26. sadyōvranapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana sadyovraNapratiShedhAdhyAyaH,sadyovraNAnAM kAraNam (2-1) · Śloka 1

అథాతః సద్యోవ్రణప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) సద్యోవ్రణా యే సహసా సంభవంత్యభిఘాతతః| అనంతైరపి తైరంగముచ్యతే జుష్టమష్టధా||1||

Adhikarana sadyo aShTau bhedA dhRuShTAdayaH (2) · Śloka 2

తానేవాష్టౌ ప్రకారానాహ ఘృష్టావకృత్తవిచ్ఛిన్నప్రవిలంబితపాతితం| విద్ధం భిన్నం విదలితం|2|

Adhikarana 1 dhRuShTasya lakShaNam 2 avakRuttasya lakShaNam 3 vicchinnasya lakShaNam 4 pravilambitasya lakShaNam 5 pAtitasya lakShaNam 6 viddhasya lakShaNam 7 bhinnasya lakShaNam 8 vidalitasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

అథైషామేవ లక్షణాన్యాహ | తత్ర ఘృష్టం లసీకయా||2|| రక్తలేశేన వా యుక్తం సప్లోషం ఛేదనాత్ స్రవేత్| అవగాఢం తతః కృత్తం, విచ్ఛిన్నం స్యాత్తతోఽపి చ||3|| ప్రవిలంబి సశేషేఽస్థ్ని, పతితం పాతితం తనోః| సూక్ష్మాస్యశల్యవిద్ధం తు విద్ధం కోష్ఠవివర్జితం||4|| భిన్నమన్యద్విదలితం మజ్జరక్తపరిప్లుతం| ప్రహారపీడనోత్పేషాత్ సహాస్థ్నా పృథుతాం గతం||5||

Adhikarana sadyovraNacikitsA sadyovraNe tIvramyahe yaShTIShTa tena secanam sadyo balAtailena vA punaH punaH secanam (6) · Śloka 6

సద్యః సద్యోవ్రణం సించేదథ యష్ట్యాహ్వసర్పిషా| తీవ్రవ్యథం కవోష్ణేన బలాతైలేన వా పునః||6||

Adhikarana sadyo kShatoShmaNaH shAntaye kaShAyAdayolepAdayaH (7) · Śloka 7

క్షతోష్మణో నిగ్రహార్థం తత్కాలం విసృతస్య చ| కషాయశీతమధురస్నిగ్ధా లేపాదయో హేతాః||7||

Adhikarana sadyo Ayate sandhAnArthaM madhusarpiH,sadyo Ayate pittandhIshcha shItAH kriyAH (8) · Śloka 8

సద్యోవ్రణేష్వాయతేషు సంధానార్థం విశేషతః| మధుసర్పిశ్చ యుంజీత పిత్తఘ్నీశ్చ హిమాః క్రియాః||8||

Adhikarana sadyo sasaMramme shodhanAdi dhRuShTe (9) · Śloka 9

ససంరంభేషు కర్తవ్యమూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధనం| ఉపవాసో హితం భుక్తం ప్రతతం రక్తమోక్షణం||9||

Adhikarana eSha vidhiH (10) · Śloka 10

ఘృష్టే విదలితే చైష సుతరామిష్యతే విధిః| తయోర్హ్యల్పం స్రవత్యస్రం పాకస్తేనాశు జాయతే||10||

Adhikarana anyatra vikShate snehapAnAdi (11-12) · Śloka 12

అత్యర్థమస్రం స్రవతి ప్రాయశోఽన్యత్ర విక్షతే| తతో రక్తక్షయాద్వాయౌ కుపితేఽతిరుజాకరే||11|| స్నేహపానపరీషేకస్వేదలేపోపనాహనం| స్నేహబస్తిం చ కుర్వీత వాతఘ్నౌషధసాధితం||12||

Adhikarana sadyovraNe iti sAptAhikovidhiH ,sadyo anantaraM pUrvoktovidhiH (13) · Śloka 13

ఇతి సాప్తాహికః ప్రోక్తః సద్యోవ్రణహితో విధిః| సప్తాహాద్గతవేగే తు పూర్వోక్తం విధిమాచరేత్||13||

