6. unmādapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana unmAdapratiShedhAdhyAyaH||6|| (2-3) · Śloka 3

अथात उन्मादप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||

Adhikarana unmAdAH ShaT (1) · Śloka 1

उन्मादाः षट् पृथग्दोषनिचयाधिविषोद्भवाः| |१|

Adhikarana unmAdasya svarUpam (1) · Śloka 1

| उन्मादो नाम मनसो दोषैरुन्मार्गगैर्मदः||१||

Adhikarana unmAdasya nidAnam unmAdasya samprAptiH unmAdasya sAmyAnyaM lakShaNam (2-6) · Śloka 6

अधुना विस्तरेणोत्पत्तिक्रममुन्मादानामाह शारीरमानसैर्दुष्टैरहितादन्नपानतः| विकृतासात्म्यसमलाद्विषमादुपयोगतः||२|| विषण्णस्याल्पसत्त्वस्य व्याधिवेगसमुद्गमात्| क्षीणस्य चेष्टावैषम्यात् पूज्यपूजाव्यतिक्रमात्||३|| आधिभिश्चित्तविभ्रंशाद् विषेणोपविषेण च| एभिर्हि हीनसत्त्वस्य हृदि दोषाः प्रदूषिताः||४|| धियो विधाय कालुष्यं हत्व मार्गान् मनोवहान्| उन्मादं कुर्वते, तेन धीविज्ञानस्मृतिभ्रमात्||५|| देहो दुःखसुखभ्रष्टो भ्रष्टसारथिवद्रथः| भ्रमत्यचिन्तितारम्भः|६|

Adhikarana 1 vAtonmAdasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10

इति सामान्यलक्षणमुन्मादस्योक्त्वा पवनादिजस्य विशिष्टं लक्षणमाह | तत्र वातात्कृशाङ्गता||६|| अस्थाने रोदनाक्रोशहसितस्मितनर्तनम्| गीतवादित्रवागङ्गविक्षेपास्फोटनानि च||७|| असाम्ना वेणुवीणादिशब्दानुकरणं मुहुः| आस्यात्फेनागमोऽजस्रमटनं बहुभाषिता||८|| अलङ्कारोऽनलङ्कारैरयानैर्गमनोद्यमः| गृद्धिरभ्यवहार्येषु तल्लाभे चावमानता||९|| उत्पिण्डितारुणाक्षित्वं जीर्णे चान्ने गदोद्भवः| |१०|

Adhikarana 2 pittonmAdasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| पित्तात्सन्तर्जनं क्रोधो मुष्टिलोष्टाद्यभिद्रवः||१०|| शीतच्छायोदकाकाङ्क्षा नग्नत्वं पीतवर्णता| असत्यज्वलनज्वालातारकादीपदर्शनम्||११||

Adhikarana 3 kaphonmAdasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

कफादरोचकश्छर्दिरल्पेहाहारवाक्यता| स्त्रीकामता रहःप्रीतिर्लालासिङ्घाणकस्रुतिः||१२|| बैभत्स्यं शौचविद्वेषो निद्रा श्वयथुरानने| उन्मादो बलवान् रात्रौ भुक्तमात्रे च जायते||१३||

Adhikarana 4 sannipAtonmAdasya lakShaNam (14) · Śloka 14

सर्वायतनसंस्थानसन्निपाते तदात्मकम्| उन्मादं दारुणं विद्यात् तं भिषक् परिवर्जयेत्||१४||

Adhikarana 5 cittajonmAdasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

अथ चित्तजमुन्मादं वक्ति धनकान्तादिनाशेन दुःसहेनाभिषङ्गवान्| पाण्डुर्दीनो मुहुर्मुह्यन् हाहेति परिदेवते||१५|| रोदित्यकस्मान्म्रियते तद्गुणान् बहु मन्यते| शोकक्लिष्टमना ध्यायन् जागरूको विचेष्टते||१६||

Adhikarana 6 viShajonmAdasya lakShaNam (17) · Śloka 17

विषेण श्याववदनो नष्टच्छायाबलेन्द्रियः| वेगान्तरेऽपि सम्भ्रान्तो रक्ताक्षस्तं विवर्जयेत्||१७||

Adhikarana vAtonmAde cikitsA (18) · Śloka 18

अथानिलज उन्मादे स्नेहपानं प्रयोजयेत्| पूर्वमावृतमार्गे तु सस्नेहं मृदु शोधनम्||१८||

Adhikarana kaphapittonmAdayoH cikitsA (19-20) · Śloka 20

कफपित्तभवेऽप्यादौ वमनं सविरेचनम्| सस्निग्धस्विन्नस्य बस्तिं च शिरसः सविरेचनम्||१९|| तथाऽस्य शुद्धदेहस्य प्रसादं लभते मनः| |२०|

