38. mūṣikālarkaviṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH (1) · Śloka 1

|१|

Adhikarana mUShikAlarkaviShapratiShedhAdhyAyaH ------- mUShikANAM aShTAdashatvam (2) · Śloka 2

अथातो मूषिकालर्कविषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) लालनश्चपलः पुत्रो हसिरश्चिक्किरोऽजिरः| कषायदन्तः कुलकः कोकिलः कपिलोऽसितः||१|| अरुणः शबलः श्वेतः कपोतः पलितोन्दुरः| छुच्छुन्दरो रसालाख्यो दशाष्टौ चेति मूषिकाः||२||

Adhikarana mUShikANAM shukraviShatvam, mUShikaviShasya sAmAnyaM lakShaNam (3-5) · Śloka 5

शुक्रं पतति यत्रैषां शुक्रदिग्धैः स्पृशन्ति वा| यदङ्गमङ्गैस्तत्रास्रे दूषिते पाण्डुतां गते||३|| ग्रन्थयः श्वयथुः कोठो मण्डलानि भ्रमोऽरुचिः| शीतज्वरोऽतिरुक्सादो वेपथुः पर्वभेदनम्||४|| रोमहर्षः स्रुतिर्मूर्च्छा दीर्घकालानुबन्धनम्| श्लेष्मानुबद्धबह्वाखुपोतकच्छर्दनं सतृट्||५||

Adhikarana mUShikaviShasya kRuccrasAdhyalakShaNam (6) · Śloka 6

व्यवाय्याखुविषं कृच्छ्रं भूयो भूयश्च कुप्यति| |६|

Adhikarana mUShikaviShasya asAdhyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

| मूर्च्छाङ्गशोफवैवर्ण्यक्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः||६|| शिरोगुरुत्वं लालासृक्छर्दिश्चासाध्यलक्षणम्| |७|

Adhikarana mUShikaviShasya varjyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

| शूनबस्तिं विवर्णौष्ठमाख्वाभैर्ग्रन्थिभिश्चितम्||७|| छुच्छुन्दरसगन्धं च वर्जयेदाखुदूषितम्| |८|

Adhikarana viShayuktasya shuno lakShaNam (8-10) · Śloka 10

| शुनः श्लेष्मोल्बणां दोषाः संज्ञां संज्ञावहाश्रिताः||८|| मुष्णन्तः कुर्वते क्षोभं धातूनामतिदारुणम्| लालावानन्धबधिरः सर्वतः सोऽभिधावति||९|| स्रुस्तपुच्छहनुस्कन्धः शिरोदुःखी नताननः| |१०|

Adhikarana viShayuktasya daMshasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| दंशस्तेन विदष्टस्य सुप्तः कृष्णं क्षरत्यसृक्||१०|| हृच्छिरोरुग्ज्वरस्तम्भतृष्णामूर्च्छाद्भवोऽनु च| |११|

Adhikarana evaM shRugAlAdayo vedyAH (11-12) · Śloka 12

| अनेनान्येऽपि बोद्धव्या व्याला दंष्ट्राप्रहारिणः||११|| शृगालाश्वतराश्वर्क्षद्वीपिव्याघ्रवृकादयः| |१२|

Adhikarana saviShadaMshasya lakShaNam,nirviShadaMshasya lakShaNam (12-14) · Śloka 14

| कण्डूनिस्तोदवैवर्ण्यसुप्तिक्लेदज्वरभ्रमाः||१२|| विडहरागरुक्पाकशोफग्रन्थिविकुञ्चनम्| दंशावदरणं स्फोटाः कर्णिका मण्डलानि च||१३|| सर्वत्र सविषे लिङ्गं, विपरीतं तु निर्विषे| |१४|

Adhikarana daShTasyAsAdhyalakShaNam (14-15) · Śloka 15

| दष्टो येन तु तच्चेष्टारुतं कुर्वन् विनश्यति||१४|| पश्यंस्तमेव चाकस्मादादर्शसलिलादिषु| |१५|

