7. snēhādivyāpatsiddhiḥ

Adhikarana atha snehAdivyApatsiddhirnAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातः स्नेहादिव्यापत्सिद्धं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana snehabastivyApatsa~gkhyAnam (2) · Śloka 2

स्नेहबस्तौ मरुतपित्तकफाऽत्याऽऽशविडावृते| आभुक्ते श्णुनपाय्वाऽऽमदत्तेऽष्टौ व्यापदः स्मृताः||२||

Adhikarana vAtAdipa~jcA~a~avaraNAni (3) · Śloka 3

शीतेऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चः सञ्चयेऽल्पबलस्तथा| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो नाऽऽयात्यभिभवादपि||३||

Adhikarana vAtAvRute lakShaNANi cikitsA ca (4) · Śloka 4

स्तम्भोरुसदनाध्मानज्वरशूलाङ्गमर्दनैः| पाऱ्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्याद्वायुना स्नेहमावृतम्| स्निघ्दाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः| सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः| निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक्समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्||४||

Adhikarana pittAvRute lakShaNAni cikitsA ca (5) · Śloka 5

तृड्दाहरागसम्मोहवैवर्ण्यतमकज्वरैः| विद्यात्पित्तावृतं स्वादु तिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्||५||

Adhikarana kaphAvRute lakShaNAni cikitsA ca (6) · Śloka 6

तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः| समूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमाव्मृतम्| कषायतिक्तकटुकैः सुरामूत्रोपसाधितैः| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्||६||

Adhikarana atyashanAvRute lakShaNAni cikitsA ca (7) · Śloka 7

छर्दिमूर्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः| आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्| कटूनां लवणानाञ्च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्| मृदुर्विरेकः सर्वं च तत्राऽऽमविहितं हितम्||७||

Adhikarana viDAvRute lakShaNAni cikitsA ca (8) · Śloka 8

विण्मूत्राऽनिलसङ्गार्त्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सबस्तिभिः| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः साऽनुवासनैः| निर्हरेद् विधिना सम्यगुदावर्त्तहरेण च||८||

Adhikarana abhukte shUnapAyorvA dattasnehe lakShaNAni cikitsA ca (9) · Śloka 9

अभुक्ते शूनपायोर्वा पेयमात्राऽशितस्य वा| गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद्धावत्यनावृतः| ऊर्ध्वकायं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैलो देयः स्यान्निरूहः साऽनुवासनः| कण्ठादाऽऽगच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कुर्यान्निवर्त्तनम्||९||

Adhikarana Amadatte lakShaNAni cikitsA ca (10) · Śloka 10

नाऽपक्वं प्रणयेत् स्नेहं गुदं स ह्युपलिम्पति| ततः कुर्यात्सरुङ्मोहकण्डूशोफान् क्रियाऽत्र च| तीक्ष्णो बस्तिस्तथा तैलमर्कपत्ररसे शृतम्||१०||

Adhikarana aShTau netradoShAstajjanyalakShaNAni ca (11) · Śloka 11

हृस्वं दीर्घं तनु स्थूलं जीर्ण शिथिलबन्धनम्| पाऱ्श्वच्छिद्रं तथा वक्रमष्टौ नेत्राणि वर्जयेत्| अप्राप्त्यतिगतिक्षोभकर्षणक्षणनस्रवाः| गुदपीडा गतिर्जिह्या तेषां दोषा यथाक्रमम्||११||

Adhikarana aShTau bastidoShAstajjanyalakShaNAni ca (12) · Śloka 12

मांसलस्निग्धविषमजालवत्स्थूलवातलाः| छिन्नः क्लिन्नश्च तानष्टौ बस्तीन् कर्मसु वर्जयेत्| गतिवैषम्यदौर्गन्ध्यजिह्वत्वस्रुतिदुर्ग्रहाः| फेनालिच्युत्यधार्यत्वं बस्तेः स्युर्बस्तिदोषतः||१२||

Adhikarana sapta shayyAdoShAstajjanyalakShaNAni ca (13) · Śloka 13

उच्चकैरत्यवाक्शीर्षं न्युब्जं सङ्कुचितं स्थितम्| उत्तानं दक्षिणं पार्श्वं सप्त शय्याः परित्यजेत्| मूत्राघातोऽतिसम्प्राप्तिप्राप्तिः साधूनागतिः| आश्वागतिर्मरुत्कोपस्तृप्तिः पक्वाशयस्य च| तद्दोषाः स्युर्विधातव्यं यथौपयिकमत्र च||१३||

Adhikarana dasha praNettRudoShAH (14) · Śloka 14

सवाताऽतितिस्रुतोत्क्षिप्ततिर्यगुल्लुप्तकम्पिताः| अतिमन्दकबाह्यातिवेगदोषाः प्रणेत्तृतः||१४||

Adhikarana savAtodoShe lakShaNAni cikitsA ca (15) · Śloka 15

अनुच्छ्वास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा| प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्| तत्राऽभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नन्यशनानि च||१५||

Adhikarana atidrutadoShe utkShipte ca lakShaNAni cikitsA ca (16) · Śloka 16

द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा| स्यात् कटीगुदजङ्घोरुबस्तिस्तम्भार्त्तिभेदनम्| भोजनं तत्र वात्घ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः सबस्तयः||१६||

Adhikarana tiryagvalyAvRutadoShe lakShaNAni cikitsA ca (17) · Śloka 17

तिर्यग्वल्यावृते द्वारे बद्धे वाऽपि न गच्छति| नेत्रे तदृजु निष्कृष्य संशोध्य च पुनर्नयेत्||१७||