Adhikarana sadyo idaM sAmAnyakarmaM (14) · Śloka 14

ప్రాయః సామాన్యకర్మేదం వక్ష్యతే తు పృథక్పృథక్| |14|

Adhikarana dhRuShTe vraNe cUrNAni (14) · Śloka 14

| ఘృష్టే రుజం నిగృహ్యాశు వ్రణే చూర్ణాని యోజయేత్||14||

Adhikarana avakRutte vraNe kalkAdIni (15) · Śloka 15

కల్కాదిన్యవకృత్తే తు| |15|

Adhikarana vicchinne pravilambini casIvanaMbandhanaMpIDanaM ca (15) · Śloka 15

విచ్ఛిన్నప్రవిలంబినోః| సీవనం విధినోక్తేన బంధనం చాను పీడనం||15||

Adhikarana sphuTitanetrasyAsAdhyatvam,asphuTitalambini netre yathA sthAnAniveshanAdi asphutisarvanetrAbhidhAtajit yaShTacAdivkamAjaM dhRutam (16-18) · Śloka 18

అసాధ్యం స్ఫుటితం నేత్రమదీర్ణం లంబతే తు యత్| సన్నివేశ్య యథాస్థానమవ్యావిద్ధసిరం భిషక్||16|| పీడయేత్ పాణినా పద్మపలాశాంతరితేన తత్| తతోఽస్య సేచనే నస్యే తర్పణే చ హితం హవిః||17|| విపక్వమాజం యష్ట్యాహ్వజీవకర్షభకోత్పలైః| సపయస్కైః పరం తద్వి సర్వనేత్రాభిఘాతజిత్||18||

Adhikarana avasanne netre galapIDAdi,avasanne kShatanetrava~jja kriyA (19) · Śloka 19

గలపీడాఽవసన్నేఽక్ష్ణి వమనోత్కాసనక్షవాః| ప్రాణాయమోఽథవా కార్యః క్రియా చ క్షతనేత్రవత్||19||

Adhikarana karNe sthAnAccyute tailena pUraNam (20) · Śloka 20

కర్ణే స్థానాచ్చ్యుతే స్యూతే శ్రోతస్తైలేన పూరయేత్| |20|

Adhikarana kRukATiyAM chinnAyAM sIvanAdi,kRukA Ajena sarpiShA pariShekaHkRukA uShNAno~annAni bhu~jjItakRukA tuyantritaH svapyAt (20-22) · Śloka 22

| కృకాటికాయాం ఛిన్నాయాం నిర్గచ్ఛత్యపి మారుతే||20|| సమం నివేశ్య బధ్నీయాత్ స్యూత్వా శీఘ్రం నిరంతరం| ఆజేన సర్పిషా చాత్ర పరిషేకః ప్రశస్యతే||21|| ఉత్తానోఽన్నాని భుంజీత, శయీత చ సుయంత్రితః| |22|

Adhikarana shAkAsu tiryaksthe dhAte sIvanAdi (22-23) · Śloka 23

| ఘాతం శాఖాసు తిర్యక్స్థం గాత్రే సమ్యఙ్నివేశితే||22|| స్యూత్వా వేల్లితబంధేన బధ్నీయాద్ధనవాససా| చర్మణా గోష్ఫణాబంధః కార్యశ్చాసంగతే వ్రణే||23||

Adhikarana vilambimuShkasya sIvanAdi (24-25) · Śloka 25

పాదౌ విలంబిముష్కస్య ప్రోక్ష్య నేత్రే చ వారిణా| ప్రవేశ్య వృషణౌ సీవ్యేత్ సేవన్యా తున్నసంజ్ఞయా||24|| కార్యశ్చ గోష్ఫణాబంధః కట్యామావేశ్య పట్టకం| స్నేహసేకం న కుర్వీత తత్ర క్లిద్యతి హి వ్రణః||25||

Adhikarana vilambi kAlAnusAryAditailenaropaNam (26) · Śloka 26

కాలానుసార్యగుర్వేలాజాతీచందనపర్పటైః| శిలాదార్వ్యమృతాతుత్థైః సిద్ధం తైలం చ రోపణం||26||

Adhikarana niHsheShataH cchinnAyAM shAkhAyAM tailAna dgdhvA koshabandhanAdi (27) · Śloka 27

ఛిన్నాం నిఃశేషతః శాఖాం దగ్ధ్వా తైలేన యుక్తితః| బధ్నీయాత్ కోశబంధేన తతో వ్రణవదాచరేత్||27||