Adhikarana jalasaMtrAsasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| योऽद्भ्यस्त्रस्येददष्टोऽपि शब्दसंस्पर्शदर्शनैः||१५|| जलसन्त्रासनामानं दष्टं तमपि वर्जयेत्| |१६|

Adhikarana AkhunA daShTamAtrasya daMshadAhaH (16-17) · Śloka 17

| आखुना दष्टमात्रस्य दंशं काण्डेन दाहयेत्||१६|| दर्पणोनाथवा, तीव्ररुजा स्यात्कर्णिकाऽन्यथा| |१७|

Adhikarana dagdhadaMshasya vistrAvaH shirIShabIjAdiBiH pralepaSca (17-18) · Śloka 18

| दग्धं विस्रावयेद्दंशं प्रच्छितं च प्रलेपयेत्||१७|| शिरीषरजनीवक्रकुङ्कुमामृतवल्लिभिः| |१८|

Adhikarana AkhuviShaghnaH karNikApAtanashcAgAradhUmAdilepaH (18-19) · Śloka 19

| अगारधूममञ्जिष्ठारजनीलवणोत्तमैः||१८|| लेपो जयत्याखुविषं कर्णिकायाश्च पातनः| |१९|

Adhikarana AkhuviShaghnaH tato~amlaiH kShAlanAdi, sirAmokSho vA (19-20) · Śloka 20

| ततोऽम्लैः क्षालयित्वाऽनु तोयैरनु च लेपयेत्||१९|| पालिन्दीश्वेतकटभीबिल्वमूलगुडूचिभिः| अन्यैश्च विषशोफघ्नैः सिरां वा मोक्षयेद्द्रुतम्||२०||

Adhikarana AkhuviShaghnaH nIlinyAdikvAthaiH cchardanam (21) · Śloka 21

छर्दनं नीलिनीक्वाथैः शुकाख्याङ्कोल्लयोरपि| |२१|

Adhikarana AkhuviShaghnaH koshAtakyAdicUrNena cchardanam (21-22) · Śloka 22

| कोशातक्याः शुकाख्यायाः फलं जीमूतकस्य च||२१|| मदनस्य च सञ्चूर्ण्य दध्ना पीत्वा विषं वमेत्| |२२|

Adhikarana AkhuviShaghnaH vacAdinA pAnam, trivRudAdinA virecanam (22-23) · Śloka 23

| वचामदनजीमूतकुष्ठं व मूत्रपेषितम्||२२|| पूर्वकल्पेन पातव्यं सर्वोन्दुरविषापहम्| विरेचनं त्रिवृन्नीलीत्रिफलाकल्क इष्यते||२३||

Adhikarana AkhuviShaghnaH shirIShasArAdinA shirovirecanam (24) · Śloka 24

शिरोविरेचने सारः शिरीषस्य फलानि च| |२४|

Adhikarana AkhuviShaghnaH gomayarasenA~jjanam (24) · Śloka 24

| अञ्जनं गोमयरसो व्योषसूक्ष्मरजोन्वितः||२४||

Adhikarana AkhuviShaghnaH kapitthAdirasenAvalehaH (25) · Śloka 25

कपित्थतोमयरसो मधुमानवलेहनम्| |२५|

Adhikarana AkhuviShaghnaH tandulIyakamUlAdisiddhAni ghRutAni (25-26) · Śloka 26

| तन्दुलीयकमूलेन सिद्धं पाने हितं घृतम्||२५|| द्विनिशाकटभीरक्तायष्ट्याह्वैर्वाऽमृतान्वितैः| आस्फोतमूलसिद्धं वा पञ्चकापित्थमेव वा||२६||

Adhikarana AkhuviShaghnaH sinduvArAdikvAthaH (27-28) · Śloka 28

सिन्दुवारं नतं शिग्रुबिल्वमूलं पुनर्नवा| वचाश्वदंष्ट्राजीमूतमेषां क्वाथं समाक्षिकम्||२७|| पिबेच्छाल्योदनं दध्ना भुञ्जानो मूषिकार्दितः| |२८|

