Adhikarana atha snehAdivyApatsiddhirnAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ snēhādivyāpatsiddhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurā''trēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः स्नेहादिव्यापत्सिद्धं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehabastivyApatsa~gkhyAnam (2) · Śloka 2
snēhabastau marutapittakaphā'tyā''śaviḍāvr̥tē| ābhuktē śṇunapāyvā''madattē'ṣṭau vyāpadaḥ smr̥tāḥ||2||
स्नेहबस्तौ मरुतपित्तकफाऽत्याऽऽशविडावृते| आभुक्ते श्णुनपाय्वाऽऽमदत्तेऽष्टौ व्यापदः स्मृताः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdipa~jcA~a~avaraNAni (3) · Śloka 3
śītē'lpō vā'dhikē vātē pittē'tyuṣṇaḥ kaphē mr̥duḥ| atibhuktē gururvarcaḥ sañcayē'lpabalastathā| dattastairāvr̥taḥ snēhō nā''yātyabhibhavādapi||3||
शीतेऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चः सञ्चयेऽल्पबलस्तथा| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो नाऽऽयात्यभिभवादपि||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAvRute lakShaNANi cikitsA ca (4) · Śloka 4
stambhōrusadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ| pāRśvarugvēṣṭanairvidyādvāyunā snēhamāvr̥tam| snighdāmlalavaṇōṣṇaistaṁ rāsnāpītadrutailikaiḥ| sauvīrakasurākōlakulatthayavasādhitaiḥ| nirūhairnirharēt samyaksamūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ| tābhyāmēva ca tailābhyāṁ sāyaṁ bhuktē'nuvāsayēt||4||
स्तम्भोरुसदनाध्मानज्वरशूलाङ्गमर्दनैः| पाऱ्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्याद्वायुना स्नेहमावृतम्| स्निघ्दाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः| सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः| निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक्समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAvRute lakShaNAni cikitsA ca (5) · Śloka 5
tr̥ḍdāharāgasammōhavaivarṇyatamakajvaraiḥ| vidyātpittāvr̥taṁ svādu tiktaistaṁ bastibhirharēt||5||
तृड्दाहरागसम्मोहवैवर्ण्यतमकज्वरैः| विद्यात्पित्तावृतं स्वादु तिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphAvRute lakShaNAni cikitsA ca (6) · Śloka 6
tandrāśītajvarālasyaprasēkārucigauravaiḥ| samūrcchāglānibhirvidyācchlēṣmaṇā snēhamāvmr̥tam| kaṣāyatiktakaṭukaiḥ surāmūtrōpasādhitaiḥ| phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṁ vinirharēt||6||
तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः| समूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमाव्मृतम्| कषायतिक्तकटुकैः सुरामूत्रोपसाधितैः| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyashanAvRute lakShaNAni cikitsA ca (7) · Śloka 7
chardimūrchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ| āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṁ vidyādatyaśanāvr̥tam| kaṭūnāṁ lavaṇānāñca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam| mr̥durvirēkaḥ sarvaṁ ca tatrā''mavihitaṁ hitam||7||
