22. śvitrakr̥micikitsitam

Adhikarana atha shvitrakRumicikitsitannAma dvAviMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

अथातः श्वित्रकृमिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana shvitre shIghrakriyAkartavyatA (2) · Śloka 2

कुष्ठादपि बीभत्सं यच्छीघ्रतरञ्च यात्यसाध्यत्वम्| श्वित्रमतस्तच्छान्त्यै यतेत दीप्ते यथा भवने||२||

Adhikarana mahAnIlaM ghRutam (3) · Śloka 3

मदयन्त्याः सवायस्याः सुरभ्यारग्वधस्य च| शतं पलानां प्रत्येकं वरायास्त्वाढकत्रयम्| व्याघ्रीवह्निकपोतावत्सकखदिरार्कमूलदन्त्यैन्द्र्य| सनिशाद्वया दशपला क्वाथेऽमीषां क्षिपेत्पिष्ट्वा| बीजं करञ्जेङ्गुदशिग्रुनिम्बा- न्नीलीं सनीलोत्पलचन्द्रलेखाम्| श्यामां किरातं कटुकत्रयं च पञ्चाढकं तत्र च पञ्चगव्यात्| शमयत्यचिरेण घृतं मृदुहुतवहसाधितं महानीलम्| न किलासमेव केवलमपचीकृमिकासकुष्ठमभ्यस्तम्| उन्मादापस्मारावर्शोविद्रधिशिरोरोगान्| सविसर्पशोषपवनव्याधीन्विषमज्वरान्हन्यात्||३||

Adhikarana saMshodhanam (4) · Śloka 4

संशोधनं विशेषात् पीतस्नेहस्य योजयदेनु च| श्वित्रं स्रंसनमग्र्यं मलयूरस इष्यते सगुडः| तं पीत्वाऽभ्यक्ततनुर्यथाबलं सूर्यपादसन्तापम्| सेवेत विरिक्तश्च त्र्यहं त्र्यहं पिपासुः पिबेत्पेयाम्||४||

Adhikarana shvitrasphoTAnAM cikitsA (5) · Śloka 5

श्वित्रेऽङ्गे ये स्फोटा जायन्ते कण्टकेन तान् भिन्द्यात्| स्फोटेषु निस्सृतेषु प्रातः प्रातः पिबेत् पक्षम्| मलयूमशनं प्रियङ्गुं शतपुष्पां चाम्भसा समुत्क्वाथ्य| पालाशं वा क्षारं यथाबलं फाणितोपेतम्||५||

Adhikarana sphoTodbhavAya vidhiH (6) · Śloka 6

वितुषावल्गुजबीजाच्चूर्णं गोवारिभाविताद्बहुशः| मूलक्वाथेन पिबेत्कलितरुकृतमालमदनफल्गूनाम्| पीते किलासी तिलतैलदिग्धो दिने दिने स्याद्रविपादसेवी| जीर्णे च तक्राप्लुतकोद्रवाशी स्फोटोद्भवायैष विधिस्त्रिरात्रम्||६||

Adhikarana sphoTAnAM bhedanAdi (7) · Śloka 7

विद्ध्वाऽन्येद्युः स्फोटकान् कण्टकैस्तान् बस्ताम्भोभिर्घृष्टया शुक्तवर्त्त्या| लिम्पेत् कामं लेपनाद्वेदनायां लेपो योज्यः शङ्खनाभिर्जलेन||७||

Adhikarana vyoShAdivaralepaH (8) · Śloka 8

व्योषसर्षपनिशागृहधूमैः यवशूकपटुचित्रयुक्तैः| कोलतुल्यगुलिकार्धविषांशा श्वित्रकुष्ठशमनो वरलेपः||८||

Adhikarana gomUtrapAnavidhAnam (9) · Śloka 9

गव्यं मूत्रं चित्रकव्योषयुक्तं सर्पिः कुम्भे संस्थितं क्षौद्रमिश्रम्| पक्षादूर्ध्वं श्वित्रिणा| पेयमेतत् कार्यं चास्मै कुष्ठदृष्टं विधानम्||९||

Adhikarana mArkavabhakShaNavidhiH (10) · Śloka 10

मार्कवमथवा खादेद्भृष्टं तैलेन लोहपात्रस्थम्| बीजकशृतं च दुग्धं तदनु पिबेच्छिवत्रनाशाय||१०||

Adhikarana pUtIkAdipallavalepaH (11) · Śloka 11

पूतीकार्कव्याधिघातस्नुहीनां मूत्रैः पिष्टाः पल्लवा जातिजाश्च| घ्नन्त्यालेपाच्छिवत्रदुर्नामदद्रून् पामाकोठान् दुष्टनाडीव्रणांश्च||११||