Adhikarana AkhuviShaghnaH sharapu~gkhAbIjacUrNam (28) · Śloka 28

| तक्रेण शरपुङ्खाया बीजं सञ्चूर्ण्य वा पिबेत्||२८||

Adhikarana AkhuviShaghnaH a~gkolamUlakalkaH (29) · Śloka 29

अङ्कोल्लमूलकल्को वा बस्तमूत्रेण कल्कितः| पानालेपनयोर्युक्तः सर्वाखुविषनाशनः||२९||

Adhikarana AkhuviShaghnaH kapitthamadhyAdikam, tilakama~jjarI (30) · Śloka 30

कपित्थमध्यतिलकतिलाङ्कोल्लजटाः पिबेत्| गवां मूत्रेण, पयसा मञ्जरीं तिलकस्य वा||३०||

Adhikarana AkhuviShaghnaH sairyakamUlam (31) · Śloka 31

अथवा सैर्यकान्मूलं सक्षौद्रं तन्दुलाम्बुना| |३१|

Adhikarana AkhuviShaghnaH kaTukAlAbuvinyastaM jalam (31) · Śloka 31

| कटुकालाबुविन्यस्तं पीतं वाऽम्बु निशोषितम्||३१||

Adhikarana AkhuviShaghnaH sinduvAramUlAdyagadaH (32) · Śloka 32

सिन्दुवारस्य मूलानि बिडालास्थि विषं नतम्| जलपिष्टोऽगदो हन्ति नस्याद्यैराखुजं विषम्||३२||

Adhikarana sasheShamUShikaviShasyAbhradarshanAdau prakopaH (33) · Śloka 33

सशेषं मूषिकविषं प्रकुप्यत्यभ्रदर्शने| यथायथं वा कालेषु दोषाणां वृद्धिहेतुषु||३३||

Adhikarana tatra yathAvasthamupakramAH,tatra dUShIviShApahAshcopakramAH (34) · Śloka 34

तत्र सर्वे यथावस्थं प्रयोज्याः स्युरुपक्रमाः| यथास्वं ये च निर्दिष्टास्तथा दूषीविषापहाः||३४||

Adhikarana alarkadaMshe dAho lepaH purANaghRutapAnaM ca (35) · Śloka 35

दंशं त्वलर्कदष्टस्य दग्धमुष्णेन सर्पिषा| प्रदिह्यादगदैस्तैस्तैः पुराणं च घृतं पिबेत्||३५||

Adhikarana alarkadaMshe arkakShIrayutaM virecanam (36) · Śloka 36

अर्कक्षीरयुतं चास्य योज्यमाशु विरेचनम्| |३६|

Adhikarana alarkadaMshe a~gkollottaramUlajalam, shvetapunarnavA (36-37) · Śloka 37

| अङ्कोल्लोत्तरमूलाम्बु त्रिपलं सहविःपलम्||३६|| पिबेत्सधत्तूरफलां श्वेतां वाऽपि पुनर्नवाम्| |३७|

Adhikarana alarkadaMshe palalatailAdi (37-38) · Śloka 38

| ऐकध्यं पललं तैलं रूपिकायाः पयो गुडः||३७|| भिनत्ति विषमालर्कं घनवृन्दमिवानिलः| |३८|

Adhikarana alarkadaMshe samantrauShadhIratnaM snapanam (38) · Śloka 38

| समन्त्रं सौषधीरत्नं स्नपनं च प्रयोजयेत्||३८||

Adhikarana catuShpAdAdinakhadantaparikShatasya lakShaNam (39) · Śloka 39

चतुष्पाद्भिर्द्विपाद्भिर्वा नखदन्तपरिक्षतम्| शूयते पच्यते रागज्वरस्रावरुजान्वितम्||३९||

Adhikarana nakhadantaviShaghnaH somavalkAdilepaH (40-38) · Śloka 38

सोमवल्कोऽश्वकर्णश्च गोजिह्वा हंसपादिका| रजन्यौ गैरिकं लेपो नखदन्तविषापहः||४०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने मूषिकालर्कविषप्रतिषेधो नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः||३८||