छर्दिमूर्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः| आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्| कटूनां लवणानाञ्च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्| मृदुर्विरेकः सर्वं च तत्राऽऽमविहितं हितम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viDAvRute lakShaNAni cikitsA ca (8) · Śloka 8
viṇmūtrā'nilasaṅgārttigurutvādhmānahr̥dgrahaiḥ| snēhaṁ viḍāvr̥taṁ jñātvā snēhasvēdaiḥ sabastibhiḥ| śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sā'nuvāsanaiḥ| nirharēd vidhinā samyagudāvarttaharēṇa ca||8||
विण्मूत्राऽनिलसङ्गार्त्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सबस्तिभिः| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः साऽनुवासनैः| निर्हरेद् विधिना सम्यगुदावर्त्तहरेण च||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhukte shUnapAyorvA dattasnehe lakShaNAni cikitsA ca (9) · Śloka 9
abhuktē śūnapāyōrvā pēyamātrā'śitasya vā| gudē praṇihitaḥ snēhō vēgāddhāvatyanāvr̥taḥ| ūrdhvakāyaṁ tataḥ kaṇṭhādūrdhvēbhyaḥ khēbhya ētyapi| mūtraśyāmātrivr̥tsiddhō yavakōlakulatthavān| tatsiddhatailō dēyaḥ syānnirūhaḥ sā'nuvāsanaḥ| kaṇṭhādā''gacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirēcanaiḥ| chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kuryānnivarttanam||9||
अभुक्ते शूनपायोर्वा पेयमात्राऽशितस्य वा| गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद्धावत्यनावृतः| ऊर्ध्वकायं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैलो देयः स्यान्निरूहः साऽनुवासनः| कण्ठादाऽऽगच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कुर्यान्निवर्त्तनम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Amadatte lakShaNAni cikitsA ca (10) · Śloka 10
nā'pakvaṁ praṇayēt snēhaṁ gudaṁ sa hyupalimpati| tataḥ kuryātsaruṅmōhakaṇḍūśōphān kriyā'tra ca| tīkṣṇō bastistathā tailamarkapatrarasē śr̥tam||10||
नाऽपक्वं प्रणयेत् स्नेहं गुदं स ह्युपलिम्पति| ततः कुर्यात्सरुङ्मोहकण्डूशोफान् क्रियाऽत्र च| तीक्ष्णो बस्तिस्तथा तैलमर्कपत्ररसे शृतम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTau netradoShAstajjanyalakShaNAni ca (11) · Śloka 11
hr̥svaṁ dīrghaṁ tanu sthūlaṁ jīrṇa śithilabandhanam| pāRśvacchidraṁ tathā vakramaṣṭau nētrāṇi varjayēt| aprāptyatigatikṣōbhakarṣaṇakṣaṇanasravāḥ| gudapīḍā gatirjihyā tēṣāṁ dōṣā yathākramam||11||
हृस्वं दीर्घं तनु स्थूलं जीर्ण शिथिलबन्धनम्| पाऱ्श्वच्छिद्रं तथा वक्रमष्टौ नेत्राणि वर्जयेत्| अप्राप्त्यतिगतिक्षोभकर्षणक्षणनस्रवाः| गुदपीडा गतिर्जिह्या तेषां दोषा यथाक्रमम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTau bastidoShAstajjanyalakShaNAni ca (12) · Śloka 12
māṁsalasnigdhaviṣamajālavatsthūlavātalāḥ| chinnaḥ klinnaśca tānaṣṭau bastīn karmasu varjayēt| gativaiṣamyadaurgandhyajihvatvasrutidurgrahāḥ| phēnālicyutyadhāryatvaṁ bastēḥ syurbastidōṣataḥ||12||
मांसलस्निग्धविषमजालवत्स्थूलवातलाः| छिन्नः क्लिन्नश्च तानष्टौ बस्तीन् कर्मसु वर्जयेत्| गतिवैषम्यदौर्गन्ध्यजिह्वत्वस्रुतिदुर्ग्रहाः| फेनालिच्युत्यधार्यत्वं बस्तेः स्युर्बस्तिदोषतः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapta shayyAdoShAstajjanyalakShaNAni ca (13) · Śloka 13