Adhikarana jA~ggamalepAH (12) · Śloka 12

द्वैप्यं दग्धं चर्म मातङ्गजं वा| श्वित्रे लेपस्तैलयुक्तो वरिष्ठः| पूतीकीटो राजवृक्षोद्भवेन क्षारेणाक्तः श्वित्रमेकोऽपि हन्ति||१२||

Adhikarana bhallAtakAdInAM lepaH (13) · Śloka 13

रात्रौ गोमूत्रे वासितान् जर्जराङ्गा नह्निच्छायां शोषयेत् स्फोटहेतून्| एवं वारांस्त्रीन् भावयेच्छ्लक्ष्णपिष्टैः स्नुह्याः क्षीरेण श्वित्रनाशाय लेपः| अक्षतैलद्रुतालेपः कृष्णसर्पोद्भवा मषी| शिखिपित्तं तथा दग्धं ह्रीबेरं वा तदाप्लुतम्||१३||

Adhikarana shvetakukkuTapurIShalepaH (14) · Śloka 14

उपोषितायान्नकालांस्त्रीन् श्वेतकृकवाकवे| यष्ट्याह्वकुष्ठैडगजबीजचूर्णं घृतान्वितम्| दद्यात्तस्य पुरीषेण श्वित्रमुद्दाल्य लेपयेत्| मासं हन्त्याशु तच्छ्रित्रं विशेषाद्गुह्यसंश्रयम्||१४||

Adhikarana paTvAdilepaH (15) · Śloka 15

लेपः पटुवेल्लशिला कासीसं रोचना कनकपुष्पी| गोपित्तयुक्तमथवा चपलाञ्जनयुग्मलोहरजः||१५||

Adhikarana kAkodumbarikAlepaH (16) · Śloka 16

काकोदुम्बरिका वा सावल्गुजचित्रका सगोमूत्रा| कदलीक्षारयुतं वा खरास्थि दग्धं सगोरुधिरम्||१६||

Adhikarana nIlotpalAdilepAH (17) · Śloka 17

नीलोत्पलं सकुष्ठं ससैन्धवं हस्तिमूत्रपिष्टं वा| हस्तिमदाध्युषितो वा मालत्याः क्षारकक्षारः||१७||

Adhikarana mUtrikA rasakriyA (18) · Śloka 18

सिद्धार्थकबृहत्यौ करञ्जकोशातकीफलं गुञ्जा| शौकनासा सगवाक्षी स्वर्णक्षीरी निकुम्भश्च| लाङ्गलिकी हयमारस्तिल्वकभल्लातकाश्वमूत्री च| मुस्तास्नुही सहिंस्रा सुवर्णशकला फलोपेता| मूलकबीजं व्योषं पीलुविडङ्गानि कर्णिकारश्च| पिचुमन्दजातीकिसलयबाकुचिकातुत्थकुष्ठानि| कटुरोहिणीमनोह्वात्रिफला च सुकल्किता गवां मूत्रे| गजहयखरमूत्राणां पात्रत्रितयं स्नुगर्कदुग्धाभ्याम्| द्वौ कुडवाविह दद्यात् सर्षपतैलाच्च चातुर्थ्याम्| दर्वीलेपं सिद्धा रसक्रिया मूत्रिका नाम| श्वित्रं घृष्टं लिप्तं त्रीनालेपांस्तया न लङ्ह्घयति| मशतिलकचर्मकीलग्रन्थार्बुदसर्वकुष्ठघ्नी||१८||

Adhikarana savarNakaraNo lepaH (19) · Śloka 19

कुडवोऽवल्गुजबीजाद्धरितालचतुर्थभागसम्मिश्रः| मूत्रेण गवां पिष्टः सवर्णकरणः परं श्वित्रे||१९||

Adhikarana avalgujalepaH (20) · Śloka 20

क्षारे सुदग्धे गजलण्डजे वा गजस्य मूत्रेण परिस्रुते च| द्रोणप्रमाणे दशभागयुक्तं दत्वा पचेद्बीजमवल्गुजानाम्| श्वित्रं जयेच्चिक्कणतां गतेन तेन प्रलिप्तं बहुशः प्रघृष्टम्| कुष्ठं किलाशं तिलकालकं वा यद्वा व्रणे स्यादधिमांसजातम्||२०||

Adhikarana bhallAtakAdilepaH (21) · Śloka 21

भल्लातकद्वीपिसुधार्कमूल गुञ्जाफलत्र्यूषणशङ्खचूर्णम्| तुत्थं सकुष्ठं लवणानि पञ्च क्षारद्वयं लाङ्गलिकां च पक्त्वा| स्नुगर्कदुग्धे घनमायसस्थं शलाकया तद्विदधीत लेपम्| कुष्ठे किलासे तिलकालकेषु मशेषु दुर्नामसु चर्मकीले||२१||

