్తం మాతృకాదోషం వదంత్యన్యేఽహిపూతనం| పృష్టారుర్గుదకుట్టం చ కేచిచ్చ తమనామికం||70||

Adhikarana ahipUtanasya dhAttryAH kShIraM Sodhyam (71) · Śloka 71

తత్ర ధాత్ర్యాః పయః శోధ్యం పిత్తశ్లేష్మహరౌషధైః| |71|

Adhikarana ahipUtanasya antarapAnakam ahipUtanasya vraNe lepAdi (71-75) · Śloka 75

| శృతశీతం చ శీతాంబుయుక్తమంతరపానకం||71|| సక్షౌద్రతార్క్ష్యశైలేన వ్రణం తేన చ లేపయేత్| త్రిఫలాబదరీప్లక్షత్వక్క్వాథపరిషేచితం||72|| కాసీసరోచనాతుత్థమనోహ్వాలరసాంజనైః| లేపయేదమ్లపిష్టైర్వా చూర్ణితైర్వాఽవచూర్ణయేత్||73|| సుశ్లక్ష్ణైరథవా యష్టీశంఖసౌవీరకాంజనైః| సారివాశంఖనాభిభ్యామసనస్య త్వచాఽథవా||74|| రాగకండూత్కటే కుర్యాద్రక్తస్రావం జలౌకసా| సర్వం చ పిత్తవ్రణజిచ్ఛస్యతే గుదకుట్టకే||75||

Adhikarana mRuttikodbhave roge pAThAdighRutam (76-77) · Śloka 77

పాఠావేల్లద్విరజనీముస్తభార్గీపునర్నవైః| సబిల్వత్ర్యూషణైః సర్పివృశ్చికాలీయుతైః శృతం||76|| లిహానో మాత్రయా రోగైర్ముచ్యతే మృత్తికోద్భవైః| |77|

Adhikarana tattadvyAdhinAshakaH stanapralepaH (2) · Śloka 2

వ్యాధేర్యద్యస్య భైషజ్యం స్తనస్తేన ప్రలేపితః| స్థితో ముహూర్తం ధౌతోఽను పీతస్తం తం జయేద్గదం||77|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే బాలా- మయప్రతిషేధో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||