Adhikarana viddhe shalyAhrate vraNavat kriyA (28) · Śloka 28

కార్యా శల్యాహృతే విద్ధే భంగాద్విదలితే క్రియా| |28|

Adhikarana vidalite shalye~apahrate vraNavat kriyA,vidalite bha~ggavat kriyA shirasaH shalye~aparate bAlavartipraveshanAdi (28-29) · Śloka 29

| శిరసోఽపహృతే శల్యే వాలవర్తిం ప్రవేశయేత్||28|| మస్తులుంగస్రుతేః క్రుద్ధో హన్యాదేనం చలోఽన్యథా| వ్రణే రోహతి చైకైకం శనైరపనయేత్కచం||29||

Adhikarana mastulu~ggastrutou mastiShkabhakShaNam (30) · Śloka 30

ఆచరమోచ్ఛ్వాసాదాతురం సముపాచరేదితి వచనాన్మస్తులుంగస్రుతావప్యుపక్రమమాహ మస్తులుంగస్రుతౌ ఖాదేన్మస్తిష్కానన్యజీవజాన్| |30|

Adhikarana hratashalye~a~gge snehavartiH (30) · Śloka 30

| శల్యే హృతేఽంగాదన్యస్మాత్స్నేహవర్తిం నిధాపయేత్||30||

Adhikarana vraNe dUrAvagADhAdau cakratai lena secanam (31) · Śloka 31

దూరావగాఢాః సూక్ష్మాస్యా యే వ్రణాః స్రుతశోణితాః| సేచయేచ్చక్రతైలేన సూక్ష్మనేత్రార్పితేన తాన్||31||

Adhikarana bhinnakoShThasya raktapUrNasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

భిన్నే కోష్ఠేఽసృజా పూర్ణే మూర్చ్ఛాహృత్పార్శ్వవేదనాః| జ్వరో దాహస్తృడాధ్మానం భక్తస్యానభినందనం||32|| సంగో విణ్మూత్రమరుతాం శ్వాసః స్వేదోఽక్షిరక్తతా| లోహగంధిత్వమాస్యస్య స్యాద్ గాత్రే చ విగంధతా||33||

Adhikarana bhinnakoShThasya AmAshayastharudhirasya (34) · Śloka 34

ఆమాశయస్థే రుధిరే రుధిరం ఛర్దయత్యపి| ఆధ్మానేనాతిమాత్రేణ శూలేన చ విశస్యతే||34||

Adhikarana bhinnakoShThasya pakvAshayastha rudhirasya lakShaNam (35) · Śloka 35

పక్వాశయస్థే రుధిరే సశూలం గౌరవం భవేత్| నాభేరధస్తాచ్ఛీతత్వం ఖేభ్యో రక్తస్య చాగమః||35||

Adhikarana abhinnAshayasyApi raktena pUrNatvam (36) · Śloka 36

అభిన్నోఽప్యాశయః సూక్ష్మైః స్రోతోభిరభిపూర్యతే| అసృజా స్యందమానేన పార్శ్వే మూత్రేణ బస్తివత్||36||

Adhikarana tatrAntarlohitAderasAdhyatvam (37) · Śloka 37

తత్రాంతర్లోహితం శీతపాదోచ్ఛ్వాసకరాననం| రక్తాక్షం పాండువదనమానద్ధం చ వివర్జయేత్||37||

Adhikarana AmAshayasthe rakte vamanam,pavkAshayasthe rakte vireko nirUhashcha (38) · Śloka 38

అమాశయస్థే వమనం హితం, పక్వాశయాశ్రితే| విరేచనం నిరూహం చ నిఃస్నేహోష్ణైర్విశోధనైః||38||

Adhikarana pakvAshaya annabhakShaNaprakAraH (39) · Śloka 39

యవకోలకులత్థానాం రసైః స్నేహవివర్జితైః| భుంజీతాన్నం యవాగూం వా పిబేత్సైంధవసంయుతాం||39||

Adhikarana atiniH strutarakte rudhirapAnam (40) · Śloka 40

అతినిఃస్రుతరక్తస్తు భిన్నకోష్ఠః పిబేదసృక్| |40|

Adhikarana koShThabhedanasya dvaividhyam kliShTAntre mUrcchAdayo~alpAH chinnAntre mUrcchAatibAdhakAH kliShTacchinnAntrayoH saMshayAsAdhyatvam (40-41) · Śloka 41

| క్లిష్టచ్ఛిన్నాంత్రభేదేన కోష్ఠభేదో ద్విధా స్మృతః||40|| మూర్చ్ఛాదయోఽల్పాః ప్రథమేద్వితీయే త్వతి బాధకాః| క్లిష్టాంత్రః సంశయీ దేహీ ఛిన్నాంత్రో నైవ జీవతి||41||

