8. vartmarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana vartmarogavij~jAnIyAdhyAyaH||8|| (2-3) · Śloka 3

प्राधान्यात् पूर्वमुपन्यास इत्याह अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| )|३|

Adhikarana nayanarogANAM samprAptiH (1-3) · Śloka 3

सर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः| अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः||१|| शिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवमाश्रिताः| वर्त्म सन्धिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वमक्षि वा||२|| रोगान् कुर्युः| |३|

Adhikarana 1 kRucchronmIlasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

चलस्तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः| सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम्||३|| पांशुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनमश्रु च| विमर्दनात् स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तत्||४||

Adhikarana 2 nimeShasya lakShaNam (5) · Śloka 5

चालयन् वर्त्मनी वायुर्निमेषोन्मेषणं मुहुः| करोत्यरुङ् निमेषोऽसौ|५|

Adhikarana 3 vAtahatasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| वर्त्म यत्तु निमील्यते||५|| विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं हीनं वातहतं हि तत्| |६|

Adhikarana 4 kumbhipiTikAyAH lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| कृष्णाः पित्तेन बह्व्योऽन्तर्वर्त्म कुम्भीकबीजवत्||६|| आध्मायन्ते पुनर्भिन्नाः पिटिकाः कुम्भिसंज्ञिताः| |७|

Adhikarana 5 pittotkliShTasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम्||७|| पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टमुशन्ति तत्| |८|

Adhikarana 6 pakShmashAtasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तमास्थितम्||८|| पक्ष्मणां शातनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्| |९|

Adhikarana 7 pothakyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| पोथक्यः पिटिकाः श्वेताः सर्षपभा घनाः कफात्||९|| शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलाश्रुसमन्विताः| |१०|

Adhikarana 8 kaphotkliShTasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| कफोत्क्लिष्टं भवेद्वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत्||१०||

Adhikarana 9 lagaNasya lakShaNam (11) · Śloka 11

ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान् कठिनः कफात्| कोलमात्रः स लगणः किञ्चिदल्पस्ततोऽथ वा||११||

Adhikarana 10 utsa~ggAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

रक्ता रक्तेन पिटिका तत्तुल्यपिटिकाचिता| उत्सङ्गाख्या|१२|

Adhikarana 11 utkliShTasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| तथोत्क्लिष्टं राजिमत्स्पर्शनाक्षमम्||१२||

Adhikarana 12 arshasaH lakShaNam (13) · Śloka 13

अर्शोऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्| रक्तं रक्तेन तत्स्रावि छिन्नं छिन्नं च वर्धते||१३||

Adhikarana 13 a~jjanAyAH lakShaNam (14) · Śloka 14

मध्ये वा वर्त्मनोऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा| मुद्गमात्राऽसृजा ताम्रा पिटिकाऽञ्जननामिका||१४||

Adhikarana 14 visavartmanaH lakShaNam (15) · Śloka 15

दोषैर्वर्त्म बहिः शूनं यदन्तः सूक्ष्मखाचितम्| सस्रावमन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत्||१५||

Adhikarana 15 utkliShTavartmanaH lakShaNam (16) · Śloka 16

यद्वर्त्मोत्क्लिष्टमुत्क्लिष्टमकस्मान्म्लानतामियात्| रक्तदोषत्रयोत्क्लेशाद्भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत्||१६||

Adhikarana 16 shyAvavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17

श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्क्लेदशोफवत्| |१७|

Adhikarana 17 kliShTavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17

| श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी||१७||

Adhikarana 18 sikatAvartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18

वर्त्मनोऽन्तः खरा रूक्षाः पिटिकाः सिकतोपमाः| सिकतावर्त्म|१८|

Adhikarana 19 kardamavartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18

| कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्||१८||

Adhikarana 20 bahalavartmanaH lakShaNam (19) · Śloka 19

बहलं बहलैर्मांसैः सवर्णैश्चीयते समैः| |१९|

Adhikarana 21 kukUNasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| कुकुणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः||१९|| स्यात्तेन शिशुरुच्छ्रनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः| सवर्त्मशूलपैच्छिल्यः कर्णनासाक्षिमर्दनः||२०||

Adhikarana 22 pakShmoparodhasya lakShaNam (21-22) · Śloka 22

पक्ष्मोपरोधे सङ्कोचो वर्त्मनां जायते तथा| खरताऽन्तर्मुखत्वं च रोम्णामन्यानि वा पुनः||२१|| कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर्घृष्टं तैरक्षि शूयते| उष्यते चानिलादिद्विडल्पाहः शान्तिरुद्धृतैः||२२||

Adhikarana 23 alajyAH lakShaNam (23) · Śloka 23

कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः| ताम्रः पक्वोऽस्रपूयस्रुदलज्याध्मायते मुहुः||२३||

Adhikarana 24 arbudasya lakShaNam (24) · Śloka 24

वर्त्मान्तर्मांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितोऽरुजः| स्रास्रैः स्यादर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्चलः||२४||

Adhikarana evaM vartmasaMshrayAshcaturviMshatiH (25) · Śloka 25

चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः| |२५|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| आद्योऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततोऽर्शश्च वर्जयेत्||२५|| पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रेण साधयेत्| |२६|

Adhikarana shastrasAdhyeShu kuTTanacchedanAdi (8) · Śloka 8

| कुट्टयेत्पक्ष्मसदनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम्||२६|| भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाबिसोत्सङ्गाञ्जनालजीः| पोथकीश्यावसिकताश्लिष्टोत्क्लिष्टचतुष्टयम्||२७|| सकर्दमं सबहलं विलिखेत्सकुकूणकम्| २७ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुपसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने वर्त्मरोगविज्ञानीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||