Adhikarana shvitrasya kAdAcitkI siddhiH (22) · Śloka 22

शुद्ध्या शोणितमोक्षैर्विरूक्षणैर्भक्षणैश्च सक्तूनाम्| श्वित्रं कस्यचिदेव प्रशाम्यति क्षीणपापस्य||२२||

Adhikarana atha kRumicikitsitam - niruhaH (23) · Śloka 23

स्निग्धस्विन्ने गुडक्षीरमत्स्याद्यैः कृमिणोदरे| उत्क्लेशितक्रिमिकफे शर्वरीं तां सुखोषिते| सुरसादिगणं मूत्रे क्वाथयित्वाऽर्धवारिणि| तं कषायं कणागालाकृमिजित्कल्कयोजितम्| सतैलस्वर्जिकाक्षारं युञ्ज्याद्बस्तिं ततोऽहनि||२३||

Adhikarana virecanam (24) · Śloka 24

तस्मिन्नेव निरूढं तं पाययेत विरेचनम्| त्रिवृत्कल्कं फणकणाकषायालुडितं ततः| ऊर्ध्वाधः शोधिते कुर्यात्पञ्चकोलयुतं क्रमम्||२४||

Adhikarana anuvAsanam (25) · Śloka 25

कटुतिक्तकषायाणां कषायैः परिषेचनम्| काले विडङ्गतैलेन ततस्तमनुवासयेत्||२५||

Adhikarana mUrdhajeShu krimiShu (26) · Śloka 26

शिरोरोगनिषेधोक्तमाचरेन्मूर्धकेष्वनु| उद्रिक्ततिक्तकटुकमल्पस्नेहञ्च भोजनम्||२६||

Adhikarana pathyabhojanam (27) · Śloka 27

विडङ्गकृष्णामरिचपिप्पलीमूलशिग्रुभिः| पिबेत्सस्वर्जिकाक्षारैर्यवागूं तक्रसाधिताम्| रसं शिरीषकिणिहीपारिभद्रककेबुकात्| पलाशबीजपत्तूरपूतीकाद्वा पृथक् पिबेत्| सक्षौद्रं सुरसादीन् वा लिह्यात्क्षौद्रयुतान् पृथक्||२७||

Adhikarana ashvaviTcUrNam (28) · Śloka 28

शतकृत्वोऽश्वविट्चूर्णं विडङ्गक्वाथभावितम्| कृमिमान्मधुना लिह्यात् भावितं वा वरारसैः| शिरोगतेषु क्रिमिषु चूर्णं प्रधमनं च तत्||२८||

Adhikarana pUpalikAyogAH (29) · Śloka 29

आखुकर्णीकिसलयैः सुपिष्टैः पिष्टमाश्रितैः| पक्त्वा पूपलिकां खादेद्धान्याम्लं च पिबेदनु| सपञ्चकोललवणमसान्द्रं तक्रमेव वा| नीपमार्कवनिर्गुण्डीपल्लवेष्वप्ययं विधिः||२९||

Adhikarana bhakShyapAneShvauShadhopayogaH (30) · Śloka 30

विडङ्गचूर्णमिश्रैर्वा पिष्टैर्भक्ष्यान् प्रकल्पयेत्| विडङ्गतण्डुलैर्युक्तमर्धांशैरातपि स्थितम्| दिनमारुष्करं तैलं पाने बस्तौ च योजयेत्| सुराह्वसरलस्नेहं पृथगेवं च कल्पयेत्||३०||

Adhikarana tilvakAdishodhanatailam (31) · Śloka 31

तिल्वकोद्दालकपले त्रिवृच्छ्यामे तदर्धतः| दन्तीद्रवन्त्यावर्धेन तदर्धे चव्यचित्रकौ| पिष्ट्वा विडङ्गयूषेण तेन भावितपीडितान्| तैलप्रस्थं तिलात्साध्यं क्रिमिघ्नद्विगुणे रसे| तच्छोधनं पिबेत्काले विदध्याच्चानुवासनम्||३१||

Adhikarana koshAtakyAdIni tailAni (32) · Śloka 32

कोशातकीकरञ्जोमासर्षपस्नेहकल्पनम्| कृत्व तेनैव विधिना पाययेदुदरक्रिमिम्||३२||

Adhikarana samAsena krimicikitsAkramabhedaH (33) · Śloka 33

पुरीषजेषु सुतरां दद्याद्बस्तिविरेचने| शिरोविरेकं वमनं शमनं कफजन्मसु| रक्तजानां प्रतीकारं कुर्यात्कुष्ठचिकित्सितम्| इन्द्रलुप्तविधिश्चात्र विधेयो रोमभोजिषु||३३||

Adhikarana apathyanirdeshaH (34-22) · Śloka 22

क्षीराणि मांसानि घृतं गुडं च दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति| समासतोऽम्लान् मधुरान् रसांश्च क्रिमीन् जिघांसुः परिवर्जयेच्च||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने श्वित्रकृमिचिकित्सितन्नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||