uccakairatyavākśīrṣaṁ nyubjaṁ saṅkucitaṁ sthitam| uttānaṁ dakṣiṇaṁ pārśvaṁ sapta śayyāḥ parityajēt| mūtrāghātō'tisamprāptiprāptiḥ sādhūnāgatiḥ| āśvāgatirmarutkōpastr̥ptiḥ pakvāśayasya ca| taddōṣāḥ syurvidhātavyaṁ yathaupayikamatra ca||13||
उच्चकैरत्यवाक्शीर्षं न्युब्जं सङ्कुचितं स्थितम्| उत्तानं दक्षिणं पार्श्वं सप्त शय्याः परित्यजेत्| मूत्राघातोऽतिसम्प्राप्तिप्राप्तिः साधूनागतिः| आश्वागतिर्मरुत्कोपस्तृप्तिः पक्वाशयस्य च| तद्दोषाः स्युर्विधातव्यं यथौपयिकमत्र च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dasha praNettRudoShAH (14) · Śloka 14
savātā'titisrutōtkṣiptatiryagulluptakampitāḥ| atimandakabāhyātivēgadōṣāḥ praṇēttr̥taḥ||14||
सवाताऽतितिस्रुतोत्क्षिप्ततिर्यगुल्लुप्तकम्पिताः| अतिमन्दकबाह्यातिवेगदोषाः प्रणेत्तृतः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana savAtodoShe lakShaNAni cikitsA ca (15) · Śloka 15
anucchvāsya tu baddhē vā dattē niḥśēṣa ēva vā| praviśya kṣubhitō vāyuḥ śūlatōdakarō bhavēt| tatrā'bhyaṅgō gudē svēdō vātaghnanyaśanāni ca||15||
अनुच्छ्वास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा| प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्| तत्राऽभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नन्यशनानि च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidrutadoShe utkShipte ca lakShaNAni cikitsA ca (16) · Śloka 16
drutaṁ praṇītē niṣkr̥ṣṭē sahasōtkṣipta ēva vā| syāt kaṭīgudajaṅghōrubastistambhārttibhēdanam| bhōjanaṁ tatra vātghnaṁ svēdābhyaṅgāḥ sabastayaḥ||16||
द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा| स्यात् कटीगुदजङ्घोरुबस्तिस्तम्भार्त्तिभेदनम्| भोजनं तत्र वात्घ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः सबस्तयः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiryagvalyAvRutadoShe lakShaNAni cikitsA ca (17) · Śloka 17
tiryagvalyāvr̥tē dvārē baddhē vā'pi na gacchati| nētrē tadr̥ju niṣkr̥ṣya saṁśōdhya ca punarnayēt||17||
तिर्यग्वल्यावृते द्वारे बद्धे वाऽपि न गच्छति| नेत्रे तदृजु निष्कृष्य संशोध्य च पुनर्नयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ulluptadoShe lakShaNAni cikitsA ca (18) · Śloka 18
pīḍyamānē'ntarāmuktē gudē pratihatō'nilaḥ| uraḥ śirōrujaṁ sādamūrvāśca janayēdbalī| bastiḥ syāttatra bilvādiḥ phalaśyāmādimūtravān||18||
पीड्यमानेऽन्तरामुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः| उरः शिरोरुजं सादमूर्वाश्च जनयेद्बली| बस्तिः स्यात्तत्र बिल्वादिः फलश्यामादिमूत्रवान्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kampadoShe lakShaNAni cikitsA ca (19) · Śloka 19
syāddāhō śvayathuḥ śōphaḥ kampēnā'bhihatē gudē| kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ sēkāstatra sabastayaḥ||19||
स्याद्दाहो श्वयथुः शोफः कम्पेनाऽभिहते गुदे| कषायमधुराः शीताः सेकास्तत्र सबस्तयः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana netrasyA~atimAtrapraNayanadoShe lakShaNAni cikitsA ca (20) · Śloka 20
atimātrapraṇītēna nētrēṇa kṣaṇanādvalēḥ| syāt sārttidāhanistōdaguruvarcaḥ pravarttanam| tatra sarpiḥ picuḥ kṣīraṁ picchābastiśca śasyatē||20||