Adhikarana bhinnakoShTasya sAdhyalakShaNam (42) · Śloka 42

యథాస్వం మార్గమాపన్నా యస్య విణ్మూత్రమారుతాః| వ్యుపద్రవః స భిన్నేఽపి కోష్ఠే జీవత్యసంశయం||42||

Adhikarana antrakoShThasya matadvayam (43-44) · Śloka 44

అభిన్నమంత్రం నిష్క్రాంతం ప్రవేశ్యం న త్వతోఽన్యథా| ఉత్పంగిలశిరోగ్రస్తం తదప్యేకే వదంతి తు||43|| ప్రక్షాల్య పయసా దిగ్ధం తృణశోణితపాంసుభిః| ప్రవేశయేత్క్లృప్తనఖో ఘృతేనాక్తం శనైః శనైః||44||

Adhikarana annapravEshavidhiH (45-46) · Śloka 46

క్షీరేణార్ద్రీకృతం శుష్కం భూరిసర్పిఃపరిప్లుతం| అంగుల్యా ప్రమృశేత్కంఠం జలేనోద్వేజయేదపి||45|| తథాఽంత్రాణి విశంత్యంతస్తత్కాలం పీడయంతి చ| |46|

Adhikarana yathAsthAnaM syite~antre vraNaM sIvyet ,sthAnAcyute~antre maraNam kupite~antre paTTena veShTayetvA dhRutena paripecayet kupite tatashchitrAtailapayasA pAnam kupite vraNayantraNAM varShamanuvarteta (46-50) · Śloka 50

| వ్రణసౌక్ష్మ్యాద్బహుత్వాద్వా కోష్ఠమంత్రమనావిశత్||46|| తత్ప్రమాణేన జఠరం పాటయిత్వా ప్రవేశయేత్| యథాస్థానం స్థితే సమ్యగంత్రే సీవ్యేదను వ్రణం||47|| స్థానాదపేతమాదత్తే జీవితం కుపితం చ తత్| వేష్టయిత్వాఽను పట్టేన ఘృతేన పరిషేచయేత్||48|| పాయయేత తతః కోష్ణం చిత్రాతైలయుతం పయః| మృదుక్రియార్థం శకృతో వాయోశ్చాధఃప్రవృత్తయే||49|| అనువర్తేత వర్షం చ యథోక్తాం వ్రణయంత్రణాం| |50|

Adhikarana udarAnmedovartinirgamane cikitsA (50-54) · Śloka 54

| ఉదరాన్మేదసో వర్తిం నిర్గతాం భస్మనా మృదా||50|| అవకీర్య కషాయైర్వా శ్లక్ష్ణైర్మూలైస్తతః సమం| దృఢం బధ్వా చ సూత్రేణ వర్ద్ధయేత్కుశలో భిషక్||51|| తీక్ష్ణేనాగ్నిప్రతప్తేన శస్త్రేణ సకృదేవ తు| స్యాందన్యథా రుగాటోపో మృత్యుర్వా ఛిద్యమానయా||52|| సక్షౌద్రే చ వ్రణే బద్ధే సుజీర్ణేఽన్నే ఘృతం పిబేత్| క్షీరం వా శర్కరాచిత్రాలాక్షాగోక్షురకైః శృతం||53|| రుగ్దాహజిత్సయష్ట్యాహ్వైః పరం పూర్వోదితో విధిః| మేదోగ్రంథ్యుదితం తత్ర తైలమభ్యంజనే హితం||54||

Adhikarana sadyovraNeShu tAlIsAditailaM ropaNam (55-56) · Śloka 56

తాలీసం పద్మకం మాంసీహరేణ్వగురుచందనం| హరిద్రే పద్మబీజాని సోశీరం మధుకం చ తైః||55|| పక్వం సద్యోవ్రణేషూక్తం తైలం రోపణముత్తమం| |56|

Adhikarana gUDhaprahArAbhihatAdau vAtAstrajit karma (56-57) · Śloka 57

| గూఢప్రహారాభిహతే పతితే విషమోచ్చకైః||56|| కార్యం వాతాస్రజిత్ తృప్తిమర్దనాభ్యంజనాదికం| |57|

Adhikarana vishliShTadehAdau tailadroNyAM vAsayet (26) · Śloka 26

| విశ్లిష్టదేహం మథితం క్షీణం మర్మాహతం హతం||57|| వాసయేత్తైలపూర్ణాయాం ద్రోణ్యాం మాంసరసాశినం| 57 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనూశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే సద్యోవ్రణప్రతిషేధో నామ ష- డ్వింశోఽధ్యాయః||26||