Adhikarana ulluptadoShe lakShaNAni cikitsA ca (18) · Śloka 18

पीड्यमानेऽन्तरामुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः| उरः शिरोरुजं सादमूर्वाश्च जनयेद्बली| बस्तिः स्यात्तत्र बिल्वादिः फलश्यामादिमूत्रवान्||१८||

Adhikarana kampadoShe lakShaNAni cikitsA ca (19) · Śloka 19

स्याद्दाहो श्वयथुः शोफः कम्पेनाऽभिहते गुदे| कषायमधुराः शीताः सेकास्तत्र सबस्तयः||१९||

Adhikarana netrasyA~atimAtrapraNayanadoShe lakShaNAni cikitsA ca (20) · Śloka 20

अतिमात्रप्रणीतेन नेत्रेण क्षणनाद्वलेः| स्यात् सार्त्तिदाहनिस्तोदगुरुवर्चः प्रवर्त्तनम्| तत्र सर्पिः पिचुः क्षीरं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते||२०||

Adhikarana mandapIDitadoShe bAhyadoShe ca lakShaNAni cikitsA ca (21) · Śloka 21

न भावयति मन्दस्तु बाह्यश्चाऽऽशु निवर्त्तते| स्नेहस्तत्र पुनः सम्यक्प्रणेयः सिद्धिमिच्छता||२१||

Adhikarana atiprapIDitadoShe lakShaNAni cikitsA ca (22) · Śloka 22

अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठ्त्यायाति वा गलम्| तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादिकर्म च||२२||

Adhikarana shodhanottaramAturaM rakShet (23) · Śloka 23

वमनाद्यैर्विशुद्धं च क्षामदेहबलानलम्| यथाण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथा तथा| भिषक्प्रयत्नतो रक्षेत् सर्वस्मादपचारतः||२३||

Adhikarana AhAre rasAnusAramupayogakramaH (24) · Śloka 24

दद्यान्मधुरहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ| स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः| अन्योन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः| व्यात्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रकृतिं नयेत्| सर्वसहः स्थिरबलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः||२४||

Adhikarana atrAntare apathyAni (25) · Śloka 25

अत्रान्तरे त्यजेदष्टौ भाश्यादीनि विशेषतः||२५||

Adhikarana tatroccairBAShyAdupadravAH tatra vidhishca (26) · Śloka 26

उच्चैर्भाष्याच्छिरोरोगतिमिरोरः स्वरव्यथाः| रक्तनिष्ठीवतमकज्वराद्यास्तत्र साधनम्| अभ्यङ्गस्वेदनस्याऽधो भक्तस्नेहोपसेवनम्| मौनं विधिर्वातहरो यथास्वं च विकारजित्||२६||

Adhikarana atyAsyAdiBirupadravAstatra vidhishca (27) · Śloka 27

अत्यास्यायानयानाभ्यां सन्धिमूर्धत्रिकादिरुक्| अतिचिङ्क्रमणात् पादजङ्घोरुसदनादयः| तेषां वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते| अजीर्णभोजनादामविषच्छर्दिज्वरादयः| तत्र मात्राशितीयोक्तो विधेयो विधिरामहा| अहितान्नाद्यथादोषं रोगाः स्युर्भेषजानि च||२७||

Adhikarana divAsvApAdupadravAstatra vidhishca (28) · Śloka 28

हलीमकादयः प्रोक्ता दिवास्वप्नात्पुरा गदाः| विदध्यात् कफजित्तेषु धूमरूक्षान्नलङ्घनम्||२८||

Adhikarana vyavAyAdupadravAstatra vidhishca (29) · Śloka 29

व्यवायाज्जीवितभ्रंशस्तैस्तैरस्यानिलामयैः| गुदोऽवलुप्यत इव भ्रमतीव च चेतना| मेढ्रं धूमायति मनस्तमसीव प्रवेश्यते| जीवनीयशृतक्षीरसर्पिषोरुपसेवनम्| आहारो बृंहणसत्र वृष्यास्ते ते च बस्तयः||२९||

Adhikarana sadA~a~atureShu PalavartiprayogaH (30) · Śloka 30

वेगरोधोर्ध्ववातत्वात्प्रागुक्ता ये सदातुराः| तेषां विबद्धे पवने सर्वदेहोपतापिनि| फलवर्ति पुरा दद्यादथ बस्तिं चलापहम्||३०||

Adhikarana sadA~a~atureShu bastikramaH (31) · Śloka 31

निकुम्भकुम्भाग्न्युरुबूकधावनी- पुनर्नवं दारु महच्च पञ्चकम्| फलं च मूत्रे क्वथितं समस्तु तद् घृतं सतैलं लवणानि पञ्च च| निरूहितं धन्वरसेन भोजये- न्निकुम्भतैलेन ततोऽनुवासयेत्| बलां सरास्नां फलबिल्वचित्रकान् द्विञ्चमूलं कृतमालकात् फलम्| यवान् कुलत्थांश्च पचेज्जले रसः समुस्तपाठेन्द्रयवैश्च कल्कवान्| सतैलसर्पिर्गुडसैन्धवो हितः सदातुराणां बलपुष्टिवर्णदः| तथाऽनुवास्यं मधुकेन साधितं फलेन बिल्वेन शताह्वयाऽथवा| सजीवनीयस्तु रसोऽनुवासने निरूहणे चाऽलवणः शिशोर्हितः||३१||

Adhikarana bAlasthavirayornirUhe pathyavisheShaH (32-33) · Śloka 33

निरूहबस्तेर्नैवान्यत् पथ्यं स्थविरबालयोः| बलाङ्गवर्द्धनं शीघ्रमादृतो योजयेदतः||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने स्नेहव्यापत्सिद्धिर्नाम सप्तमोऽध्यायः||३३||