अतिमात्रप्रणीतेन नेत्रेण क्षणनाद्वलेः| स्यात् सार्त्तिदाहनिस्तोदगुरुवर्चः प्रवर्त्तनम्| तत्र सर्पिः पिचुः क्षीरं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandapIDitadoShe bAhyadoShe ca lakShaNAni cikitsA ca (21) · Śloka 21
na bhāvayati mandastu bāhyaścā''śu nivarttatē| snēhastatra punaḥ samyakpraṇēyaḥ siddhimicchatā||21||
न भावयति मन्दस्तु बाह्यश्चाऽऽशु निवर्त्तते| स्नेहस्तत्र पुनः सम्यक्प्रणेयः सिद्धिमिच्छता||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atiprapIDitadoShe lakShaNAni cikitsA ca (22) · Śloka 22
atiprapīḍitaḥ kōṣṭhē tiṣṭhtyāyāti vā galam| tatra bastirvirēkaśca galapīḍādikarma ca||22||
अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठ्त्यायाति वा गलम्| तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादिकर्म च||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shodhanottaramAturaM rakShet (23) · Śloka 23
vamanādyairviśuddhaṁ ca kṣāmadēhabalānalam| yathāṇḍaṁ taruṇaṁ pūrṇaṁ tailapātraṁ yathā tathā| bhiṣakprayatnatō rakṣēt sarvasmādapacārataḥ||23||
वमनाद्यैर्विशुद्धं च क्षामदेहबलानलम्| यथाण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथा तथा| भिषक्प्रयत्नतो रक्षेत् सर्वस्मादपचारतः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhAre rasAnusAramupayogakramaH (24) · Śloka 24
dadyānmadhurahr̥dyāni tatō'mlalavaṇau rasau| svādutiktau tatō bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ| anyōnyapratyanīkānāṁ rasānāṁ snigdharūkṣayōḥ| vyātyāsādupayōgēna kramāttaṁ prakr̥tiṁ nayēt| sarvasahaḥ sthirabalō vijñēyaḥ prakr̥tiṁ gataḥ||24||
दद्यान्मधुरहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ| स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः| अन्योन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः| व्यात्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रकृतिं नयेत्| सर्वसहः स्थिरबलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atrAntare apathyAni (25) · Śloka 25
atrāntarē tyajēdaṣṭau bhāśyādīni viśēṣataḥ||25||
अत्रान्तरे त्यजेदष्टौ भाश्यादीनि विशेषतः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatroccairBAShyAdupadravAH tatra vidhishca (26) · Śloka 26
uccairbhāṣyācchirōrōgatimirōraḥ svaravyathāḥ| raktaniṣṭhīvatamakajvarādyāstatra sādhanam| abhyaṅgasvēdanasyā'dhō bhaktasnēhōpasēvanam| maunaṁ vidhirvātaharō yathāsvaṁ ca vikārajit||26||
उच्चैर्भाष्याच्छिरोरोगतिमिरोरः स्वरव्यथाः| रक्तनिष्ठीवतमकज्वराद्यास्तत्र साधनम्| अभ्यङ्गस्वेदनस्याऽधो भक्तस्नेहोपसेवनम्| मौनं विधिर्वातहरो यथास्वं च विकारजित्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyAsyAdiBirupadravAstatra vidhishca (27) · Śloka 27
atyāsyāyānayānābhyāṁ sandhimūrdhatrikādiruk| aticiṅkramaṇāt pādajaṅghōrusadanādayaḥ| tēṣāṁ vātaharaṁ sarvaṁ snēhasvēdādi śasyatē| ajīrṇabhōjanādāmaviṣacchardijvarādayaḥ| tatra mātrāśitīyōktō vidhēyō vidhirāmahā| ahitānnādyathādōṣaṁ rōgāḥ syurbhēṣajāni ca||27||