Adhikarana evamapyanuvRuttau nAvanA~jjanAdi (20-22) · Śloka 22

| इत्थमप्यनुवृत्तौ तु तीक्ष्णं नावनमञ्जनम्||२०|| हर्षणाश्वासनोत्त्रासभयताडनतर्जनम्| अभ्यङ्गोद्वर्तनालेपधूपान् पानं च सर्पिषः||२१|| युञ्ज्यात्तानि हि शुद्धस्य नयन्ति प्रकृतिं मनः| |२२|

Adhikarana unmAdAdiharaM hiMgvAdighRutam (22-23) · Śloka 23

| हिङ्गुसौवर्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकम्||२२|| सिद्धं समूत्रमुन्मादभूतापस्मारनुत्परम्| |२३|

Adhikarana unmAdAdiharaM brAhmIghRutam (23-26) · Śloka 26

| द्वौ प्रस्थौ स्वरसाद् ब्राहया घृतप्रस्थं च साधितम्||२३|| व्योषश्यामात्रिवृद्दन्तीशङ्खपुष्पीनृपद्रुमैः| ससप्तलाकृमिहरैः कल्कितैरक्षसम्मितैः||२४|| पलवृद्ध्या प्रयुञ्जीत परं मात्रा चतुष्पलम्| उन्मादकुष्ठापस्मारहरं वन्ध्यासुतप्रदम्||२५|| वाक्स्वरस्मृतिमेधाकृद् धन्यं ब्राह्मीघृतं स्मृतम्| |२६|

Adhikarana unmAdAdiharaM kalyANakaM ghRutam (26-31) · Śloka 31

| वराविशालाभद्रैलादेवदार्वेलवालुकैः||२६|| द्विसारिवाद्विरजनीद्विस्थिराफलिनीनतैः| बृहतीकुष्ठमञ्जिष्ठानागकेसरदाडिमैः||२७|| वेल्लतालीसपत्रैलामालतीमुकुलोत्पलैः| सदन्तीपद्मकहिमैः कर्षांशैः सर्पिषः पचेत्||२८|| प्रस्थं भूतग्रहोन्मादकासापस्मारपाप्मसु| पाण्डुकण्डूविषे शोषे मोहे मेहे गरे ज्वरे||२९|| अरेतस्यप्रजसि वा दैवोपहतचेतसि| अमेधसि स्खलद्वाचि स्मृतिकामेऽल्पपावके||३०|| बल्यं मङ्गल्यमायुष्यं कान्तिसौभाग्यपुष्टिदम्| कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च||३१||

Adhikarana unmAdAdiharaM mahAkalyANakaM ghRutam (32-34) · Śloka 34

एभ्यो द्विसारिवादीनि जले पक्त्वैकविंशतिम्| रसे तस्मिन् पचेत्सर्पिर्गृष्टिक्षीरचतुर्गुणम्||३२|| वीराद्विमेदाकाकोलीकपिकच्छूविषाणिभिः| शूर्पपर्णीयुतैरेतन्महाकल्याणकं परम्||३३|| बृंहणं सन्निपातघ्नं पूर्वस्मादधिकं गुणैः| |३४|

Adhikarana unmAdAdiharaM mahApaishAcikaM ghRutam (34-38) · Śloka 38

| जटिला पूतना केशी चारटी मर्कटी वचा||३४|| त्रायमाणा जया वीरा चोरकः कटुरोहिणी| वयःस्था शूकरी छत्रा सातिच्छत्रा पलङ्कषा||३५|| महापुरुषदन्ता च कायस्था नाकुलीद्वयम्| कटम्भरा वृश्चिकाली शालिपर्णी च तैर्घृतम्||३६|| सिद्धं चातुर्थिकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम्| महापैशाचकं नाम घृतमेतद्यथाऽमृतम्||३७|| बुद्धिमेधास्मृतिकरं बालानं चाङ्गवर्धनम्| |३८|

Adhikarana unmAdAdiharaM brAhyAdivartiH (38-40) · Śloka 40

| ब्राह्मीमैन्द्रीं विडङ्गानि व्योषं हिङ्गु जटां मुराम्||३८|| रास्नां विषघ्नां लशुनं विशल्यां सुरसां वचाम्| ज्योतिष्मतीं नागविन्नामनन्तां सहरीतकीम्||३९|| काङ्क्षीं च हस्तिमूत्रेण पिष्ट्वा छायाविशोषिता| वर्तिर्नस्याञ्जनालेपधूपैरुन्मादसूदनी||४०||

Adhikarana unmAdAdiharaM avapIDAdayaH (41-42) · Śloka 42

अवपीडाश्च विविधाः सर्षापाः स्नेहसंयुताः| कटुतैलेन चाभ्यङ्गो ध्मापयेच्चास्य तद्रजः||४१|| सहिङ्गुस्तीक्ष्णधूमश्च सूत्रस्थानोदितो हितः| |४२|

Adhikarana unmAdAdiharaM shRugAlAdimUtrAdibhirdhUpAdikam (42-43) · Śloka 43

| शृगालशल्यकोलूकजलौकावृषबस्तजैः||४२|| मूत्रपित्तशकृल्लोमनखचर्मभिराचरेत्| धूपधूमाञ्जनाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेचनम्||४३||

Adhikarana vAtakaphAtmake shvagomatsyairdhUpaH (44) · Śloka 44

धूपयेत्सततं चैनं श्वगोमत्स्यैः सुपूतिभिः| वातश्लेष्मात्मके प्रायः|४४|

Adhikarana pittAtmake tiktakaghRutAdi (44-45) · Śloka 45

| पैत्तिके तु प्रशस्यते||४४|| तिक्तकं जीवनीयं च सर्पिः स्नेहश्च मिश्रकः| शीतानि चान्नपानानि मधुराणि लघूनि च||४५||

Adhikarana shirAvyadhAdi (46) · Śloka 46

विध्येच्छिरां यथोक्तां वा तृप्तं मेद्यामिषस्य वा| निवाते शाययेदेवं मुच्यते मतिविभ्रमात्||४६||

Adhikarana asalile kUpe prakShepaNAdi (47-52) · Śloka 52

प्रक्षिप्यासलिले कूपे शोषयेद्वा बुभुक्षया| आश्वासयेत्सुहृत्तं वा वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः||४७|| बृयादिष्टविनाशं वा दर्शयेदद्भुतानि वा| बद्धं सर्षपतैलाक्तं न्यसेद्वोत्तानमातपे||४८|| कपिकच्छ्वाऽथवा तप्तैर्लोहतैलजलैः स्पृशेत्| कशाभिस्ताडयित्वा वा बद्धं श्वभ्रे विनिःक्षिपेत्||४९|| अथवा वीतशस्त्राश्मजने संतमसे गृहे| सर्पेणोद्धृतदंष्ट्रेण दान्तैः सिंहैर्गजैश्च तम्||५०|| (त्रासयेच्छस्त्रहस्तैर्वा किरातारातितस्करैः| ) अथवा राजपुरुषा बहिर्नीत्वा सुसंयतम्| भापयेयुर्वधेनैनं तर्जयन्तो नृपाज्ञया||५१|| देहदुःखभयेभ्यो हि परं प्राणभयं मतम्| तेन याति शमं तस्य सर्वतो विप्लुतं मनः||५२||

Adhikarana siddhA kriyA prayojyA (53) · Śloka 53

सिद्धा क्रिया प्रयोज्येयं देशकालाद्यपेक्षया| |५३|

Adhikarana iShTavinAshe tatsadRushaprAptyAdi (53-54) · Śloka 54

| इष्टद्रव्यविनाशात्तु मनो यस्योपहन्यते||५३|| तस्य तत्सदृशप्राप्तिसान्त्वाश्वासैः शमं नयेत्| |५४|

Adhikarana kAmAdije tatpratidvandvena shamanam (54-55) · Śloka 55

| कामशोकभयक्रोधहर्षेर्ष्यालोभसम्भवान्||५४|| परस्परप्रतिद्वन्द्वैरेभिरेव शमं नयेत्| |५५|

Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (55-56) · Śloka 56

| भूतानुबन्धमीक्षेत प्रोक्तलिङ्गाधिकाकृतिम्||५५|| यद्युन्मादे ततः कुर्याद्भूतनिर्दिष्टमौषधम्| |५६|

Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (56-58) · Śloka 58

| बलिं च दद्यात्पललं यावकं सक्तुपिण्डिकाम्||५६|| स्निग्धं मधुरमाहारं तण्डुलान् रुधिरोक्षितान्| पक्वामकानि मांसानि सुरां मैरेयमासवम्||५७|| अतिमुक्तस्य पुष्पाणि जात्याः सहचरस्य च| चतुष्पथे गवां तीर्थे नदीनां सङ्गमेषु च||५८||

Adhikarana bhUtAnubandhe catuShpathAdau balirdeyaH (59) · Śloka 59

निवृत्तामिषमद्यो यो हिताशी प्रयतः शुचिः| निजागन्तुभिरुन्मादैः सत्ववान्न स युज्यते||५९||

Adhikarana unmAde pathyam vigatonmAdasya lakShaNam (6) · Śloka 6

प्रसाद इन्द्रियार्थानां बुद्ध्यात्ममनसां तथा| धातूनां प्रकृतिस्थत्वं विगतोन्मादलक्षणम्||६०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने उन्मादप्रतिषेधो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||