अत्यास्यायानयानाभ्यां सन्धिमूर्धत्रिकादिरुक्| अतिचिङ्क्रमणात् पादजङ्घोरुसदनादयः| तेषां वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते| अजीर्णभोजनादामविषच्छर्दिज्वरादयः| तत्र मात्राशितीयोक्तो विधेयो विधिरामहा| अहितान्नाद्यथादोषं रोगाः स्युर्भेषजानि च||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvApAdupadravAstatra vidhishca (28) · Śloka 28
halīmakādayaḥ prōktā divāsvapnātpurā gadāḥ| vidadhyāt kaphajittēṣu dhūmarūkṣānnalaṅghanam||28||
हलीमकादयः प्रोक्ता दिवास्वप्नात्पुरा गदाः| विदध्यात् कफजित्तेषु धूमरूक्षान्नलङ्घनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyavAyAdupadravAstatra vidhishca (29) · Śloka 29
vyavāyājjīvitabhraṁśastaistairasyānilāmayaiḥ| gudō'valupyata iva bhramatīva ca cētanā| mēḍhraṁ dhūmāyati manastamasīva pravēśyatē| jīvanīyaśr̥takṣīrasarpiṣōrupasēvanam| āhārō br̥ṁhaṇasatra vr̥ṣyāstē tē ca bastayaḥ||29||
व्यवायाज्जीवितभ्रंशस्तैस्तैरस्यानिलामयैः| गुदोऽवलुप्यत इव भ्रमतीव च चेतना| मेढ्रं धूमायति मनस्तमसीव प्रवेश्यते| जीवनीयशृतक्षीरसर्पिषोरुपसेवनम्| आहारो बृंहणसत्र वृष्यास्ते ते च बस्तयः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sadA~a~atureShu PalavartiprayogaH (30) · Śloka 30
vēgarōdhōrdhvavātatvātprāguktā yē sadāturāḥ| tēṣāṁ vibaddhē pavanē sarvadēhōpatāpini| phalavarti purā dadyādatha bastiṁ calāpaham||30||
वेगरोधोर्ध्ववातत्वात्प्रागुक्ता ये सदातुराः| तेषां विबद्धे पवने सर्वदेहोपतापिनि| फलवर्ति पुरा दद्यादथ बस्तिं चलापहम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sadA~a~atureShu bastikramaH (31) · Śloka 31
nikumbhakumbhāgnyurubūkadhāvanī- punarnavaṁ dāru mahacca pañcakam| phalaṁ ca mūtrē kvathitaṁ samastu tad ghr̥taṁ satailaṁ lavaṇāni pañca ca| nirūhitaṁ dhanvarasēna bhōjayē- nnikumbhatailēna tatō'nuvāsayēt| balāṁ sarāsnāṁ phalabilvacitrakān dviñcamūlaṁ kr̥tamālakāt phalam| yavān kulatthāṁśca pacējjalē rasaḥ samustapāṭhēndrayavaiśca kalkavān| satailasarpirguḍasaindhavō hitaḥ sadāturāṇāṁ balapuṣṭivarṇadaḥ| tathā'nuvāsyaṁ madhukēna sādhitaṁ phalēna bilvēna śatāhvayā'thavā| sajīvanīyastu rasō'nuvāsanē nirūhaṇē cā'lavaṇaḥ śiśōrhitaḥ||31||
निकुम्भकुम्भाग्न्युरुबूकधावनी- पुनर्नवं दारु महच्च पञ्चकम्| फलं च मूत्रे क्वथितं समस्तु तद् घृतं सतैलं लवणानि पञ्च च| निरूहितं धन्वरसेन भोजये- न्निकुम्भतैलेन ततोऽनुवासयेत्| बलां सरास्नां फलबिल्वचित्रकान् द्विञ्चमूलं कृतमालकात् फलम्| यवान् कुलत्थांश्च पचेज्जले रसः समुस्तपाठेन्द्रयवैश्च कल्कवान्| सतैलसर्पिर्गुडसैन्धवो हितः सदातुराणां बलपुष्टिवर्णदः| तथाऽनुवास्यं मधुकेन साधितं फलेन बिल्वेन शताह्वयाऽथवा| सजीवनीयस्तु रसोऽनुवासने निरूहणे चाऽलवणः शिशोर्हितः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasthavirayornirUhe pathyavisheShaH (32-33) · Śloka 33
nirūhabastērnaivānyat pathyaṁ sthavirabālayōḥ| balāṅgavarddhanaṁ śīghramādr̥tō yōjayēdataḥ||32|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ kalpasthānē snēhavyāpatsiddhirnāma saptamō'dhyāyaḥ||33||
निरूहबस्तेर्नैवान्यत् पथ्यं स्थविरबालयोः| बलाङ्गवर्द्धनं शीघ्रमादृतो योजयेदतः||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने स्नेहव्यापत्सिद्धिर्नाम सप्तमोऽध्यायः||३३||
🔊 Audio coming soon